Adhyaya 335
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 335

Adhyaya 335

या अध्यायात ईश्वर देवीला अचूक स्थलनिर्देश देतात. यात्रेकरूने पश्चिमेस न्यंकुमती नदीच्या शुभ तीरावर जाऊन पुढे दक्षिणेस ‘शंखावर्त्त’ नावाच्या महान तीर्थास पोहोचावे. तेथे चित्रांकित शिळा आहे; ती स्वयंभू ‘रक्तगर्भा’ उपस्थितीशी संबंधित असून शिळा कापली तरी लालसर चिन्ह दिसत राहते—भूमीत पावित्र्य टिकून असल्याचा संकेत. हे स्थान विष्णु-क्षेत्र मानले आहे. पूर्वकथेत विष्णूंनी वेदापहारी ‘शंख’ याचा वध केला; त्यातून या तीर्थाची उत्पत्ती सांगितली आहे. जलाशय शंखाकृती असल्याने नावाची कारणमीमांसा व महिमा स्पष्ट होतो. फलश्रुतीनुसार येथे स्नान केल्याने ब्रह्महत्येचे ओझे उतरते, आणि शूद्रालाही क्रमाने ब्राह्मणजन्म प्राप्त होतो. पुढे पूर्वेस रुद्रगया येथे जावे; पूर्ण तीर्थफल इच्छिणाऱ्यांनी तेथे गोदान करावे—शुद्धी, पुण्य आणि दानधर्म एकाच यात्रामार्गात एकवटतात.

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततः पश्चिमतो गच्छेन्न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । दक्षिणां दिशमाश्रित्य स्थितं तीर्थं महाप्रभम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर पश्चिमेकडे जाऊन न्यंकुमतीच्या शुभ तीरावर पोहोचावे। दक्षिणाभिमुख तेथे महाप्रभ, अत्यंत तेजस्वी तीर्थ स्थित आहे।

Verse 2

शंखावर्त्तमितिख्यातं यत्र चित्रांकिता शिला । स्वयंभूता महादेवि रक्तगर्भा सुशोभना

हे महादेवी! ते स्थान ‘शंखावर्त’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, जिथे विचित्र चिन्हांनी अंकित शिळा आहे। ती स्वयंभू, सुशोभित, आतून रक्तवर्ण गर्भयुक्त दिसते।

Verse 3

छिन्ने त्वद्यापि तत्रैव सुरक्तं संप्रदृश्यते । विष्णुक्षेत्रं हि तत्प्रोक्तं शंखो यत्र हतः पुरा

आजही ते कापल्यास तेथेच गडद लाल रंग दिसून येतो। ते स्थान विष्णुक्षेत्र म्हणून सांगितले आहे, जिथे पूर्वी शंखाचा वध झाला होता।

Verse 4

वेदापहारी देवेशि विष्णुना प्रभविष्णुना । कृतं शखोदकं तीर्थं शंखाकारं तु दृश्यते

हे देवेशी! वेदांचा अपहर्ता प्रभविष्णु, सर्वव्यापी विष्णूने नष्ट केला. तेथे ‘शंखोदक’ नावाचे तीर्थ निर्माण झाले असून ते शंखाकार दिसते.

Verse 5

तत्र स्नात्वा नरो देवि मुच्यते ब्रह्महत्यया । सप्त जन्मानि विप्रत्वं शूद्रस्यापि प्रजा यते

हे देवी! तेथे स्नान केल्याने मनुष्य ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो. शूद्रजन्म असला तरी सात जन्मांपर्यंत विप्रत्व प्राप्त होते.

Verse 6

पूर्वं तत्रैव गत्वा च ततो रुद्रगयां व्रजेत् । गोदानं तत्र देयं तु सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

प्रथम तेथेच जाऊन मग रुद्रगयेस जावे. यात्रेचे संपूर्ण फळ इच्छिणाऱ्यांनी तेथे निश्चयाने गोदान करावे.

Verse 335

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चत्रिंशदुत्तरत्रिशत तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील सातव्या प्रभासखंडात, पहिल्या प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा ३३५वा अध्याय समाप्त झाला.