Adhyaya 209

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मार्कण्डेयेशमुत्तमम् । तस्मादुत्तरदिग्भागे मार्कण्डेन प्रतिष्ठितम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! मग उत्तम मार्कण्डेयेश्वराच्या दर्शनास जावे; तो तेथून उत्तर दिशेस मार्कण्डाने प्रतिष्ठित केलेला आहे.

Verse 2

सावित्र्याः पूर्वभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । महर्षिरभवत्पूर्वं मार्कण्डेय इति श्रुतः

ते सावित्रीच्या पूर्व भागात, फार दूर नाही असे स्थित आहे. पूर्वी ‘मार्कण्डेय’ या नावाने प्रसिद्ध असा एक महर्षी होता.

Verse 3

अजरश्चामरश्चैव प्रसादात्पद्मयोनिनः । स गत्वा तत्र विप्रेन्द्रो देवदेवस्य शूलिनः । लिंगं तु स्थापयामास ज्ञात्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम्

पद्मयोनी ब्रह्म्याच्या कृपेने तो अजर व अमर झाला. मग तो श्रेष्ठ ब्राह्मण तेथे गेला आणि ते क्षेत्र उत्तम आहे असे जाणून देवदेव त्रिशूलधारी शंकराचे लिंग स्थापिले.

Verse 4

स तं पूज्य विधानेन स्थित्वा दक्षिणतो मुनिः । पद्मासनधरो भूत्वा ध्यानावस्थस्तदाऽभवत्

विधिपूर्वक त्याची पूजा करून मुनि दक्षिणेस उभा राहिला. मग पद्मासन धारण करून तो त्या वेळी गाढ ध्यानावस्थेत प्रविष्ट झाला.

Verse 5

तस्य ध्यानरतस्यैव प्रयुतान्यर्बुदानि च । युगानां समतीतानि न जानाति मुनीश्वरः

ध्यानात मग्न त्या मुनिश्रेष्ठासाठी दहा हजारो व कोट्यवधी युगे लोटली; तरीही मुनिवराला गेलेल्या काळाचे भानच राहिले नाही.

Verse 6

अथ लोपं समापन्नः प्रासादः शांकरः स्थितः । कालेन महता देवि पांसुभिर्मारुतोद्भवैः

मग, हे देवी, फार मोठा काळ लोटल्यावर वाऱ्याने उडालेल्या धुळीने शंकराचा तो प्रासादरूपी मंदिर जर्जर होऊन लोप पावला.

Verse 7

कस्यचित्त्वथ कालस्य प्रबुद्धो मुनिसत्तमः । अपश्यत्पांसुभिर्व्याप्तं तत्सर्वं शिवमन्दिरम्

काही काळानंतर मुनिश्रेष्ठ जागा झाला आणि त्याने पाहिले की ते सर्व शिवमंदिर धुळीने व्यापलेले आहे.

Verse 8

ततः कृच्छ्रात्स निष्क्रान्तः खनित्वा मुनिपुंगवः । अकरोत्सुमहाद्वारं पूजार्थं तस्य भामिनि

त्यानंतर तो मुनिपुंगव मोठ्या कष्टाने बाहेर आला; हे भामिनी, ते स्थान खणून त्याने तेथे पूजेसाठी अतिविशाल द्वार निर्माण केले।

Verse 9

प्रविश्य तत्र यो भक्त्या पूजयेद्वृषभध्वजम् । स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

जो तेथे प्रवेश करून भक्तिभावाने वृषभध्वज प्रभूचे पूजन करतो, तो त्या परम धामास जातो जिथे देव महेश्वर वास करतात।

Verse 10

देव्युवाच । अमरत्वं कथं प्राप्तो मार्कंण्डो मुनिसत्तमः । अभवत्कौतुकं ह्येतत्तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि

देवी म्हणाली—‘मुनिसत्तम मार्कंडेयाने अमरत्व कसे प्राप्त केले? याबद्दल मला कौतुक वाटते; म्हणून आपण सांगावे।’

Verse 11

अमरत्वं यतो नास्ति प्राणिनां भुवि शंकर । देवानामपि कल्पांते स कथं न मृतो मुनिः

‘हे शंकर! पृथ्वीवर प्राण्यांना अमरत्व नाही, आणि देवही कल्पांती नष्ट होतात—मग तो मुनि कसा काय मरण पावला नाही?’

Verse 12

ईश्वर उवाच । अथातस्त्वां प्रव क्ष्यामि यथासावमरोऽभवत् । आसीन्मुनिः पुराकल्पे मृकण्ड इति विश्रुतः

ईश्वर म्हणाले—‘आता मी तुला सांगतो की तो कसा अमर झाला. प्राचीन कल्पात मृकंड नावाने प्रसिद्ध असा एक मुनि होता।’

Verse 13

भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तपसि स्थितः । तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे

भृगूंचा महाभाग्यवान पुत्र पत्नीसमवेत तपश्चर्येत स्थित होता। वनांतील आश्रमात वसताना त्याला तेव्हा एक पुत्र झाला।

Verse 14

स पाञ्चवार्षिको भूत्वा बाल एव गुणान्वितः । कस्यचित्त्वथ कालस्य ज्ञानी तत्र समागतः

तो बालक पाच वर्षांचा असूनही गुणसम्पन्न होता। काही काळानंतर तेथे एक ज्ञानी महात्मा येऊन पोहोचला।

Verse 15

तेन दृष्टस्तदा बालः प्रांगणे विचरन्प्रिये । स्मृत्वाऽहसच्चिरं कालं भाव्यर्थं प्रति नोदितः

हे प्रिये! त्या ज्ञानीने अंगणात फिरणाऱ्या बालकाला पाहिले. तेव्हा त्याने दीर्घ काळ स्मरून, भावी घडामोडींविषयी अंतःकरणात प्रेरणा अनुभवली।

Verse 16

तस्य पित्रा स दृष्टस्तु सामुद्रज्ञो विदुत्तमः । हास्यस्य कारणं पृष्टो विस्मयान्वितचेतसा

तेव्हा बालकाच्या पित्याने त्या उत्तम विद्वान, सामुद्रिक-शास्त्रज्ञाला पाहिले. विस्मययुक्त मनाने त्याने त्याच्या हास्याचे कारण विचारले।

Verse 17

कस्मान्मे सुतमालोक्य स्मितं विप्र कृतं त्वया । तत्र मे कारणं ब्रह्मन्यथावद्वक्तुमर्हसि

“हे विप्र! माझ्या पुत्राला पाहून तुम्ही का स्मित केले? हे ब्रह्मन्, याचे खरे कारण जसे आहे तसे मला सांगावे.”

Verse 18

इति तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञानी विप्रो वचोऽब्रवीत्

त्याचे वचन ऐकून ज्ञानी ब्राह्मण उत्तर बोलला।

Verse 19

अयं पुत्रस्तव मुने सर्वलक्षणसंयुतः । अद्यप्रभृति षण्मासमध्ये मृत्युमवाप्स्यति

हे मुने! हा तुझा पुत्र सर्व शुभलक्षणांनी युक्त आहे; पण आजपासून सहा महिन्यांच्या आत तो मृत्यूस प्राप्त होईल।

Verse 20

यदि जीवेत्पुनरयं चिरायुर्वै भविष्यति । अतो मया कृतं हास्यं विचित्रा कर्मणो गतिः

पण जर हा पुन्हा जगला, तर निश्चयच दीर्घायुषी होईल। म्हणून मी हसलो—कर्माची गती विलक्षण आहे।

Verse 21

एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं ज्ञानिना समुदाहृतम् । व्रतोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा

ज्ञानीने उच्चारलेले ते कठोर वचन ऐकून बालकाच्या पित्याने तेव्हा त्याचे व्रत व उपनयन संस्कार केले।

Verse 22

आह चैनमृषिः पुत्रं दृष्ट्वा ब्राह्मणमागतम् । अभिवाद्यास्त्रयो वर्णास्ततः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि

आणि ऋषीने पुत्रास सांगितले—‘ब्राह्मण येताना दिसला की नमस्कार कर. तिन्ही वर्णांचा सन्मान केलास तर तू निश्चयच कल्याण पावशील।’

Verse 23

एवमुक्तः स वै विप्रः करोत्येवाभिवादनम् । न वर्णावरजं वेत्ति बालभावाद्वरानने

असा उपदेश मिळाल्यावर त्या बाल-विप्राने अभिवादन केले; पण हे वरानने, बालभावामुळे वर्णांतील ज्येष्ठ-कनिष्ठाचा योग्य क्रम त्याला कळला नाही।

Verse 24

पंचमासा ह्यतिक्रान्ता दिवसाः पञ्चविंशतिः । एतस्मिन्नेव काले तु प्राप्ताः सप्तर्षयोऽमलाः

पाच महिने आणि पंचवीस दिवस उलटल्यावर, त्याच वेळी निर्मळ असे सप्तर्षी तेथे आले।

Verse 25

तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण भामिनि । कालेन तेन सर्वेऽथ यथावदभिवादनैः । आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दण्डवल्कली

हे भामिनि, तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने त्याच मार्गाने जात असता, योग्य वेळी सर्वांचे यथाविधी अभिवादन झाले; आणि दंड धारण करून वल्कल परिधान केलेल्या त्या बालकाला त्यांनी ‘आयुष्मान् भव’ असे आशीर्वाद दिले।

Verse 26

उक्त्वा ते तु पुनर्बालं वीक्ष्य वै क्षीणजीवितम् । दिनानि पंच ते ह्यायुर्ज्ञात्वा भीतास्ततोऽनृतात्

असे बोलून त्यांनी पुन्हा त्या क्षीणजीवित बालकाकडे पाहिले. त्याचे आयुष्य फक्त पाच दिवस उरले आहे असे कळताच, आपला आशीर्वाद खोटा ठरेल या भीतीने ते घाबरले।

Verse 27

ब्रह्मचारिणमादाय गतास्ते ब्रह्मणोऽन्तिके । प्रतिमुच्याग्रतो बालं प्रणेमुस्ते पितामहम्

त्या ब्रह्मचारी बालकाला सोबत घेऊन ते ब्रह्मदेवांच्या सान्निध्यात गेले. बालकाला पुढे ठेवून त्यांनी पितामह ब्रह्माला प्रणाम केला।

Verse 28

ततस्तेनापि बालेन ब्रह्मा चैवाभिवादितः । चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तोऽसावृषिसन्निधौ

त्यानंतर त्या बालकानेही विधिपूर्वक ब्रह्मदेवांना प्रणाम केला. ऋषींच्या सान्निध्यात ब्रह्मदेव म्हणाले—“हा बालक दीर्घायुषी होईल.”

Verse 29

ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात् । पितामहस्तु तान्दृष्ट्वा ऋषीन्प्रोवाच विस्मितान् । केन कार्येण वाऽयाताः केन बालो निवेदितः

पितामहांचे वचन ऐकून मुनि आनंदित झाले. मग पितामहांनी विस्मित ऋषींना पाहून विचारले—“तुम्ही कोणत्या कार्यासाठी आला आहात, आणि हा बालक माझ्यासमोर का निवेदित केला आहे?”

Verse 30

ऋषय ऊचुः । भृगोः पुत्रो मृकण्डस्तु क्षीणायुस्तस्य बालकः । अकालेन पिता ज्ञात्वा बबंधास्य च मेखलाम्

ऋषी म्हणाले—“भृगूंचा पुत्र मृकंड याचा एक बालक आहे; त्याचे आयुष्य अल्प आहे. हे अकाली जाणून पित्याने त्याच्या कटीस मेखला बांधली.”

Verse 31

यज्ञोपवीतं च ततस्तेन विप्रेण बोधितः । यं कञ्चिद्द्रक्ष्यसे लोके भ्रमन्तं भूतले द्विजम्

मग त्या ब्राह्मणाच्या उपदेशाने त्याला यज्ञोपवीत धारण करविले. “या लोकी पृथ्वीवर भ्रमण करणारा जो कोणताही द्विज तुला दिसेल…”

Verse 32

तस्याभिवादनं कार्यं नित्यमेव च पुत्रक । ततो वयमनेनैव दृष्टा बालेन सत्तम

“पुत्रा, त्याला नित्य अभिवादन करावे.” असे सांगितले. अशा रीतीने, हे श्रेष्ठ पुरुषा, त्या बालकानेच आम्हालाही पाहिले.

Verse 33

तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह । चिरायुरेष वै प्रोक्तो ह्यमीभिश्चाभिवादितैः

हे पितामह! तीर्थयात्रेच्या प्रसंगाने दैवयोग घडून, योग्य अभिवादन झाल्यावर याच मुनींनी या बालकास ‘चिरायू’ असेच घोषित केले आहे.

Verse 34

त्वत्सकाशं समानीतस्त्वया चैवमुदाहृतः । कथं वागनृता देव ह्यस्माकं भवता सह

तुमच्या सान्निध्यात आणून तू असे म्हणालास—हे देव! तुझ्या वचनासमोर आमची वाणी असत्य कशी ठरेल?

Verse 35

उवाच बालमुद्दिश्य प्रहसन्पद्मसंभवः । मत्समानायुषो बालो मार्कण्डेयो भविष्यति

बालकाकडे निर्देश करून हसत पद्मसंभव (ब्रह्मा) म्हणाले—हा बालक मार्कण्डेय माझ्याइतकेच आयुष्य धारण करील.

Verse 36

कल्पस्यादौ तथा चान्ते सहायो मे भविष्यति । ततस्तु मुनयः प्रीता गृहीत्वा मुनिदारकम् । तस्मिन्नेव प्रदेशे तु मुमुचुश्चेष्टितं यतः

कल्पाच्या आरंभी तसेच शेवटीही तो माझा सहकारी असेल. मग मुनी आनंदित होऊन त्या मुनिबालकास घेऊन त्याच प्रदेशात श्रम सोडून विसावले.

Verse 37

तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कण्डेयो गृहं ययौ । गत्वा गृहमथोवाच मृकण्डं मुनिसत्तमम्

विप्र-मुनी तीर्थयात्रेस गेले असता मार्कण्डेय घरी गेला; घरी पोहोचून त्याने मुनिश्रेष्ठ मृकण्डूंना सांगितले.

Verse 38

ब्रह्मलोकमहं नीतो मुनिभिस्तात सप्तभिः । उक्तोऽयं ब्रह्मणा कल्पस्यादौ चान्ते च मे सखा

मार्कंडेय म्हणाला—तात, सात मुनींनी मला ब्रह्मलोकास नेले. तेथे ब्रह्मदेव म्हणाले—‘हा बालक कल्पाच्या आरंभी व शेवटी माझा सखा होईल.’

Verse 39

भविष्यति न संदेहो मत्समायुश्च बालकः । ततस्तैः पुनरानीतो मुक्तश्चैवाश्रमं प्रति

असेच होईल—यात संशय नाही: हा बालक माझ्याइतका दीर्घायुषी होईल. मग त्यांनी त्याला पुन्हा आणले आणि आश्रमाकडे जाण्यास मुक्त केले.

Verse 40

मत्कृते हि द्विजश्रेष्ठ यातु ते मनसो ज्वरः । मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा मृकण्डो मुनिसत्तमः । जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं सुदुःसहम्

माझ्यासाठी, हे द्विजश्रेष्ठ, तुमच्या मनातील ज्वर दूर होवो. मार्कंडेयाचे वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ मृकंडु परम हर्षाने भरून गेले—जो क्षणभरही असह्य होता.

Verse 41

ततौ धैर्यं समास्थाय वाक्यमेतदुवाच ह

त्यानंतर धैर्य सावरून स्थिर होऊन त्यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 42

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् । यत्त्वया मे सुपुत्रेण दृष्टो लोकपितामहः

मृकंडु म्हणाले—आज माझा जन्म सफल झाला आणि माझे जीवन खरेच सुजीवित झाले; कारण तू, माझ्या सुपुत्रा, लोकपितामह ब्रह्मदेवांचे दर्शन घेतलेस.

Verse 43

वाजपेयसहस्रेण राजसूयशतेन च । यं न पश्यन्ति विद्वांसः स त्वया लीलया सुत

हजार वाजपेय व शंभर राजसूय यज्ञांनीही ज्याचे दर्शन विद्वानांना होत नाही, तोच प्रभू, हे पुत्रा, तू लीलासारख्या सहजतेने पाहिलास।

Verse 44

दृष्टश्चिरायुरप्येवं कृतस्तेनाब्जयोनिना । दिवारात्रमहं तात तव दुःखेन दुखितः । न निद्रामनुगच्छामि तन्मेदुःखं गतं महत्

अशा रीतीने त्या कमलयोनी ब्रह्म्याने दीर्घायुष्यही दिले. पण बाळा, तुझ्या दुःखाने मी दिवस-रात्र व्याकुळ आहे; मला झोप लागत नाही—माझ्यावर हे महान दुःख कोसळले आहे।

Verse 209

इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम नवोत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी-सहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘मार्कंडेयेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक २०९वा अध्याय समाप्त झाला।