Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhasa Kshetra Mahatmya
This section is centered on Prabhāsa-kṣetra, a coastal pilgrimage region in western India traditionally associated with Somnātha/Someśvara worship and a dense network of tīrthas. The text treats the landscape as a ritual field where travel (yātrā), bathing, and recitation function analogously to Vedic rites, while also embedding the site in a broader purāṇic memory-map through genealogies of teachers and narrators.
Adhyayas in Prabhasa Kshetra Mahatmya
366 chapters to explore.
Adhyaya 1
प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रस्तावना (Prologue: Invocation, Authority, and Eligibility)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસખંડની કથા માટેનું પ્રસ્તાવન અને અધિકાર-પરંપરા સ્થાપિત થાય છે. પુરાણાર્થના મૂળ જ્ઞાતા-આચાર્ય તરીકે વ્યાસનું સ્મરણ થાય છે. નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ સૂત (રોમહર્ષણ)ને પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય કહેવા વિનંતી કરે છે; અગાઉની બ્રાહ્મી યાત્રાની પરંપરા ઉલ્લેખીને તેઓ ખાસ કરીને વૈષ્ણવી અને રૌદ્રી યાત્રાઓનું વર્ણન માંગે છે. આરંભે સોમેશ્વરની સ્તુતિ, ચૈતન્ય-સ્વરૂપ (ચિનમાત્ર)ને નમસ્કાર, અને અમૃત-વિષના વિરોધ દ્વારા રક્ષણનો ભાવ આવે છે. પછી સૂત હરિને ઓંકાર-સ્વરૂપ, પરાત્પર અને સર્વવ્યાપી કહી સ્તવન કરે છે અને આવનારી કથાને સુવ્યવસ્થિત, અલંકારયુક્ત અને પાવનકારી તરીકે વર્ણવે છે. નીતિનિયમો જણાવાય છે—નાસ્તિકોને આ ઉપદેશ ન આપવો; શ્રદ્ધાળુ, શાંત અને યોગ્ય અધિકારીઓ માટે જ પાઠ. બ્રાહ્મણ-અધિકારને સંસ્કાર, નિત્યકર્મ અને સદાચાર સાથે જોડીને દર્શાવવામાં આવે છે. અંતે કૈલાસ પર શિવથી શરૂ થઈ પરંપરાથી સૂત સુધી આવેલી શ્રવણ-પરંપરા કહી, આ વિભાગની પ્રામાણિકતા અને પરંપરાગત સંરક્ષણ સ્થાપિત થાય છે.
Adhyaya 2
Purāṇa-lakṣaṇa, Purāṇa-anuक्रम, and Upapurāṇa Enumeration (पुराणलक्षण–पुराणानुक्रम–उपपुराणनिर्देश)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ કથા-પ્રવચનની પરખ માટેના માપદંડ પૂછે છે—તેના લક્ષણો, ગુણ-દોષ અને પ્રામાણિક રચનાને ઓળખવાની રીત. સૂતજી ઉત્તર આપે છે કે વેદ અને પુરાણની આદ્ય ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ, પ્રાચીનકાળે પુરાણ-સંગ્રહ અત્યંત વિશાળ હતો, અને પછી વ્યાસદેવે સમયાનુસાર તેને સંક્ષિપ્ત કરીને અઢાર મહાપુરાણોમાં વિભાજિત કર્યો. પછી મહાપુરાણો અને ઉપપુરાણોની ગણના થાય છે; અનેક સ્થળે અંદાજિત શ્લોક-સંખ્યા સાથે દાનવિધિ પણ જણાવાય છે—ગ્રંથની નકલ કરવી, દાન કરવું અને સંબંધિત અનુષ્ઠાનો સાથે પુણ્ય પ્રાપ્ત કરવું. પુરાણનું પ્રસિદ્ધ પંચલક્ષણ (સર્ગ, પ્રતિસર્ગ, વંશ, મન્વંતર, વંશાનુચરિત) સ્પષ્ટ થાય છે; ગુણભેદે સાત્ત્વિક/રાજસ/તામસ પ્રકાર અને તે મુજબ દેવતા-પ્રાધાન્ય પણ દર્શાવાય છે. અંતે ઇતિહાસ–પુરાણ પરંપરા વેદાર્થને સ્થિર રાખનાર આધાર છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદન કરીને, સ્કંદપુરાણના આંતરિક સાત વિભાગોમાં પ્રાભાસિક ખંડનું સ્થાન નિર્ધારિત થાય છે, જેથી આગળના સ્થાનાધારિત પવિત્ર ભૂગોળ માટે ભૂમિકા બને છે।
Adhyaya 3
तीर्थविस्तरप्रश्नः प्रभासरहस्यप्रकाशश्च (Inquiry into the Spread of Tīrthas and the Revelation of Prabhāsa’s Secret)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ પૂર્વેના સૃષ્ટિવર્ણન પછી સૂતને તીર્થોનું ક્રમબદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત વર્ણન આપવા વિનંતી કરે છે. સૂત કૈલાસ પર થયેલા પૂર્વ સંવાદને સ્મરે છે—જ્યાં દેવી દિવ્ય સભાનું દર્શન કરીને શિવની દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે. શિવ ઉત્તરરૂપે શિવ-શક્તિનો પરમ અભેદ પ્રગટ કરે છે અને યજ્ઞકર્મ, લોકવ્યવહાર, કાળમાન તથા પ્રકૃતિશક્તિઓમાં પરસ્પર વ્યાપ્તિ દર્શાવતી વિશાળ તાદાત્મ્ય-વચનમાળા કહે છે. પછી દેવી કલિયુગથી પીડિત જીવો માટે વ્યવહારુ ઉપદેશ માંગે છે—એવું કયું તીર્થ કે જેના દર્શનથી સર્વ તીર્થફળ મળે. શિવ ભારતનાં મુખ્ય તીર્થો ગણાવી અંતે પ્રભાસને ગુહ્ય અને સર્વોત્તમ ક્ષેત્ર તરીકે મહિમાવંત કરે છે. કપટી, હિંસક અથવા નાસ્તિક યાત્રિકોને વચનબદ્ધ ફળ મળતું નથી એવી નૈતિક ટીકા આવે છે અને ક્ષેત્રની શક્તિ જાણબૂઝીને રક્ષિત છે એવું સૂચિત થાય છે. અંતે સોમેશ્વર લિંગનું પ્રાકટ્ય, તેની સૃષ્ટિમાં ભૂમિકા અને ઇચ્છા-જ્ઞાન-ક્રિયા—આ ત્રણ શક્તિઓ જગત્કાર્ય માટે પ્રગટ થઈ એવી વાત સાથે, શ્રદ્ધાથી સાંભળનારને પાવનતા અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું ફળશ્રુતિરૂપ વચન આપવામાં આવે છે।
Adhyaya 4
प्रभासक्षेत्रप्रमाण-त्रिविधविभाग-श्रीसोमेश्वरमाहात्म्य (Prabhāsa: Measurements, Threefold Division, and the Somēśvara Discourse)
આ અધ્યાયમાં દેવી પ્રભાસ-તીર્થની સર્વતીર્થોમાં શ્રેષ્ઠતા અને ત્યાં કરેલા કર્મો કેમ અક્ષય પુણ્ય આપે છે તે વિષે વિસ્તારે પૂછે છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે પ્રભાસ તેમનું અતિપ્રિય ક્ષેત્ર છે, જ્યાં તેઓ સદા સન્નિહિત રહે છે; તેથી ત્યાં શ્રદ્ધાથી કરેલું દાન, તપ, જપ અને યજ્ઞ કદી ક્ષીણ થતું નથી. પછી પ્રભાસનું ત્રિસ્તરીય સ્વરૂપ સમજાવવામાં આવે છે—ક્ષેત્ર, પીઠ અને ગર્ભગૃહ—જ્યાં ક્રમે ફળવૃદ્ધિ થાય છે. સીમાઓ અને દિશાચિહ્નો, અંદરનો રુદ્ર-વિષ્ણુ-બ્રહ્મા વિભાગ, તીર્થોની સંખ્યા તથા રૌદ્રી, વૈષ્ણવી, બ્રાહ્મી યાત્રાઓનું વર્ણન છે; આ યાત્રાઓ ઇચ્છા, ક્રિયા અને જ્ઞાન શક્તિ સાથે જોડાયેલી બતાવવામાં આવે છે. આગળ સોમેશ્વર અને કાલભૈરવ/કાલાગ્નિરુદ્રની રક્ષા-શુદ્ધિની મહિમા, તેમજ શતરુદ્રીયને આદર્શ શૈવ સ્તુતિ/વિધિ-પાઠ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે. વિનાયક, દંડપાણી, ગણો વગેરે રક્ષકોનું વર્ણન અને યાત્રા-શિસ્ત—દ્વારદેવતાઓનું પૂજન, ઘૃત-કંબલ જેવી અર્પણવિધિ, તથા વિશેષ રાત્રિઓમાં કરવાના નિયમો—પણ જણાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 5
प्रभासक्षेत्रस्य अतिविशेषमहिमा — The Supreme Eminence of Prabhāsa-kṣetra
આ અધ્યાયમાં સૂતના પ્રસ્તાવ પછી દેવી પ્રભાસક્ષેત્રની મહિમા વધુ વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છે છે. ઈશ્વર પ્રભાસને પોતાનું પ્રિય ક્ષેત્ર કહીને જણાવે છે કે અહીં યોગી અને વૈરાગી જનને પરા ગતિ મળે છે; જે અહીં દેહત્યાગ કરે તે શિવલોકને પામે છે. પછી માર્કંડેય, દુર્વાસા, ભરદ્વાજ, વસિષ્ઠ, કશ્યપ, નારદ, વિશ્વામિત્ર વગેરે મહર્ષિઓનું વર્ણન આવે છે—તેઓ ક્ષેત્ર છોડતા નથી અને સતત લિંગપૂજા કરે છે. અગ્નિતીર્થ, રુદ્રેશ્વર, કમ્પર્દીશ, રત્નેશ્વર, અર્કસ્થળ, સિદ્ધેશ્વર, માર્કંડેય-સ્થાન અને સરસ્વતી/બ્રહ્મકુંડ જેવા સ્થળોએ જપ-પૂજામાં લીન વિશાળ સમૂહોનું સંખ્યાત્મક ઉલ્લેખ કરીને ક્ષેત્રની પવિત્રતા દર્શાવવામાં આવી છે. ફલશ્રુતિ મુજબ ચંદ્રશેખર ભગવાનના દર્શનથી વેદાંતમાં પ્રશંસિત સમસ્ત ફળ મળે છે; સ્નાન-પૂજાથી યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત થાય છે; પિંડ-શ્રાદ્ધથી પિતૃઉદ્ધાર અનેકગણો વધે છે; અને જળનો સહજ સ્પર્શ પણ પુણ્યદાયક ગણાય છે. વિભ્રમ-સંભ્રમ નામના ગણ, વિનાયકપ્રકારના ઉપસર્ગો અને ‘દસ દોષ’ જણાવ્યા છે; વિઘ્નનિવારણ માટે દંડપાણિના ભક્તિપૂર્વક દર્શનનો ઉપાય દર્શાવવામાં આવ્યો છે. અંતે સર્વ વર્ણના કામી કે નિષ્કામી—પ્રભાસમાં મરણ પામે તો શિવના દિવ્ય ધામને પામે છે, અને મહાદેવના ગુણ અવર્ણનીય છે—એવું પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 6
सोमेश्वरलिङ्गस्य परमार्थवर्णनम् (Theological Description of the Someshvara Liṅga at Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂર્વોક્ત કથાની અદભુતતા સ્વીકારી પૂછે છે—અન્ય લોકપ્રસિદ્ધ લિંગોની તુલનામાં સોમેશ્વરનું ફળદાયક સામર્થ્ય કેમ શ્રેષ્ઠ છે અને પ્રભાસ-ક્ષેત્રની વિશેષ શક્તિ શું છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે આ ઉપદેશ પરમ ‘રહસ્ય’ છે અને તીર્થ, વ્રત, જપ, ધ્યાન તથા યોગ—આ બધામાં પ્રભાસ-માહાત્મ્ય સર્વોચ્ચ છે. પછી સોમેશ્વર-લિંગનું પરમાર્થ સ્વરૂપ વર્ણવાય છે—તે ધ્રુવ, અક્ષય, અવ્યય; ભય, મલ, પરાધીનતા અને કલ્પના-વિસ્તારથી રહિત; સામાન્ય સ્તુતિ અને વાણીથી પર છે. છતાં સાધકના બોધ માટે તે જ્ઞાનદીપ સમ પ્રગટ છે; પ્રણવ/શબ્દબ્રહ્મનું તત્ત્વ, હૃદયકમળ અને દ્વાદશાંતની આંતરિક પ્રતિમા, તેમજ ‘કેવલ’ ‘દ્વૈત-વર્જિત’ અદ્વય લક્ષણો અહીં જોડાય છે. વેદસૂચક વાક્યથી ‘અંધકારથી પર મહાન પુરુષ’ને જાણવાની વાત કહી, હજારો વર્ષોમાં પણ સોમેશ્વરની પૂર્ણ મહિમા અવર્ણનીય છે એમ જણાવાય છે. ફલશ્રુતિમાં કોઈપણ વર્ણનો મનુષ્ય પાઠ/શ્રવણ કરે તો પાપમુક્ત થઈ ઇષ્ટસિદ્ધિ પામે છે એમ નિશ્ચિત કરાયું છે.
Adhyaya 7
सोमेश्वरनाम-प्रभाव-वर्णनम् | Someshvara: Names Across Kalpas, Boon of Soma, and the Sacred Topography of Prabhāsa
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂર્વ સ્તુતિ સાંભળ્યા પછી શંકરને પૂછે છે કે “સોમેશ્વર/સોમનાથ” નામની ઉત્પત્તિ શું છે, તે નામ કેવી રીતે સ્થિર ગણાય છે, અને કલ્પે કલ્પે તેમાં ફેરફાર કેમ થાય છે. લિંગના પૂર્વ અને ભવિષ્યના નામો પણ તે જાણવા માંગે છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે બ્રહ્મયુગોના ચક્રમાં લિંગને જુદા જુદા બ્રહ્મ-પર્યાય મુજબ અલગ નામો મળે છે; તે નામપરંપરાનો ક્રમ કહી વર્તમાન “સોમનાથ/સોમેશ્વર” અને ભવિષ્યનું “પ્રાણનાથ” નામ દર્શાવે છે. દેવીની સ્મૃતિહાનિ તેના પુનઃપુન અવતારો અને પ્રકૃતિના કાર્ય સાથે જોડાયેલા રૂપપરિવર્તનથી થાય છે એમ સમજાવી, શિવ વિવિધ કલ્પોમાં તેના નામ-રૂપો વર્ણવે છે. પછી સોમ/ચંદ્રના તપ, એક ઉગ્ર ઉપાધિથી ઓળખાતા લિંગની પૂજા, અને એવો વર કે બ્રહ્મચક્રભર “સોમનાથ” નામ આગળના તમામ ચંદ્રાધિકારીઓમાં પ્રસિદ્ધ રહે—આ કથાથી નામની સ્થિરતા સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ પ્રભાસક્ષેત્રનું પરિમાણ, મધ્ય પવિત્ર પરિસર, દિશાસીમાઓ અને સમુદ્ર નજીક લિંગનું સ્થાન નકશા જેવી રીતે જણાવાય છે. પવિત્ર વૃત્તમાં દેહત્યાગ કરનારને મોક્ષફળ, ક્ષેત્રમાં અધર્મ ન કરવો એવી કડક નીતિ, અને ઘોર અપરાધીઓને નિયંત્રિત કરવા વિઘ્નનાયકની રક્ષાત્મક વ્યવસ્થા પણ આવે છે. અંતે સોમેશ્વરલિંગની અનન્ય પ્રિયતા, તીર્થ-લિંગોના સંગમબિંદુ હોવું, અને ભક્તિ-સ્મરણ-નિયમિત જપથી મુક્તિ આપતી મહિમા પુનઃ સ્તુત થાય છે.
Adhyaya 8
श्रीसोमेश्वरैश्वर्यवर्णनम् (Description of the Sovereign Powers of Śrī Someśvara)
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદ છે. દેવી સોમેશ્વરની પુનઃ પાવન કરનાર મહિમા અને બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–ઈશ ત્રિરૂપ તત્ત્વ-રચનાનું ફરી વર્ણન માંગે છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે પ્રભાસક્ષેત્રના સોમેશ્વર-લિંગ સાથે અદભુત ઘટનાઓ જોડાયેલી છે—અસંખ્ય તપસ્વી ઋષિઓ લિંગમાં પ્રવેશ કરી તેમાં લીન થયા, અને ત્યાંથી સિદ્ધિ, વૃદ્ધિ, તુષ્ટિ, ઋદ્ધિ, પુષ્ટિ, કીર્તિ, શાંતિ, લક્ષ્મી વગેરે કલ્યાણશક્તિઓ વ્યક્ત થઈ પ્રગટે છે. પછી મંત્રસિદ્ધિઓ, યોગિક તથા ઔષધીય રસાયણો, ગરુડવિદ્યા, ભૂતતંત્ર, ખેચરી/અંતરી જેવી વિશેષ પરંપરાઓ પણ આ ધામમાંથી પ્રસરી હોવાનું કહેવામાં આવે છે. યુગયુગમાં પ્રભાસના સોમેશ્વરે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનાર સિદ્ધગણોના (પાશુપત સંબંધિત મહાપુરુષો સહિત) નામો ગણાવવામાં આવે છે; તેમજ અશુભ કર્મને કારણે સામાન્ય લોકો આ સ્થાનનું મૂલ્ય ઓળખતા નથી, એવું પણ જણાવાય છે. ગ્રહદોષ, ભૂત-પ્રેતાદિ ઉપદ્રવ અને અનેક રોગ—આ બધું સોમેશ્વર-દર્શનથી શમન પામે છે, એવી વિગતવાર યાદી આપવામાં આવે છે. અંતે સોમેશ્વરને ‘પશ્ચિમો ભૈરવ’ અને ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’ વગેરે ઉપાધિઓથી અભિન્ન ઠેરવી, તેમનું માહાત્મ્ય ‘સર્વપાતકનાશન’—સર્વ પાપનો સંપૂર્ણ નાશ કરનાર—રૂપે પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 9
मुण्डमालारहस्यं तथा प्रभासक्षेत्रतत्त्वनिर्णयः (The Secret of the Skull-Garland and the Tattva-Doctrine of Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં દેવી પ્રભાસક્ષેત્રમાં શંકરને સોમેશ્વર કહી ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરે છે અને કાલાગ્નિ-કેન્દ્રિત દિવ્ય રૂપનું સ્મરણ કરે છે. તે તાત્ત્વિક શંકા પૂછે છે—જે પ્રભુ અનાદિ અને પ્રલયાતીત છે, તે મુંડમાળા કેવી રીતે ધારણ કરે? ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે અનંત કલ્પચક્રોમાં અસંખ્ય બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ ઉત્પન્ન થઈ લય પામે છે; મુંડમાળા પુનઃપુનઃ થતી સૃષ્ટિ-પ્રલય પર પ્રભુત્વનું ચિહ્ન છે. પછી પ્રભાસમાં શિવના શાંત, તેજોમય, આદિ-મધ્ય-અંતથી પર સ્વરૂપનું વર્ણન થાય છે—ડાબે વિષ્ણુ, જમણે બ્રહ્મા, અંદર વેદો, અને નેત્રરૂપે લોકદીપ્તિ; તેથી દેવીની શંકા નિવૃત્ત થાય છે અને તે વિસ્તૃત સ્તુતિ કરે છે. ત્યારબાદ દેવી પ્રભાસની મહિમા વધુ સાંભળવા માંગે છે અને પૂછે છે કે વિષ્ણુ દ્વારકા કેમ છોડે છે અને પ્રભાસમાં જ અંત કેમ પામે છે; તે વિષ્ણુના જગત્કાર્યો, અવતારધર્મ અને નિયતિ અંગે અનેક પ્રશ્નો કરે છે. સૂત પ્રસંગ ગોઠવે છે અને ઈશ્વર ‘રહસ્ય’ ઉપદેશ શરૂ કરે છે—પ્રભાસ અન્ય તીર્થોથી ફળમાં શ્રેષ્ઠ છે; અહીં બ્રહ્મ-તત્ત્વ, વિષ્ણુ-તત્ત્વ અને રૌદ્ર-તત્ત્વનો અનન્ય સંગમ છે. 24/25/36 તત્ત્વગણનાને ક્રમે બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવની સન્નિધિ સાથે જોડીને સમજાવવામાં આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે પ્રભાસમાં મરણ સર્વ વર્ણ-આશ્રમ અને સર્વ યોનિના જીવોને—even ઘોર પાપથી ભારિતને પણ—ઉચ્ચ ગતિ અને શુદ્ધિ આપે છે, એમ ક્ષેત્રપાવન તત્ત્વ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 10
तत्त्वतीर्थ-निरूपणम् (Mapping of Tattva-Tīrthas and the Sanctity of Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપતાં તત્ત્વવિચારને તીર્થયાત્રાના નકશા રૂપે પ્રગટ કરે છે. પૃથ્વી, જલ, તેજ, વાયુ અને આકાશ—આ તત્ત્વક્ષેત્રોના અધિષ્ઠાતા ક્રમે બ્રહ્મા, જનાર્દન, રુદ્ર, ઈશ્વર અને સદાશિવ જણાવાયા છે; અને કહેવામાં આવ્યું છે કે દરેક તત્ત્વક્ષેત્રમાં આવેલા તીર્થોમાં તે-તે દેવતાનું સાન્નિધ્ય રહેલું હોય છે. ત્યારબાદ જલ, તેજ, વાયુ અને આકાશ સાથે સંકળાયેલા તીર્થસમૂહો (વિશેષ કરીને અષ્ટક-સમૂહો) ગણાવવામાં આવે છે; તેમજ જલતત્ત્વ નારાયણને અત્યંત પ્રિય છે અને તેમને ‘જલશાયી’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. પછી ભલ્લુકા-તીર્થનું વર્ણન આવે છે—તે સૂક્ષ્મ છે, શાસ્ત્ર વિના ઓળખવું કઠિન; પરંતુ માત્ર દર્શનથી જ વિશાળ લિંગપૂજાના સમાન ફળ આપે છે એમ કહેવાયું છે. માસિક વ્રતો, અષ્ટમી-ચતુર્દશી, ગ્રહણકાળ અને કાર્તિકી જેવા સમયમાં પ્રભાસના લિંગોની વિશેષ પૂજા વિધાન જણાવાયું છે; તેમજ સરસ્વતી-સમુદ્ર સંગમે અનેક તીર્થોના સમાગમનું વર્ણન છે. અધ્યાયમાં વિવિધ કલ્પોમાં ક્ષેત્રના અનેક નામોની દીર્ઘ શ્રેણી આપવામાં આવી છે અને વિવિધ આકાર-પરિમાણવાળા ઉપક્ષેત્રોની બહુળતા દર્શાવવામાં આવી છે. અંતે પ્રલય પછી પણ પ્રભાસક્ષેત્ર સ્થિર પવિત્ર ભૂમિ તરીકે રહે છે એમ પુનરુક્તિ કરીને, શ્રવણ-પાઠને પાપશોધક ગણાવવામાં આવ્યું છે; અને આ ‘રૌદ્ર’ દિવ્ય કથાનું શ્રવણ કરનારને ઉત્તમ પરલોકગતિ મળે એવી ફલશ્રુતિ ઉચ્ચારવામાં આવી છે.
Adhyaya 11
प्रभासक्षेत्रनिर्णयः — Cosmography of Bhārata and the Etiology of Prabhāsa
આ અધ્યાયમાં દેવીના પ્રશ્નોથી પ્રેરિત તત્ત્વવિચાર પ્રગટે છે. આનંદિત છતાં જિજ્ઞાસુ દેવી પ્રભાસ-ક્ષેત્રનું વધુ વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે. ઈશ્વર પ્રથમ જંબૂદ્વીપ અને ભારતવર્ષના પરિમાણો તથા સીમાઓ કહી ભારતને મુખ્ય કર્મભૂમિ તરીકે સ્થાપે છે, જ્યાં પુણ્ય-પાપનાં ફળ વ્યવહારરૂપે પ્રગટ થાય છે. પછી કૂર્મ-રૂપક દ્વારા ભારતના ‘દેહ’ પર નક્ષત્રસમૂહો, રાશિસ્થાનો અને ગ્રહાધિપત્યનું નકશાંકન કરીને કહે છે કે ગ્રહ/નક્ષત્ર પીડા થાય તો સંબંધિત પ્રદેશમાં પણ પીડા થાય; શાંતિ માટે તીર્થકર્મો કરવાં યોગ્ય છે. આ રીતે નકશાંકિત ભૂમિમાં સૌરાષ્ટ્રનું સ્થાન બતાવી સમુદ્રસમીપ પ્રભાસને વિશિષ્ટ ભાગ કહે છે; ત્યાં મધ્ય પીઠિકામાં ઈશ્વર લિંગરૂપે નિવાસ કરે છે—કૈલાસથી પણ વધુ પ્રિય અને ગુપ્ત રીતે રક્ષિત. “પ્રભાસ” નામની અનેક વ્યાખ્યાઓ આપવામાં આવે છે—પ્રકાશ, જ્યોતિઓ અને તીર્થોમાં પ્રાધાન્ય, સૂર્યસન્નિધિ, તથા પુનઃ પ્રાપ્ત તેજ. ત્યારબાદ દેવી વર્તમાન કલ્પની ઉત્પત્તિકથા પૂછે છે. ઈશ્વર સૂર્યના વિવાહો (દ્યૌઃ/પ્રભા અને પૃથિવી/નિક્ષુભા), સંજ્ઞાને સૂર્યતેજ અસહ્ય થવું, છાયાનું પ્રતિસ્થાપન, યમ-યમુના વગેરેનો જન્મ, રહસ્ય સૂર્યને જાણ થવું, અને વિશ્વકર્મા દ્વારા સૂર્યતેજનું ‘ક્ષૌર/શમન’ થવું વર્ણવે છે. અંતે કહે છે કે સૂર્યના ઋક્-મય તેજનો એક અંશ પ્રભાસમાં પડ્યો; તેથી ક્ષેત્રની અતિશય પવિત્રતા અને નામનું કારણ સ્થિર થાય છે.
Adhyaya 12
Yameśvarotpatti-varṇanam (Origin Account of Yameśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર શબ્દવ્યૂત્પત્તિ સાથે તીર્થની પ્રામાણિકતા અને મહિમા વર્ણવે છે. પ્રથમ ‘રાજા/રાણી’ તથા ‘છાયા’ જેવા શબ્દોની ધાતુ-આધારિત વ્યાખ્યા કરીને નામ અને ઓળખ પણ તત્ત્વજ્ઞાનનું સૂચક છે એમ દર્શાવે છે. પછી વર્તમાન મનુને વંશપરંપરામાં સ્થિર કરીને શંખ-ચક્ર-ગદા-ધારી વૈષ્ણવ-લક્ષણવાળા પુરુષનો ઉલ્લેખ થાય છે; સાથે યમને ‘હીન-પાદ’ દોષથી પીડિત બતાવી તેના નિવારણ માટે તપસ્યાનો ઉપાય સૂચવાય છે. યમ પ્રભાસક્ષેત્રે જઈ દીર્ઘકાળ તપ કરે છે અને અતિ લાંબા સમય સુધી લિંગની આરાધના કરે છે. પ્રસન્ન થઈ ઈશ્વર અનેક વર આપે છે અને તે સ્થાનને સ્થાયી રીતે ‘યમેશ્વર’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિરૂપે કહે છે કે યમદ્વિતીયાના દિવસે યમેશ્વર દર્શન કરવાથી યમલોકનું દર્શન/અનુભવ ટળી જાય છે; આમ પ્રભાસ તીર્થયાત્રામાં આ તિથિનું મોક્ષદાયક મહત્ત્વ પ્રગટ થાય છે।
Adhyaya 13
Arka-sthala-prādurbhāva and Prabhāsa-kṣetra-tejas (Origin of Arkāsthala and the Radiant Sanctification of Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદ છે. દેવી પૂછે છે—શાકદ્વીપમાં ગતિમાન સૂર્યને ક્ષુરધાર જેવી કોઈ ઘટના કારણે કેવી રીતે ‘કાપવામાં/છાંટવામાં’ આવ્યો અને પ્રભાસમાં પડેલું અઢળક તેજ શું બન્યું. ઈશ્વર પાપનાશક કહેવાતું ‘ઉત્તમ સૂર્ય-માહાત્મ્ય’ કહે છે. તેમાં વર્ણન છે કે સૂર્યનો આદ્ય તેજાંશ પ્રભાસમાં પડીને સ્થળાકાર થયો—પ્રથમ જાંબૂનદ (સુવર્ણ) વર્ણનો, પછી માહાત્મ્યબળે પર્વતસદૃશ; અને પ્રાણીઓના કલ્યાણ માટે ત્યાં સૂર્ય અર્કરૂપ પ્રતિમામાં પ્રાદુર્ભૂત થયો. યુગાનુસાર નામો આપવામાં આવે છે—કૃતમાં હિરણ્યગર્ભ, ત્રેતામાં સૂર્ય, દ્વાપરમાં સવિતા, અને કલિમાં અર્કસ્થળ; અવતરણકાળ સ્વારોચિષ (દ્વિતીય) મનુના યુગમાં ગણાયો છે. પછી તેજ-રેણુના પ્રસારથી ક્ષેત્રની સીમાઓ, યોજનામાપ, નદીઓ અને સમુદ્ર સહિતની હદો દર્શાવી, વિશાળ સૂક્ષ્મ તેજોમંડળ અલગ ઓળખાવવામાં આવે છે. ઈશ્વર કહે છે—મારું નિવાસ આ તેજોમંડળના મધ્યમાં નેત્રની પુપિલ સમાન છે; સૂર્યતેજથી મારું ગૃહ પ્રકાશિત હોવાથી જ ‘પ્રભાસ’ નામ પ્રસિદ્ધ થયું. ફળશ્રુતિ મુજબ અર્કરૂપ સૂર્યદર્શનથી પાપમુક્તિ અને સૂર્યલોકમાં મહિમા મળે; એવો યાત્રિક સર્વ તીર્થસ્નાન, મહાયજ્ઞ અને દાન કરનાર સમાન ગણાય. આચાર-નિયમમાં—અર્કપાન પર ભોજન કરવું ઘોર નિંદ્ય અને મહાઅશૌચફલદાયક છે, તેથી ટાળવું. અર્કભાસ્કરના પ્રથમ દર્શને વિદ્વાન બ્રાહ્મણને મહિષદાન, તામ્રવર્ણ/લાલ વસ્ત્રનો ઉલ્લેખ અને નજીકના અગ્નિકોણનો સંકેત છે. અંતે સિદ્ધેશ્વર લિંગ (કલિમાં પ્રસિદ્ધ; પૂર્વે જૈગીષવ્યેશ્વર) દર્શનથી સિદ્ધિ મળે એમ કહે છે. નજીક ભૂગર્ભ દ્વારનું વર્ણન છે—જ્યાં સૂર્યતેજથી રાક્ષસો દગ્ધ થયા; કલિમાં તે યોગિનીઓ અને માતૃદેવીઓ દ્વારા રક્ષિત ‘દ્વાર’રૂપે રહે છે. માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીની રાત્રે બલિ, પુષ્પ, ઉપહારથી પૂજા કરવાથી સિદ્ધિ મળે એવી વિધિ છે. ઉપસંહારમાં—આ ઉપદેશ સાંભળી આચરણ કરનાર દેહાંતમાં સૂર્યલોક પામે છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદિત છે.
Adhyaya 14
जैगीषव्यतपः–सिद्धेश्वरलिङ्गमाहात्म्य (Jaigīṣavya’s Austerities and the Glory of the Siddheśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદરૂપે પ્રભાસક્ષેત્રની સૂર્ય-સંબંધિત પવિત્રતા, અર્કસ્થળની આદ્ય પ્રતિષ્ઠા અને પ્રદેશ-ભૂષણતા, તેમજ પૂજાના યોગ્ય પરિમાણો—મંત્રો, વિધિઓ અને ઉત્સવ-સમયો—વિસ્તારથી પૂછવામાં આવે છે. ઈશ્વર ઉત્તરરૂપે કૃતયુગની પ્રાચીન પરંપરાનો પ્રસંગ વર્ણવે છે. શતકલાકનો પુત્ર મહર્ષિ જૈગીષવ્ય પ્રભાસે આવી દીર્ઘકાળ સુધી ક્રમશઃ કઠોર તપ કરે છે—વાયુ-આહાર, જલ-આહાર, પર્ણ-આહાર અને ચાંદ્રાયણ વ્રતચક્રો; અંતે તીવ્ર સંયમ સાથે લિંગની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે છે. ત્યારે શિવ પ્રગટ થઈ સંસારચ્છેદક જ્ઞાનયોગ આપે છે, અહંકારરહિતતા, ક્ષમા અને આત્મસંયમ જેવા નૈતિક સ્થિરક ગુણો ઉપદેશે છે, યોગૈશ્વર્ય અને ભવિષ્યમાં દિવ્યદર્શનની સુલભતા વરદાનરૂપે આપે છે. અધ્યાય આગળ કહે છે કે યुगો દરમ્યાન આ સ્થાનોનું ફળ વિસ્તરે છે; કલિયુગમાં એ જ લિંગ ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે. જૈગીષવ્યની ગુફામાં પૂજા અને યોગસાધના ઝડપી પરિણામદાયી, શુદ્ધિકારક અને પિતૃહિતકારી કહેવાય છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં સિદ્ધ-લિંગપૂજનનું અતુલ પુણ્ય વિશ્વતુલનાત્મક ભાષામાં મહિમાવંત કરાયું છે.
Adhyaya 15
पापनाशनोत्पत्तिवर्णनम् | Origin Account of the Pāpa-nāśana Liṅga
આ અધ્યાયમાં ‘પાપહર/પાપનાશન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ લિંગનું સંક્ષિપ્ત તત્ત્વ અને પૂજાવિધાન રજૂ થાય છે. ઈશ્વરવાણી દ્વારા પ્રભાસક્ષેત્રની દિશાસંબંધિત સૂક્ષ્મ ભૂ-રચનામાં તેનું સ્થાન જણાવાય છે—સિદ્ધલિંગની નજીક, સૂર્યસંબંધિત અરુણ (ઉષારૂપ) સાથે જોડાયેલું પાપનાશન લિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે. આગળ એમ પણ કહેવાય છે કે સૂર્યના સારથીએ તેની સ્થાપના કરી; તેથી સૌર સંબંધ દૃઢ થાય છે, છતાં પૂજાનું કેન્દ્ર શૈવ ચિહ્ન લિંગ જ રહે છે. પછી સ્પષ્ટ કાલવિધાન આપવામાં આવે છે—ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ વિધિવત્ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી. તેનું ફળ ‘પુંડરીક’ ફળ સમાન/તુલ્ય જણાવાયું છે, જે તીર્થમાહાત્મ્યમાં પુણ્ય-માપનું સૂચક બને છે. અંતે કોલોફનમાં તેને પ્રભાસખંડના પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય (પ્રથમ ભાગ) નો પંદરમો અધ્યાય કહેવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 16
पातालविवरमाहात्म्यं (Glory of the Pātāla Fissure near Arkasthala)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસમાં અર્કસ્થળની નજીક આવેલા મહાન પાતાળ-વિવરનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. આરંભે અંધકારની સ્થિતિમાં સૂર્યવિરોધી અસંખ્ય બળવાન રાક્ષસો ઉત્પન્ન થાય છે અને ઉદયમાન દિવાકરનું ઉપહાસ કરે છે. ત્યારે સૂર્ય ધર્મયુક્ત ક્રોધથી પોતાનું તેજ વધારેછે; તેની તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિથી તેઓ ક્ષીણ ગ્રહોની જેમ, પડેલા ફળો કે યંત્રમાંથી છૂટેલા પથ્થરોની માફક આકાશમાંથી પટકાઈ પડે છે—અધર્મનું પતન તેની જ ગતિ છે. પવનના વેગ અને આઘાતથી તેઓ ધરતી ફાડી રસાતળમાં ઉતરે છે અને અંતે પ્રભાસે પહોંચે છે; તેમના પતન સાથે જ પાતાળ-વિવરનું પ્રાકટ્ય/દર્શન જોડાયેલું કહેવાય છે. અર્કસ્થળને સર્વસિદ્ધિ આપતું દેવસ્થાન કહેવામાં આવ્યું છે અને તેની બાજુમાં આ વિવર મુખ્ય છે; અન્ય અનેક વિવરો કાળક્રમે ગુપ્ત થયા, પણ આ વિવર પ્રગટ જ રહ્યો છે. આ સ્થાન સૂર્યતેજના મધ્યભાગ સમાન સુવર્ણપ્રભ, સિદ્ધેશ દ્વારા રક્ષિત અને ખાસ કરીને સૂર્યપર્વકાળે મહાફળદાયક છે. બ્રાહ્મી, હિરણ્યા અને સમુદ્રનો ત્રિસંગમ કોટિ-તીર્થ સમાન ફળ આપે છે. શ્રીમુખ-દ્વારે ચતુર્દશીએ એક વર્ષ સુધી સુનંદા આદિ માતૃગણની પૂજા, પુષ્પ-ધૂપ-દીપ-નૈવેદ્ય અને બ્રાહ્મણભોજનનું વિધાન છે; તેથી સિદ્ધિ મળે છે, અને આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ ઉત્તમ પુરુષને આપત્તિમાંથી મુક્ત કરે છે.
Adhyaya 17
Arkasthala-Sūryapūjāvidhi: Dantakāṣṭha, Snāna, Arghya, Mantra-nyāsa, and Phalaśruti (अर्कस्थल-सूर्यपूजाविधिः)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસક્ષેત્રના અર્કસ્થળમાં ભાસ્કર/સૂર્યની પૂજાવિધિ ઉપદેશે છે. પ્રથમ આદિત્યની બ્રહ્માંડિય મહિમા સ્થાપિત થાય છે—તે દેવોમાં આદ્ય છે અને ચલ-અચલ જગતનું ધારણ, સર્જન અને પ્રલય કરે છે; તેથી ઉપાસના વિશ્વવ્યવસ્થાના ધર્મ સાથે જોડાયેલી છે. પછી ક્રમશઃ શુદ્ધિવિધાન આવે છે—મુખ, વસ્ત્ર અને દેહશુદ્ધિ; દંતકાષ્ઠના નિયમો (માન્ય વૃક્ષો, તેમના ફળ, નિષેધ, આસન, દાંત સાફ કરવાનો મંત્ર, અને કાષ્ઠનો ત્યાગ); તેમજ પવિત્ર માટી/જળથી મંત્રયુક્ત સ્નાન. તર્પણ, સંધ્યા અને સૂર્યને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવાની વિગત સાથે પાપનાશ અને પુણ્યવૃદ્ધિની ફલશ્રુતિ જણાવાય છે. વિસ્તૃત દીક્ષાવિધિ ન કરી શકનાર માટે વેદમાર્ગનો વિકલ્પ આપી આવાહન-પૂજન માટે વૈદિક મંત્રો સૂચવાય છે. મંડલપ્રતિષ્ઠા, અંગન્યાસ, ગ્રહો અને દિક્પાલોની સ્થાપના-પૂજા, તથા આદિત્યનું ધ્યાન અને મૂર્તિરૂપ વર્ણન છે. મૂર્તિપૂજામાં અભિષેકદ્રવ્યો, ઉપવીત, વસ્ત્ર, ધૂપ, ગંધ, દીપ, આરાત્રિક વગેરેનો ક્રમ; પ્રિય પુષ્પ-સુગંધ-દીપ અને અર્પણ અયોગ્ય વસ્તુઓનું નિર્દેશન થાય છે—લોભ અને પ્રસાદના અયોગ્ય વ્યવહારથી બચવાની ચેતવણી સાથે. અંતે રાહુનું ‘ગ્રહણ’ ગળી જવું નહીં પરંતુ આવરણ હોવાનું સ્પષ્ટીકરણ, ઉપદેશની ગોપનીયતા, અને શ્રવણ-પાઠના ફળ—સમૃદ્ધિ, રક્ષા અને લોકકલ્યાણ—વિવિધ સમુદાયો માટે જણાવાય છે.
Adhyaya 18
चन्द्रोत्पत्तिवर्णनम् — Origin of the Moon and Śiva as Śaśibhūṣaṇa (Moon-adorned)
અધ્યાય ૧૮માં સૂતના મુખે ચાલતી કથા આગળ વધે છે. પ્રભાસ-ક્ષેત્રની મહિમા વિસ્તારે સાંભળીને દેવી કહે છે કે શંકરના ઉપદેશથી તેમનો ભ્રમ અને સંશય શમ્યા, મન પ્રભાસમાં સ્થિર થયું અને તપનું ફળ સિદ્ધ થયું. ત્યારબાદ તેઓ શિવના મસ્તક પર વિરાજમાન ચંદ્રની ઉત્પત્તિ અને સમય વિશે કારણાત્મક પ્રશ્ન કરે છે. ઈશ્વર વરાહકલ્પના પ્રારંભિક સૃષ્ટિકાળને દર્શાવી ઉત્તર આપે છે. ક્ષીરસાગર-મંથનમાં ચૌદ રત્નો પ્રગટ થયા; તેમાં તેજોમય ચંદ્ર પણ ઉત્પન્ન થયો એમ વર્ણન છે. શિવ કહે છે કે તેઓ ચંદ્રને ધારણ કરે છે અને વિષપાનની ઘટનાથી તેનો સંબંધ જોડીને સમજાવે છે કે આ ચંદ્રભૂષણ વૈરાગ્ય અને મોક્ષનું પ્રતીક છે. અંતે પ્રભાસમાં સ્વયંભૂ લિંગરૂપે શિવની નિત્ય ઉપસ્થિતિ, સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર સ્વરૂપ અને કલ્પપર્યંત સ્થિરતા પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 19
कला-मान, सृष्टि-प्रलय-क्रम, तथा चन्द्र-लाञ्छन-कारण (Measures of Time, Creation–Dissolution Sequence, and the Cause of the Moon’s Mark)
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂછે છે કે ચંદ્રમા હંમેશા પૂર્ણ કેમ નથી રહેતો. ત્યારે ઈશ્વર અમાવાસ્યાથી પૂર્ણિમા સુધી ચંદ્રકલા/તિથિઓની ષોડશ (સોળ) વિભાગરચના સમજાવે છે. પછી સમયમાપનું સૂક્ષ્મથી મહત્તમ સુધીનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે—ત્રુટિ, લવ, નિમેષ, કાષ્ઠા, કલા, મુહૂર્ત, અહોરાત્ર, પક્ષ, માસ, અયન, વર્ષ, યુગ, મન્વંતર અને કલ્પ સુધી—અને વિધિ-યજ્ઞના સમયને બ્રહ્માંડિય સમયચક્ર સાથે જોડે છે. ઈશ્વર માયા/શક્તિને સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયની કાર્યકારી તત્ત્વશક્તિ તરીકે સ્થાપે છે અને કહે છે કે જે ઉત્પન્ન થાય છે તે અંતે પોતાના મૂળ કારણમાં પાછું ફરે છે. પછી દેવી અમૃતોદ્ભવ અને ભક્તિપ્રિય સોમના લાઞ્છનનું કારણ પૂછે છે; ઈશ્વર તેને દક્ષના શાપથી થયેલું કહે છે. અસંખ્ય ચંદ્ર, બ્રહ્માંડ અને કલ્પ વારંવાર ઉત્પન્ન થઈ લય પામે છે; સર્ગ-સંહારનો એકમાત્ર નિયંતા પરમેશ્વર જ છે. અંતે કલ્પ-મન્વંતરના સમયસ્થાનો, પૂર્વ પ્રાકટ્યોના સંકેતો અને ધર્મસ્થાપન માટે વિષ્ણુના અવતારોની પરંપરા—ભવિષ્યના કલ્કિ સહિત—સંક્ષેપે દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 20
दैत्यावतारक्रमः—सोमोत्पत्तिः—ओषधिनिर्माणं च (Order of Asura Incarnations, Soma’s Emergence, and the Origin of Plants)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને અતિ દીર્ઘ કાળચક્રોમાં દૈત્ય તથા રાક્ષસ-સંબંધિત સત્તાઓના ક્રમનું વર્ણન કરે છે. હિરણ્યકશિપુ અને બલિ જેવા પ્રતાપી રાજાઓને ઉદાહરણ બનાવી, યુગસમાન અવધિઓમાં અધર્મનું પ્રાબલ્ય વધે છે અને પછી લોકવ્યવસ્થાનું પુનઃસ્થાપન થાય છે—એ રીતે વાત આગળ વધે છે. પછી વંશાવળી અને રાજવૃત્તાંત આવે છે—પુલસ્ત્ય વંશ, કુબેર અને રાવણ વગેરેના જન્મ, તેમજ નામકરણ અને ઓળખ માટેના લક્ષણોનું નિરૂપણ થાય છે. ત્યારબાદ મુખ્ય વળાંક: અત્રિના તપથી સોમ (ચંદ્ર)નું પ્રાગટ્ય, સોમના ‘પતન’થી જગતમાં ઉથલપાથલ, બ્રહ્માનું હસ્તક્ષેપ, અને સોમનું રાજત્વ તથા યજ્ઞમર્યાદામાં પ્રતિષ્ઠાપન—રાજસૂયની છાયા અને દક્ષિણાદાન સહિત—વર્ણવાય છે. અંતે ઓષધિઓ (વનસ્પતિ, ધાન્ય, દાળ વગેરે)ની ઉત્પત્તિનું કારણકથન સૂચિરૂપે આપવામાં આવે છે. સોમને જ્યોત્સ્ના દ્વારા જગતનું પોષણ કરનાર અને વનસ્પતિઓનો અધિપતિ કહી, બ્રહ્માંડતત્ત્વને કૃષિજીવન અને વિધિપરંપરასთან જોડવામાં આવે છે.
Adhyaya 21
Dakṣa-śāpa, Soma-kṣaya, and Prabhāsa-liṅga Upadeśa (दक्षशाप–सोमक्षय–प्रभासलिङ्गोपदेशः)
એકવીસમા અધ્યાયમાં દેવી ઈશ્વરને સોમના વિશેષ ચિહ્ન/અવસ્થા અને તેનું કારણ પૂછે છે. ઈશ્વર દક્ષની સંતતિ અને વિવાહ-વિતરણ વર્ણવે છે—દક્ષની પુત્રીઓ ધર્મ, કશ્યપ, સોમ વગેરેને અપાઈ; પછી ધર્મની પત્નીઓ અને સંતાન, વસુઓ અને તેમનો વંશ, સાધ્યો, બાર આદિત્યો, અગિયાર રુદ્રો તથા હિરણ્યકશિપુ વગેરે અસુરવંશોનો સંક્ષિપ્ત વંશાનુક્રમ કહે છે. પછી સોમના સત્તાવીસ નક્ષત્ર-પત્નીઓ સાથેના વિવાહનો પ્રસંગ આવે છે, જેમાં રોહિણી સોમની અતિ પ્રિય બને છે. ઉપેક્ષિત અન્ય નક્ષત્ર-પત્નીઓ દક્ષ પાસે ફરીયાદ કરે છે. દક્ષ સોમને સમભાવ રાખવાની ચેતવણી આપે છે; સોમ વચન આપીને પણ ફરી રોહિણીમાં જ એકાંત આસક્ત રહે છે. ત્યારે દક્ષ શાપ આપે છે—સોમને યક્ષ્મા (ક્ષયરોગ) ગ્રસ્ત કરશે અને તેનું તેજ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થશે. તેજહીન સોમ રોહિણીના ઉપદેશથી શાપદાતા અધિકાર પાસે જઈ અને અંતે મહાદેવનું શરણ લે છે. સોમ મુક્તિ માગે ત્યારે દક્ષ કહે છે કે આ શાપ સામાન્ય ઉપાયોથી દૂર થતો નથી; શંકરને પ્રસન્ન કર. સાથે સ્થાન-નિર્દેશ આપે છે—વરુણ દિશામાં સમુદ્ર નજીક અનૂપ (દલદલી) પ્રદેશમાં એક સ્વયંભૂ, મહાપ્રભાવશાળી લિંગ છે; તેના દિવ્ય લક્ષણો સાથે ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવાથી શુદ્ધિ અને પુનઃ તેજપ્રાપ્તિ થાય છે. આમ અધ્યાય નીતિ, વંશાવળી અને પ્રભાસ ક્ષેત્રના લિંગોપાસનાને એકત્ર કરે છે.
Adhyaya 22
कृतस्मरपर्वत-वर्णनम् तथा सोमशापानुग्रहः (Description of Mount Kṛtasmar(a) and Soma’s Curse–Boon Resolution)
અધ્યાય ૨૨માં પ્રાભાસક્ષેત્રની યજ્ઞભૂગોળીય પરંપરામાં સોમનું દુઃખથી પુનઃસ્થાપન સુધીનું વર્ણન આવે છે. દક્ષની અનુમતિ મળ્યા છતાં શોકગ્રસ્ત સોમ પ્રાભાસ પહોંચીને પ્રસિદ્ધ કૃતસ્મર પર્વતનું દર્શન કરે છે—શુભ વનસ્પતિ, પક્ષીઓ, ગંધર્વગાન, તેમજ તપસ્વી અને વેદવિદ બ્રાહ્મણોની સભાથી તે પર્વત મહિમાવંત વર્ણવાયો છે. પછી સોમ સમુદ્રકાંઠે ‘સ્પર્શ’ સાથે સંકળાયેલા લિંગરૂપ પાસે વારંવાર પ્રદક્ષિણા કરીને એકાગ્ર ભક્તિથી પૂજન કરે છે. ફળ-મૂળાહારના નિયમથી દીર્ઘ તપ કરી તે શિવના પરાત્પર સ્વરૂપની સ્તુતિ કરે છે, જેમાં અનેક ઉપનામો અને યુગાનુક્રમે આવતી દિવ્ય નામમાળા પણ છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—સોમનો ક્ષય અને વૃદ્ધિ કૃષ્ણ અને શુક્લ પક્ષમાં ક્રમે-ક્રમે ચાલશે; દક્ષનું વચન પણ સત્ય રહેશે અને તેની કઠોરતા પણ શમશે. અધ્યાયમાં બ્રાહ્મણાધિકારને જગતસ્થિરતા અને યજ્ઞસિદ્ધિ માટે અનિવાર્ય આધાર તરીકે નૈતિક ઉપદેશરૂપે વિસ્તૃત રીતે જણાવાયું છે. અંતે સમુદ્રમાં ગુપ્ત લિંગ અને તેની સ્થાપનવિધિનો સંકેત આપી કહે છે કે જ્યાં તેજહીન સોમની ‘પ્રભા’ ફરી પ્રાપ્ત થઈ, તે સ્થાન ‘પ્રાભાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું.
Adhyaya 23
Somēśa-liṅga Pratiṣṭhā at Prabhāsa: Soma’s Yajña Preparations and Brahmā’s Consecration
આ અધ્યાયમાં સોમ (ચંદ્ર) શંભુની કૃપાથી પ્રાપ્ત થયેલ ઉત્તમ લિંગ લઈને ભક્તિ અને આશ્ચર્ય સાથે પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરે છે. લિંગની રક્ષા અને યોગ્ય સ્થાનનિર્ધાર માટે તે વિશ્વકર્મા (ત્વષ્ટા)ને નિયુક્ત કરી, મહાયજ્ઞ માટે વિશાળ સામગ્રી એકત્ર કરવા ચંદ્રલોક પરત જાય છે. મંત્રી હેમગર્ભ વ્યવસ્થા સંભાળે છે—અગ્નિસહિત બ્રાહ્મણોને બોલાવે છે, વાહનો અને અઢળક દાનદ્રવ્ય તૈયાર કરે છે, અને દેવ-દાનવ-યક્ષ-ગંધર્વ-રાક્ષસ, સાત દ્વીપોના રાજાઓ તથા પાતાળવાસીઓ સુધી સૌને યજ્ઞ માટે આમંત્રણ આપે છે. પ્રભાસમાં ઝડપથી મંડપો, યૂપો અને અનેક કુંડો બને છે; સમિધા, કુશ, પુષ્પ, ઘી, દૂધ અને સુવર્ણ પાત્રો વગેરે વિધિપૂર્વક તૈયાર થઈ ઉત્સવ જેવી સમૃદ્ધિ છવાય છે. હેમગર્ભ તૈયારીનો અહેવાલ સોમ અને બ્રહ્માને આપે છે. બ્રહ્મા ઋષિઓ સાથે, બૃહસ્પતિને પુરોહિત બનાવી આવે છે; પ્રભાસમાં પોતાના વારંવાર આગમન અને કલ્પભેદે નામભેદનું વર્ણન કરે છે, તથા પૂર્વદોષના પરિહાર માટે પ્રતિષ્ઠાનું પુનઃસ્થાપન જરૂરી છે એમ કહી બ્રાહ્મણોને સહાય માટે નિયુક્ત કરે છે. ત્યારબાદ અનેક મંડપોની રચના, ઋત્વિજોની નિમણૂક, રોહિણીને પત્ની બનાવી સોમની દીક્ષા, વેદશાખા મુજબ મંત્રજપનું વિતરણ, દિશા મુજબ નિર્ધારિત આકારોમાં કુંડ નિર્માણ, ધ્વજ સ્થાપન અને પવિત્ર વૃક્ષોની સ્થાપના થાય છે. અંતે બ્રહ્મા ભૂમિમાં પ્રવેશ કરી લિંગ પ્રગટ કરે છે, બ્રહ્મશિલા પર સ્થાપી મંત્રન્યાસ કરીને સોમેશની પ્રતિષ્ઠા પૂર્ણ કરે છે. ધૂમરહિત અગ્નિ, દિવ્ય દુન્દુભિ અને પુષ્પવૃષ્ટિ જેવા શુભ સંકેતો દેખાય છે; પછી અઢળક દક્ષિણા, રાજદાન અને સ્થાપિત દેવતાની સોમ દ્વારા ત્રિકાલ પૂજા વર્ણવાય છે.
Adhyaya 24
सोमनाथलिङ्गप्रतिष्ठा, दर्शनफलप्रशंसा, पुष्पविधान, तथा सोमवारव्रतप्रस्तावना (Somnātha Liṅga स्थापना, merits of darśana, floral regulations, and the prelude to the Monday-vrata)
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદ દ્વારા ત્રેતાયુગના પવિત્ર સમયક્રમમાં સોમનાથ લિંગની પ્રતિષ્ઠા અને મહિમા સ્થાપિત થાય છે. સોમ પોતાના તપ અને અવિરત ઉપાસનાના બળે શિવની બહુવિધ ઉપાધિઓથી સ્તુતિ કરે છે—જ્ઞાનસ્વરૂપ, યોગસ્વરૂપ, તીર્થસ્વરૂપ અને યજ્ઞસ્વરૂપ. શિવ પ્રસન્ન થઈ લિંગમાં નિત્ય સાન્નિધ્યનો વર આપે છે અને ક્ષેત્રનું નામ ‘પ્રભાસ’ તથા દેવનું નામ ‘સોમનાથ’ વિધિવત્ નિર્ધારિત કરે છે. પછી ફલશ્રુતિમાં સોમનાથ-દર્શનને મહાતપ, દાન, તીર્થયાત્રા અને મહાયાગ સમાન અથવા તેથી પણ શ્રેષ્ઠ ફળદાયક ગણાવી, ક્ષેત્રમાં ભક્તિસાક્ષાત્કારને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે. પૂજામાં ગ્રાહ્ય અને વર્જ્ય પુષ્પ-પત્રોની યાદી, તાજગી, રાત્રિ–દિવસના નિયમો અને નિષેધો પણ જણાવવામાં આવ્યા છે. આરોગ્યલાભ પછી સોમ દ્વારા પ્રાસાદસમૂહ અને નગરનિર્માણ તથા દાન-વ્યવસ્થાનો વર્ણન આવે છે. શિવના નિર્માલ્યને સ્પર્શવાથી અશૌચ લાગશે એવી બ્રાહ્મણોની ચિંતા પર, નારદસ્મૃતિ દ્વારા ગૌરી–શંકર સંવાદનું તત્ત્વ—ભક્તિનું મહત્ત્વ, ગુણાનુસાર વૃત્તિઓ, અને શિવ–હરિનું પરમાર્થમાં અદ્વૈત સંબંધ—પ્રકાશિત થાય છે. અંતે સોમવારવ્રતની પ્રસ્તાવના કરીને, ગંધર્વ કુટુંબની કથા દ્વારા સોમનાથ ઉપાસનાથી રોગશમનનો ઉપાય સૂચવાય છે.
Adhyaya 25
सोमवारव्रतविधानम् — The Ordinance of the Monday Vow (Somavāra-vrata)
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે સોમવાર-વ્રત (સોમવ્રત) નું વિધાન વર્ણવાયું છે. ઈશ્વર એક ગંધર્વનો પ્રસંગ કહે છે—તે ભવ (શિવ) ને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છે છે અને સોમવ્રતની રીત પૂછે છે. ગોશૃંગ ઋષિ વ્રતને સર્વહિતકારી કહી પૂર્વકથા સંભળાવે છે: દક્ષના શાપથી પીડિત સોમ લાંબા ધ્યાનથી શિવની આરાધના કરે છે; પ્રસન્ન શિવ સૂર્ય-ચંદ્ર અને પર્વતો જેટલો સમય સ્થિર રહે તેટલો સમય ટકતું લિંગ સ્થાપિત થવાનો વર આપે છે, અને સોમ રોગમુક્ત થઈ ફરી તેજસ્વી બને છે. પછી વ્રતવિધિ આવે છે—શુક્લપક્ષના સોમવારે શુદ્ધિ કરીને શોભિત કલશ અને પૂજાસ્થાન સ્થાપવું, ઉમાસહિત સોમેશ્વર તથા દિશારૂપોની પૂજા કરવી. સફેદ પુષ્પો અને નિર્દિષ્ટ અન્ન-ફળાદિ નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને, ઉમાયુક્ત બહુવક્ત્ર-બહુભુજ શિવને ઉદ્દેશીને જણાવેલા મંત્રથી જપ-અર્ચના કરવી. સોમવારોની ક્રમબદ્ધ સાધના (વિવિધ દંતકાષ્ઠ, અર્પણ, રાત્રિનિયમ—દર્ભ પર શયન અને ક્યારેક જાગરણ) વિગતે છે. નવમા દિવસે ઉદ્યાપનમાં મંડપ, કુંડ, કમળ-મંડલ, આઠ દિશાના કલશો, સુવર્ણ પ્રતિમા, હોમ, ગુરુદાન, બ્રાહ્મણભોજન અને વસ્ત્ર-ગોદાન થાય છે. ફલશ્રુતિ રોગનાશ, સમૃદ્ધિ, વંશકલ્યાણ અને શિવલોકપ્રાપ્તિ કહે છે; અંતે ગંધર્વ પ્રભાસે સોમેશ્વર પાસે વ્રત કરીને વર પામે છે.
Adhyaya 26
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara Māhātmya (Description of the Glory of Gandharveśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર શૈવ ઉપદેશની શૈલીમાં ગંધર્વેશ્વરનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ઘનવાહન નામનો ગંધર્વ વર પ્રાપ્ત કરીને કૃતાર્થ બને છે અને ભક્તિભાવથી શિવલિંગની સ્થાપના કરે છે. એ લિંગ “ગંધર્વેશ્વર” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેને સ્પષ્ટ રીતે “ગાંધર્વ-ફલદાયક”—ગંધર્વસંબંધિત ફળ આપનાર—કહેવામાં આવ્યું છે. તેનું સ્થાન સોમેશના ઉત્તર તરફ અને દંડપાણિની નજીક નિશ્ચિત કરાયું છે. પછી પૂજાનો વ્યવહારુ નિર્દેશ આવે છે—વરুণસંબંધિત ભાગ (વરદા-વારુણ-ભાગ)માં, ધનુષ્યોના “પંચક” વચ્ચે આવેલા સ્થાને, પંચમી તિથિએ પૂજન કરવાથી ઉપાસકના દુઃખ-ક્લેશ દૂર થાય છે. અંતે કોલોફનમાં આ અધ્યાય સ્કંદ મહાપુરાણના ૮૧,૦૦૦ શ્લોકસમુચ્ચયમાં, પ્રભાસ ખંડના સાતમા ભાગ અને પ્રભાસ-ક્ષેત્ર-માહાત્મ્યના પ્રથમ વિભાગમાં આવેલો હોવાનું દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 27
गन्धर्वसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharvasenīśvara: Account of the Shrine’s Greatness
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે ગૌરીની નજીક ગંધર્વસેનાએ સ્થાપિત કરેલું લિંગ ‘વિમલેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તે સર્વરોગ-વિનાશક છે. તેના સ્થાનનું નિર્દેશન ‘ત્રણ ધનુષ’ જેટલા માપેલા અંતરથી અને ‘પૂર્વ વિભાગ’ જેવી દિશાસૂચનાથી કરવામાં આવ્યું છે, જેથી પવિત્ર ક્ષેત્રમાં માર્ગદર્શન મળે. અહીં ભક્તિપૂર્વક પૂજનનો સંકેત છે; ખાસ કરીને તૃતીયા તિથિએ વ્રતભાવથી પૂજા કરવી અસરકારક ગણાઈ છે. ફલશ્રુતિમાં સ્ત્રી સાધિકાને દૌર્ભાગ્ય-નિવૃત્તિ, ઇષ્ટસિદ્ધિ, પુત્ર-પૌત્ર લાભ અને પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત થવાની વાત આવે છે. અંતે આ ઉપદેશને પાતક-નાશક વ્રતકથા તરીકે કહી ત્રેતાયુગના સંદર્ભમાં સ્થાપિત કરીને અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 28
Somnātha-yātrāvidhi, Tīrthānugamana-nyāya, and Dāna–Upavāsa Regulations (सौमनाथयात्राविधिः)
આ અધ્યાયમાં દેવી સોમનાથ-યાત્રાનો ચોક્કસ સમય, રીત અને નિયમો પૂછે છે. ઈશ્વર કહે છે—જ્યારે અંતરમાં સંકલ્પ/ભાવ જાગે ત્યારે કોઈ પણ ઋતુમાં યાત્રા કરી શકાય; કારણ મુખ્યત્વે ભાવ છે. પછી પૂર્વ તૈયારીના આચાર જણાવે છે: રુદ્રને માનસ નમસ્કાર, યોગ્ય શ્રાદ્ધ, પ્રદક્ષિણા, મૌન અથવા વાણી-સંયમ, નિયત આહાર, અને ક્રોધ-લોભ-મોહ-મત્સર વગેરે દોષોનો ત્યાગ। પછી સિદ્ધાંત રજૂ થાય છે કે કલિયુગમાં તીર્થાનુગમન, ખાસ કરીને પગપાળા યાત્રા, કેટલીક યજ્ઞ-પરંપરાઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ ફળદાયી છે; અને પ્રભાસ તીર્થોમાં અદ્વિતીય છે. પગપાળા/વાહનથી ગમન, ભિક્ષા-આધારિત સંયમ, તથા નૈતિક શુદ્ધિ મુજબ ફળભેદ જણાવે છે; અયોગ્ય પ્રતિગ્રહ અને વૈદિક વિદ્યાનું વેપારીકરણ જેવા દોષોથી ચેતવે છે। વર્ણ-આશ્રમ મુજબ ઉપવાસના નિયમો, કપટયુક્ત યાત્રાની નિંદા, અને પ્રભાસમાં તિથિ-ક્રમથી દાનનું સુવ્યવસ્થિત વિધાન આપવામાં આવે છે. અંતે—મંત્રહીન અથવા ગરીબ યાત્રિક પણ પ્રભાસમાં દેહત્યાગ કરે તો શિવલોક પામે છે એમ કહી, તીર્થસ્નાનનો સામાન્ય મંત્રક્રમ આપીને, આગમન પછી પ્રથમ કયા તીર્થમાં સ્નાન કરવું તે આગામી વિષય તરફ દોરી જાય છે।
Adhyaya 29
Agnitīrtha–Padmaka Tīrtha Vidhi and the Ocean’s Curse–Boon Narrative (अग्नितीर्थ–पद्मकतीर्थविधिः सागरशापवरकथा)
આ અધ્યાયમાં બે પરસ્પર જોડાયેલા વિભાગો છે. પ્રથમ વિભાગમાં તીર્થવિધિ—ઈશ્વર શુભ સમુદ્રકાંઠે અગ્નિતીર્થ તરફ યાત્રિકને દોરી જાય છે અને સોમનાથના દક્ષિણમાં આવેલા પદ્મક તીર્થને વિશ્વવિખ્યાત પાપનાશક સ્થાન તરીકે ઓળખાવે છે. શંકરનું માનસિક ધ્યાન કરીને સ્નાન, વપન/કેશચ્છેદન પછી વાળ નિર્ધારિત સ્થાને અર્પણ કરવું, ફરી સ્નાન અને શ્રદ્ધાથી તર્પણ કરવું—આ ક્રમ જણાવાયો છે. સ્ત્રી-ગૃહસ્થની મર્યાદાઓ, મંત્ર વિના સમુદ્રસ્પર્શથી દોષ, પર્વકાળે અને નિર્ધારિત વિધિથી જ સમુદ્રગમન, સમુદ્રપ્રવેશના મંત્રરૂપો તથા સમુદ્રમાં સુવર્ણ કંકણ અર્પણ કરવાની વિધિ પણ વર્ણવાય છે. બીજા વિભાગમાં દેવી પૂછે છે—નદીઓનું આશ્રયસ્થાન અને વિષ્ણુ-લક્ષ્મી સાથે સંબંધિત સાગરને દોષ કેમ લાગે? ઈશ્વર પુરાકથા કહે છે—પ્રભાસે દીર્ઘ યજ્ઞ પછી દક્ષિણા માગતા બ્રાહ્મણોથી ભયભીત દેવો સમુદ્રમાં છુપાયા; દેવોને બચાવવા સાગરે બ્રાહ્મણોને ગુપ્ત રીતે માંસ ખવડાવ્યું, તેથી બ્રાહ્મણશાપથી સમુદ્ર સામાન્ય રીતે અસ્પૃશ્ય/અપેય થયો. બ્રહ્માએ ઉપાય નક્કી કર્યો—પર્વકાળ, નદી-સંગમ, સેતુબંધ અને કેટલાક વિશેષ તીર્થોમાં વિધિપૂર્વક સમુદ્રસ્પર્શ શુદ્ધિકારક અને મહાપુણ્યદાયક બને; સાગર રત્નાદિથી પ્રતિદાન પણ કરે. અંતે વાડવાનલ (સમુદ્રગર્ભ અગ્નિ)નું સ્થાનવર્ણન કરીને અગ્નિતીર્થને રક્ષિત, ગુહ્ય અને મહાફલદાયક કહેવામાં આવે છે—તેનું શ્રવણ માત્ર પણ મહાપાપીઓને શુદ્ધ કરે છે.
Adhyaya 30
सोमेश्वरपूजामाहात्म्यवर्णनम् | Someshvara Worship: Procedure and Merits
દેવીના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે ઈશ્વર કહે છે—અગ્નિ-તીર્થોમાં સ્નાન કર્યા પછી યાત્રા નિર્વિઘ્ન રહે તે માટે શું કરવું. વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને મહોદધિને અર્ઘ્ય આપવું, પછી ગંધ‑પુષ્પ‑વસ્ત્ર‑લેપનથી પૂજન કરવું. શક્તિ મુજબ સોનાનું કંકણ/આભૂષણ પવિત્ર જળમાં અર્પણ કરવું, પિતૃઓનું તર્પણ કરવું અને કપર્દિન શિવ પાસે જઈ ગણ-સંબંધિત મંત્રથી અર્ઘ્ય સમર્પિત કરવું. મંત્રાધિકાર વિષે પણ માર્ગદર્શન છે; શૂદ્રો માટે અષ્ટાક્ષર મંત્રસ્મરણ વગેરે જણાવાયું છે. પછી સોમેશ્વરના દર્શન કરીને અભિષેક કરવો અને શતરુદ્રીય વગેરે રુદ્રપાઠ/જપ કરવો. દૂધ‑દહીં‑ઘી‑મધ‑શર્કરા/ઉખડાના રસથી સ્નાપન, કુંકુમ‑કપૂર‑ઉશીર‑કસ્તૂરી‑ચંદનથી સુગંધિત લેપન, ધૂપ‑દીપ‑નૈવેદ્ય‑આરતી તથા ગીત‑નૃત્યાદિ ભક્તિસેવા કરવી. દ્વિજ તપસ્વીઓ, દીન‑દરિદ્ર, અંધ અને નિરાધારને દાન આપવું અને સોમેશ્વર દર્શનની તિથિએ ઉપવાસનું વ્રત પાળવું. ફળરૂપે—જીવનના સર્વ અવસ્થાના પાપોનો ક્ષય, કુળનો ઉદ્ધાર, દરિદ્રતા‑અમંગળનો નાશ અને ભક્તિમાં વૃદ્ધિ; ખાસ કરીને કલિયુગની કઠિનતામાં પણ સોમેશ્વર સેવા મહાફળદાયી કહેવાય છે.
Adhyaya 31
वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनम् (Origin Account of the Vādavānala and the Devas’ Deposition of Weapons with Maharṣi Dadhīci)
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદ દ્વારા ત્રણ બાબતોનું કારણ પૂછાય છે—(૧) અગાઉ શીખવાયેલા ‘સ-કાર-પંચક’નું રહસ્ય, (૨) પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સરસ્વતીનું પ્રાગટ્ય અને નિવાસ, અને (૩) વડવાનલ (સમુદ્રાગ્નિ)ની ઉત્પત્તિ તથા તેનો સમય. ઈશ્વર જણાવે છે કે પ્રભાસમાં સરસ્વતી પાવન શક્તિરૂપે પ્રગટે છે અને હિરણ્યા, વજ્રિણી, ન્યઙ્કુ, કપિલા, સરસ્વતી—આ પાંચ નામોથી પ્રસિદ્ધ છે. પછી કથા કારણ-પ્રસંગમાં વળે છે. સોમ સંબંધિત કારણથી દેવ–અસુર સંઘર્ષ શમ્યા પછી બ્રહ્માની આજ્ઞાથી ચંદ્ર તારા ને પરત આપે છે. દેવો પૃથ્વી તરફ નજર કરી દધીચિ મહર્ષિના સ્વર્ગસમાન આશ્રમને જુએ છે—ઋતુના પુષ્પો અને સુગંધિત વનસ્પતિઓથી શોભિત. તેઓ સંયમિત, માનવસદૃશ રીતે નજીક જાય છે; ઋષિ અર્ઘ્ય–પાદ્યથી સત્કાર કરી આસન આપે છે. ઇન્દ્ર વિનંતી કરે છે કે દેવોના શસ્ત્રો સુરક્ષિત રાખવા માટે ઋષિ સ્વીકારે. દધીચિ પ્રથમ તેમને સ્વર્ગે પાછા જવા કહે છે, પરંતુ ઇન્દ્ર આગ્રહ કરે છે કે જરૂર સમયે શસ્ત્રો પાછા મળવા જોઈએ. ત્યારે ઋષિ યુદ્ધકાળે પરત આપવાની સત્યપ્રતિજ્ઞા કરીને સંમતિ આપે છે; ઇન્દ્ર તેમના સત્ય પર વિશ્વાસ રાખી શસ્ત્રો સોંપી પ્રસ્થાન કરે છે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે જે નિયમપૂર્વક આ વર્ણન સાંભળે, તેને યુદ્ધમાં વિજય, સંતુષ્ટ સંતાન, તથા ધર્મ–અર્થ–યશ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 32
दधीच्यस्थि-शस्त्रनिर्माणम्, पिप्पलादोत्पत्तिः, वाडवाग्नि-प्रसंगः (Dadhīci’s Bones and the Making of Divine Weapons; Birth of Pippalāda; The Vāḍava Fire Episode)
આ અધ્યાયમાં દેવતાઓ પ્રસ્થાન કર્યા પછી બ્રાહ્મણઋષિ દધીચિ તપમાં સ્થિર રહી ઉત્તર દિશામાં જઈ નદીકાંઠે આશ્રમમાં નિવાસ કરે છે. તેની સેવિકા સુભદ્રા સ્નાન સમયે અજાણતાં ત્યજાયેલ કૌપીનના સ્પર્શથી ગર્ભવતી બને છે; લજ્જિત થઈ અશ્વત્થવનમાં પ્રસૂતિ કરીને અજ્ઞાત કારણકર્તા પર શરતસહિત શાપ ઉચ્ચારે છે. પછી લોકપાલો અને ઇન્દ્ર દધીચિ પાસે આવી સોંપેલા આયુધો પરત માંગે છે. દધીચિ કહે છે કે તે આયુધોની તેજશક્તિ તેણે પોતાના દેહમાં સમાવી લીધી છે; તેથી તેની અસ્થિઓમાંથી દિવ્ય શસ્ત્રો બનાવવાની સૂચના આપી લોકરક્ષણ માટે સ્વેચ્છાએ દેહત્યાગ કરે છે. દેવો પાંચ દિવ્ય સુરભિ ગાયો દ્વારા અસ્થિશોધન કરાવે છે; વિવાદથી સરસ્વતી પર શાપનો પ્રસંગ આવે છે, જે કર્મકાંડમાં શૌચ-અશૌચની પરંપરાનું કારણ દર્શાવે છે. વિશ્વકર્મા દધીચિની અસ્થિઓમાંથી વજ્ર, ચક્ર, શૂલ વગેરે લોકપાલાયુધો ઘડે છે. પછી સુભદ્રા બાળકને જીવિત પામે છે; તે કર્મનિયતિની વાત કરે છે અને અશ્વત્થરસથી પોષિત હોવાથી ‘પિપ્પલાદ’ નામ પામે છે. પિતાનું આયુધો માટે વધ થયું જાણીને તે પ્રતિશોધનો સંકલ્પ કરી તપથી ઘોર કૃત્યા ઉત્પન્ન કરે છે; તેની જાંઘમાંથી અગ્નિરૂપ સત્તા પ્રગટે છે, જે વાડવાગ્નિ સાથે સંબંધિત છે. દેવો શરણ લે ત્યારે વિષ્ણુ એક-એક કરીને ભક્ષણ કરવાની વિધિથી તે ઉગ્રતાને નિયમિત કરી જગતવ્યવસ્થા સ્થાપે છે. અંતે શ્રવણફળ કહે છે કે શ્રદ્ધાથી સાંભળવાથી પાપભય નાશ પામે અને જ્ઞાન-મોક્ષમાં સહાય મળે.
Adhyaya 33
वाडवानल-नयनम् तथा पञ्चस्रोता-सरस्वती-प्रादुर्भावः (Transport of the Vāḍava Fire and the Manifestation of Five-Stream Sarasvatī)
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂર્વવૃત્તાંત વિશે પૂછે છે. ઈશ્વર કહે છે—ભયંકર વાડવાનલ અગ્નિથી વિશ્વવ્યવસ્થા ખંડિત થવાની હોવાથી દેવતાઓએ તેને નિયંત્રિત કરીને અન્યત્ર સ્થાનાંતર કરવો પડ્યો. વિષ્ણુએ સરસ્વતીને તેનું ‘યાન’ બનાવ્યું; પરંતુ ગંગા વગેરે નદીદેવીઓ અગ્નિની દાહક શક્તિથી પોતાની અસમર્થતા દર્શાવે છે. પિતાની આજ્ઞા વિના કાર્ય ન કરવાની પ્રતિજ્ઞાથી બંધાયેલી સરસ્વતી બ્રહ્માની મંજૂરી લે છે; બ્રહ્મા તેને ભૂગર્ભ માર્ગે જવાની વિધિ આપે છે અને કહે છે કે અગ્નિ વહનથી થાકી જાય ત્યારે તે ‘પ્રાચી’ રૂપે પૃથ્વી પર પ્રગટ થઈ તીર્થોના દ્વાર ખુલ્લા કરશે. પછી સરસ્વતીનું મંગલ પ્રસ્થાન, હિમાલય પ્રદેશમાંથી નદીરૂપે પ્રાદુર્ભાવ, અને વારંવાર ભૂગર્ભ-ભૂમિ પર દૃશ્ય પ્રવાહમાં પરિવર્તનનું વર્ણન આવે છે. પ્રભાસમાં હરિણ, વજ્ર, ન્યઙ્કુ અને કપિલ—આ ચાર ઋષિઓના હિતાર્થે સરસ્વતી પંચસ્રોતા બની પાંચ નામ ધારણ કરે છે—હરીણી, વજ્રિણી, ન્યઙ્કુ, કપિલા અને સરસ્વતી. આ જળોમાં નિયમિત સ્નાન-પાનથી મહાપાપક્ષય અને વિશિષ્ટ દોષશુદ્ધિનો ક્રમ જણાવાયો છે. આગળ કૃતસ્મરા નામનો પર્વત લગ્ન માટે અવરોધ કરે છે; સરસ્વતી યુક્તિથી તેને વાડવાનલ ધારણ કરવા કહે છે અને અગ્નિસ્પર્શથી પર્વત નષ્ટ થાય છે. તેની નરમ શિલાઓ ઘરદેવાલય નિર્માણમાં ઉપયોગી—એવી કારણકથા રચાય છે. અંતે સમુદ્ર પાસે વાડવાનલ વર આપવા ઇચ્છે છે; વિષ્ણુના ઉપદેશથી સરસ્વતી ‘સૂચીમુખ’ થવાનો વર માગે છે, જેથી અગ્નિ જળ પી શકે પણ દેવતાઓને ભસ્મ ન કરે. શ્રવણ-પાઠની ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 34
वडवानल-निबन्धनम् (Containment of the Vaḍavānala) — Sarasvatī, the Ocean, and Prabhāsa’s Tīrtha-Order
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલો એક દિવ્ય પ્રસંગ કહે છે. સરસ્વતી વડવાનલ (સમુદ્રગર્ભની પ્રલયકારી અગ્નિ) સંબંધિત વર મેળવી, દૈવી આજ્ઞાથી પ્રભાસે જઈ સમુદ્રને આહ્વાન કરે છે. દિવ્ય શોભા અને સેવકો સાથે સમુદ્ર પ્રગટ થાય છે; સરસ્વતી તેને સર્વ જીવોનો આદ્ય આધાર કહી સંબોધે છે અને દેવકાર્ય માટે વડવા-અગ્નિ સ્વીકારવા વિનંતી કરે છે. સમુદ્ર વિચાર કરીને સંમતિ આપે છે અને અગ્નિ ગ્રહણ કરે છે; તેજ વધતાં જલચરો ભયભીત થાય છે. ત્યારે દૈત્યસૂદન અચ્યુત વિષ્ણુ આવી જલચરોને આશ્વાસન આપે છે અને વરુણ/સમુદ્રને આજ્ઞા કરે છે—વડવાનલને ઊંડા જળમાં નાંખી નિયંત્રિત રીતે ધારણ કર, જ્યાં તે સમુદ્રને પી રહ્યો હોય તેમ છતાં બંધાયેલો રહે. સમુદ્રને જળક્ષયનો ભય થાય ત્યારે વિષ્ણુ સમુદ્રજળને અક્ષય કરી વિશ્વસંતુલન સ્થિર કરે છે. પછી સરસ્વતી એક નામિત માર્ગથી સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરી અર્ઘ્ય અર્પે છે, અર્ઘ્યેશ્વરની સ્થાપના કરે છે અને કહેવામાં આવે છે કે તે દક્ષિણ-પૂર્વે સોમેશની નજીક સ્થિત રહે છે, વડવાનલ-સંબંધ ધારણ કરીને. અંતે અગ્નિતીર્થની યાત્રાવિધિ—સ્નાન, પૂજન, દંપતિને વસ્ત્ર-અન્નદાન અને મહાદેવપૂજા—વર્ણાય છે. ચાક્ષુષ અને વૈવસ્વત મન્વંતરનો સમયસંકેત તથા ફળશ્રુતિ છે કે આ કથા સાંભળવાથી પાપ નાશ પામે છે અને પુણ્ય-કીર્તિ વધે છે.
Adhyaya 35
Ādhyāya 35 — Oūrva, Vāḍavāgni, and Sarasvatī’s Tīrtha-Route to Prabhāsa (और्व-वाडवाग्नि-सरस्वतीतीर्थमार्गः)
આ અધ્યાયમાં દેવી વર્તમાન મન્વંતરમાં ભાર્ગવ ઔર્વની ઉત્પત્તિ વિશે પૂછે છે. ઈશ્વર કહે છે—ધનલોભે ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણોનો વધ કર્યો; ત્યારે એક સ્ત્રીએ ગર્ભને ઊરુ (જાંઘ)માં છુપાવી બચાવ્યો, અને ત્યાંથી ઔર્વ પ્રગટ થયો. ઔર્વે તપસ્યાથી ઉગ્ર રૌદ્ર અગ્નિ—ઔર્વ/વાડવાગ્નિ—ઉત્પન્ન કર્યો, જે પૃથ્વીને દહન કરવા ઉદ્યત થયો; દેવો બ્રહ્માની શરણ ગયા. બ્રહ્માએ ઔર્વને શાંત કરી આજ્ઞા આપી કે આ અગ્નિ જગતને ન બળગાવે, સમુદ્રમાં જ દોરવામાં આવે. ત્યારબાદ સરસ્વતી સુવર્ણકલશમાં પ્રતિષ્ઠિત અગ્નિ લઈને હિમાલયથી પશ્ચિમ પ્રદેશ સુધી તીર્થમાર્ગે યાત્રા કરે છે; તે વારંવાર અંતર્ધાન થઈ નામોલ્લેખિત કૂપો અને તીર્થોમાં ફરી પ્રગટ થાય છે—ગંધર્વ-કૂપ, અનેક ઈશ્વરસ્થાનો, સંગમો, વટવૃક્ષો, વનો અને વિધિ-કેન્દ્રોની પવિત્ર શ્રેણી રચાય છે. અંતે સમુદ્રકાંઠે સરસ્વતી વાડવાગ્નિને લવણજળમાં વિસર્જિત કરે છે; અગ્નિ વર આપે છે, પરંતુ મુદ્રિકા-આદેશથી સમુદ્રને સૂકવવા મનાઈ રહે છે. પ્રાચી સરસ્વતીની દુર્લભતા અને મહિમા, અગ્નિતીર્થનું પુણ્ય, તેમજ ‘રૌદ્રી યાત્રા’ની પૂજાક્રમાવલી—સરસ્વતી, કપર્દિન/શિવ, કેદાર, ભીમેશ્વર, ભૈરવેશ્વર, ચંડીશ્વર, સોમેશ્વર, નવગ્રહ, રુદ્ર-એકાદશ અને બાળબ્રહ્મા—ફળશ્રુતિ સાથે પાપનાશક કહેવાય છે.
Adhyaya 36
Prācī Sarasvatī Māhātmya and Prāyaścitta of Arjuna at Prabhāsa (प्राचीसरस्वतीमाहात्म्यं तथा पार्थस्य प्रायश्चित्तकथा)
આ અધ્યાયમાં દેવી પ્રાચી સરસ્વતીની દુર્લભતા અને ખાસ કરીને પ્રભાસમાં તેની શ્રેષ્ઠ શુદ્ધિકારક શક્તિ વિશે પૂછે છે. ઈશ્વર (શિવ) પ્રભાસ-તીર્થનું અતિશય મહાત્મ્ય જણાવે છે—આ નદી દોષનાશિની છે; પીવા અને સ્નાન માટે કઠોર સમય-નિયમ જરૂરી નથી, અને તેમાં સ્નાન-પાન કરનાર—even પશુઓ પણ—પુણ્ય પામે છે. કુરુક્ષેત્ર અને પુષ્કર કરતાં પ્રભાસમાં તેનો પ્રભાવ વિશેષ ગણાયો છે. પછી સૂત એક દૃષ્ટાંત કહે છે—ભારતયુદ્ધ પછી બંધુવધના પાપભારથી અર્જુન (કિરીટી, નર-નારાયણ સંબંધિત) સમાજમાં નિંદિત અને બહિષ્કૃત થાય છે. શ્રીકૃષ્ણ તેને ગયા, ગંગા કે પુષ્કર તરફ નહીં, પરંતુ પ્રાચી સરસ્વતીના સ્થાને જવા ઉપદેશ આપે છે. અર્જુન ત્રિરાત્ર ઉપવાસ કરે છે અને દિવસમાં ત્રણ વખત સ્નાન કરે છે; તેથી સંચિત પાપ નાશ પામે છે અને યુધિષ્ઠિરાદિ તેને ફરી સ્વીકારે છે. અધ્યાયમાં આગળ આચાર-ધર્મની સૂચનાઓ આવે છે—ઉત્તર કાંઠે નજીક મૃત્યુને પુનરાગમન-રહિત ફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે, તપની પ્રશંસા છે, અને તે તીર્થમાં દાન-શ્રાદ્ધ કરવાથી દાતા તથા પિતૃઓને અનેકગણું ફળ, અનેક પેઢીઓનું ઉદ્ધાર થાય છે એમ જણાવાયું છે. અંતે સરસ્વતીને નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, લોકમાં શાંતિ અને પરલોકમાં કલ્યાણ આપનારી તરીકે પુનઃ પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 37
कंकणमाहात्म्यवर्णनम् / Theological Account of the Bracelet Rite
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રમાં સોમેશ્વરના સાન્નિધ્યે સમુદ્રમાં કંકણ (કંગણ/બ્રેસલેટ) નાખવાની ક્રિયાનું કારણ, વિધિ અને મહાફળ સંવાદરૂપે વર્ણવાય છે. દેવી મંત્ર, વિધિ, સમય અને પૂર્વપ્રસંગ પૂછે છે; ઈશ્વર પુરાણશૈલીમાં એક દૃષ્ટાંત કહે છે. ધર્મપરાયણ રાજા બૃહદ્રથ અને તેમની પતિવ્રતા રાણી ઇન્દુમતી મહર્ષિ કણ્વનું સન્માન કરે છે. ધર્મોપદેશ પછી કણ્વ ઇન્દુમતીનું પૂર્વજન્મ વર્ણવે છે—તે પહેલાં ગરીબ આભીરી સ્ત્રી હતી, પાંચ પતિ ધરાવતી; સોમેશ્વર આવી. સમુદ્રસ્નાન વખતે તરંગોથી ઘેરાઈ તેનું સુવર્ણ કંકણ પડીને ખોવાઈ ગયું; પછી મૃત્યુ પામી અને પુનર્જન્મે રાજકુલમાં રાણી બની. કણ્વ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ સૌભાગ્ય કોઈ મોટા વ્રત-તપ-દાનથી નહીં, પરંતુ પ્રભાસમાં કંકણપાતની સ્થાનવિશેષ ફળશક્તિથી છે. ત્યારબાદ કંકણવિધિનું ફળ—પાપનાશ અને સર્વકામપ્રદતા—જાણી, સોમેશ્વરના લવણજળમાં સ્નાન પછી દર વર્ષે આ આચરણ કરવાની પરંપરા સ્થિર થાય છે; તીર્થમાહાત્મ્યથી નાનું કર્મ પણ મહાપુણ્ય આપે છે.
Adhyaya 38
Kaparddī-Vināyaka as Prabhāsa-kṣetra Protector and the Vighnamardana Stotra (कपर्द्दी-विनायकः प्रभासक्षेत्ररक्षकः तथा विघ्नमर्दनस्तोत्रम्)
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદ દ્વારા પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સોમેશ્વરના દર્શન પહેલાં કપર્દ્દી-વિનાયક (ગણેશનું એક રૂપ)નું પૂજન કેમ કરવું તે સ્પષ્ટ થાય છે. ઈશ્વર કહે છે કે સોમેશ્વર પ્રભાસ પ્રદેશમાં પ્રતિષ્ઠિત સદાશિવનું લિંગરૂપ છે અને વિઘ્નોના નિયામક વિઘ્નેશ્વર તરીકે કપર્દ્દીનું પ્રાધાન્ય છે. યુગાનુસાર વિનાયક અવતારો પણ જણાવાય છે—કૃતમાં હેરંબ, ત્રેતામાં વિઘ્નમર્દન, દ્વાપરમાં લંબોદર અને કલિમાં કપર્દ્દી। કથામાં દેવતાઓ ચિંતિત થાય છે, કારણ કે મનુષ્યો વિધિ-વિધાન વિના પણ માત્ર સોમેશ્વર-દર્શનથી સ્વર્ગસુખ પામવા લાગે છે, જેથી કર્મક્રમ અને દેવલોકની મર્યાદા ડગમગે છે. દેવતાઓ દેવીને શરણ જાય છે; દેવી પોતાના દેહને સંકોચતાં ઉત્પન્ન થયેલા ‘મલ’માંથી ચતુર્ભુજ ગજમુખ વિનાયકને પ્રગટ કરે છે અને મોહવશ સોમેશ્વર તરફ જતા લોકો માટે વિઘ્નો ઊભા કરી સંકલ્પશુદ્ધિ અને નૈતિક તૈયારી જાળવવાનું કાર્ય સોંપે છે. તેને પ્રભાસ-ક્ષેત્ર-રક્ષક નિમણીને, કુટુંબ-ધનાસક્તિ અથવા રોગ વગેરે દ્વારા અસ્થિર લોકોને અટકાવ, જેથી માત્ર દૃઢનિશ્ચયી જ આગળ વધે, એવો આદેશ આપે છે। અંતે કપર્દ્દી માટે વિઘ્નમર્દન સ્તોત્ર, લાલ ઉપચારોથી પૂજા અને ચતુર્થી વ્રતનું વિધાન વર્ણવાય છે. ફલશ્રુતિમાં વિઘ્નો પર અધિકાર, નિર્ધારિત સમયમાં સિદ્ધિ અને કપર્દ્દીની કૃપાથી અંતે સોમેશ્વર-દર્શન પ્રાપ્ત થવાનું કહે છે; ‘કપર્દ્દી’ નામ તેના કપર્દ-સદૃશ આકાર સાથે જોડાય છે।
Adhyaya 39
Kedāra (Vṛddhi/Kalpa) Liṅga Māhātmya and Śivarātri Jāgaraṇa: The Narrative of King Śaśabindu
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસક્ષેત્રના કેદાર-સંબંધિત લિંગનું માહાત્મ્ય કહે છે. તે સ્વયંભૂ, શિવપ્રિય અને ભીમેશ્વર નજીક સ્થિત છે; પૂર્વ યુગમાં તેનું નામ રુદ્રેશ્વર હતું. મ્લેચ્છ-સંસર્ગના ભયથી તે લીન/ગુપ્ત થયું અને પછી પૃથ્વી પર ‘કેદાર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. લવણસમુદ્રમાં તથા પદ્મક તીર્થ/કુંડમાં સ્નાન કરીને રુદ્રેશ અને કેદારનું પૂજન કરવાનું વિધાન છે. ખાસ કરીને શુક્લપક્ષ ચતુર્દશીએ એકરાત્રિ જાગરણ સાથે શિવરાત્રિ વ્રત મહાપુણ્યદાયક કહેવાયું છે. પછી રાજા શશબિંદુ ચતુર્દશીએ પ્રભાસ આવે છે, જપ-હોમમાં રત ઋષિઓને જોઈ સોમનાથનું પૂજન કરે છે અને કેદાર જઈ જાગરણ કરે છે. ચ્યવન, યાજ્ઞવલ્ક્ય, નારદ, જૈમિની વગેરે પૂછે ત્યારે તે પૂર્વજન્મની વાત કહે છે—દુર્ભિક્ષમાં તે શૂદ્ર હતો; રામસરસમાં કમળ ભેગાં કર્યા પણ વેચી ન શક્યો. ત્યાં અનંગવતી નામની ગણિકાએ વૃદ્ધ/રુદ્રેશ્વર લિંગે શિવરાત્રિ જાગરણ કરાવ્યું; અન્નાભાવે અનાયાસ ઉપવાસ, સ્નાન, કમળાર્પણ અને જાગરણના ફળે તેને આગળ રાજત્વ મળ્યું અને કારણની સ્મૃતિ રહી. અંતે આ લિંગપૂજા મહાપાપનાશક અને સર્વ પુરુષાર્થપ્રદ છે; અનંગવતી પણ એ જ વ્રતથી અપ્સરા બની, એવી ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 40
भीमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Chapter 40: The Māhātmya (Sacred Account) of Bhīmeśvara
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદરૂપે ભીમેશ્વર લિંગની ઉત્પત્તિ, નામકરણ અને પુણ્યફળ વર્ણવાય છે. ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં કેદારેશ્વર નજીક આવેલ અત્યંત ફલદાયી લિંગ બતાવે છે—જે શ્વેતકેતુએ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હતું અને પૂર્વે ભીમે પણ પૂજ્યું હતું. તીર્થફળ અને શુભ પરલોકગતિ ઇચ્છનાર માટે ત્યાં વિધિપૂર્વક પૂજા, દુગ્ધાભિષેક વગેરે ક્રમોની મહત્તા જણાવાય છે. દેવી પૂછે છે—શ્વેતકેતુનું લિંગ કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું અને તે ભીમેશ્વર નામે કેમ ઓળખાયું? ઈશ્વર કહે છે કે ત્રેતાયુગમાં રાજર્ષિ શ્વેતકેતુએ પ્રભાસના પવિત્ર સમુદ્રકાંઠે અનેક વર્ષો ઋતુ પ્રમાણે કઠોર તપ કર્યું. શિવ પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે; શ્વેતકેતુ અચલ ભક્તિ અને તે સ્થળે શિવના નિત્ય નિવાસની પ્રાર્થના કરે છે, શિવ સ્વીકારે છે, તેથી લિંગ ‘શ્વેતકેત્વીશ્વર’ કહેવાય છે. કલિયુગમાં તીર્થયાત્રા દરમિયાન ભીમસેન ભાઈઓ સાથે આવી તે લિંગની પૂજા કરે છે, તેથી તે ‘ભીમેશ/ભીમેશ્વર’ નામે ફરી પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે માત્ર દર્શન અને એકવાર શ્રદ્ધાપૂર્વક નમસ્કારથી પણ અનેક જન્મોના પાપ નાશ પામે છે.
Adhyaya 41
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Bhairaveśvara
અધ્યાય 41માં ઈશ્વર પૂર્વ દિશામાં સ્થાપિત એક મહાશક્તિશાળી લિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે; તે સરસ્વતી સાથે સંકળાયેલું અને સમુદ્રની નજીક સ્થિત છે. કથામાં વિનાશક “વડવાનલ” (સમુદ્રગર્ભ અગ્નિ)થી મોટું સંકટ ઊભું થાય છે. ત્યારે દેવી લિંગને સમુદ્રકાંઠે નજીક લઈ જઈ વિધિપૂર્વક પૂજન કરે છે, વડવાનલને ધારણ કરીને દેવહિતાર્થે સમુદ્રમાં નાંખી દે છે. દેવતાઓ શંખ-નાદ, દુન્દુભિ-ધ્વનિ અને પુષ્પવર્ષાથી ઉત્સવ કરે છે અને દેવીને “દેવમાતા” નામે સન્માનિત કરે છે—કારણ કે આ કાર્ય દેવ-દાનવો માટે પણ દુષ્કર ગણાય છે. ઈશ્વર આગળ સમજાવે છે કે દેવી દ્વારા આ શુભ લિંગની પ્રતિષ્ઠા અને નદીશ્રેષ્ઠ, પાપનાશિની સરસ્વતીની સ્તુતિને કારણે આ લિંગ “ભૈરવ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ “ભૈરવેશ્વર” નામે ખ્યાતિ પામે છે. અંતે વિધાન છે: સરસ્વતી અને ભૈરવેશ્વરની પૂજા—વિશેષ કરીને મહાનવમીના દિવસે યોગ્ય સ્નાન સાથે—વાણીદોષ દૂર કરે છે. દૂધથી અભિષેક કરીને અઘોર મંત્ર સાથે લિંગપૂજા કરવાથી યાત્રાફળ સંપૂર્ણ મળે છે.
Adhyaya 42
चण्डीशमाहात्म्यवर्णनम् (Chandīśa Shrine-Glory and Ritual Protocols)
અધ્યાય 42માં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં ચંડીશ દેવને કેવી રીતે નજીક જઈ પૂજા કરવી તે ઉપદેશ આપે છે. સોમેશ/ઈશના દિગ્ભાગની નજીક અને દંડપાણિના નિવાસથી બહુ દૂર નહીં એવા દક્ષિણ ભાગમાં મંદિરનું સ્થાન સૂચક ચિહ્નોથી જણાવાયું છે. પૂર્વે ચંડા તથા કઠોર તપ કરનાર એક ગણએ અહીં પ્રતિષ્ઠા અને પૂજા કરી હતી, તેથી પ્રસિદ્ધ ચંડેશ્વર લિંગ પ્રગટ થયું—એ રીતે તીર્થની અધિકારતા સ્થાપિત થાય છે. પછી પૂજાનો ક્રમ દર્શાવાયો છે—દૂધ, દહીં અને ઘીથી અભિષેક; મધ, શેરડીનો રસ અને કેસરનું લેપન; કપૂર, ઉશીર, કસ્તૂરીસાર જેવા સુગંધિત દ્રવ્યો તથા ચંદન; પુષ્પાર્ચન; ધૂપ અને અગરૂ; શક્તિ મુજબ વસ્ત્રાર્પણ; દીપ સાથે નૈવેદ્ય, ખાસ કરીને પરમાન્ન; અને દ્વિજાતિઓને દાન-દક્ષિણા. સ્થાનવિશેષ ફળ પણ કહેવાય છે—દક્ષિણાભિમુખ થઈ આપેલું દાન ચંડીશ માટે અક્ષય બને છે; ચંડીશના દક્ષિણમાં કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને દીર્ઘ તૃપ્તિ આપે છે; ઉત્તરાયણમાં ઘૃત-કંબળ વ્રત/દાન કઠોર પુનર્જન્મથી બચાવે છે. અંતે શૂલિનની તીર્થભક્તિ પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ ગણાઈ, નિર્માલ્ય સંબંધિત અપરાધ, અજાણતાં ભક્ષણ અને અન્ય કર્મજન્ય દોષોથી મુક્તિ આપે છે એમ ઉપદેશ છે.
Adhyaya 43
आदित्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Adityeśvara Māhātmya (Chapter on the Glory of Adityeśvara)
અધ્યાય 43માં ઈશ્વર દેવીને દિશાનુસાર તીર્થયાત્રાનું માર્ગદર્શન આપે છે. સોમેશના પશ્ચિમે ‘સાત ધનુષ’ જેટલા માપિત અંતરમાં સૂર્ય-પ્રતિષ્ઠિત લિંગ સ્થિત છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. તેનું નામ આદિત્યેશ્વર છે અને તે સર્વ પાતકનો નાશ કરનાર ગણાય છે. ત્રેતાયુગની સ્મૃતિ પણ આવે છે—સમુદ્રે લાંબા સમય સુધી રત્નોથી આ લિંગની પૂજા કરી—એ રીતે સ્થળની પ્રાચીન મહિમા સ્થાપિત થાય છે. રત્નપૂજાના કારણે તેને ‘રત્નેશ્વર’ નામ પણ મળ્યું. વિધાન મુજબ પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી પાંચ રત્નોથી પૂજન કરવું, પછી રાજોપચારોથી વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી. ફળશ્રુતિમાં મેરુદાન સમાન ફળ, યજ્ઞ-દાનનું સમૂહ પુણ્ય, તેમજ પિતૃ અને માતૃ વંશનો ઉદ્ધાર જણાવાયો છે; બાળપણથી વૃદ્ધાવસ્થા સુધીના પાપ રત્નેશ્વર દર્શનથી ધોવાઈ જાય છે. અહીં ધેનુદાનની પ્રશંસા કરીને દસ પૂર્વ અને દસ અનુગામી પેઢીઓના મોક્ષનું વચન આપવામાં આવ્યું છે. યોગ્ય લિંગપૂજા પછી દેવના જમણા ભાગે શતરુદ્રીય પાઠ કરનારને પુનર્જન્મ થતો નથી. અંતે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ પણ કર્મબંધનથી મુક્તિ આપે છે એમ નિષ્કર્ષ છે.
Adhyaya 44
Someshvara-māhātmya-varṇanam (Glorification and Ritual Protocol of Someshvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર ક્રમબદ્ધ ઉપાસના-વિધિ જણાવે છે. આદિત્યેશનું વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યા પછી સાધકે સોમેશ્વર પાસે જઈ પઞ્ચાંગ-ભક્તિ સાથે વિશેષ કાળજીથી આરાધના કરવી. સાષ્ટાંગ પ્રણામ, પ્રદક્ષિણા અને પુનઃપુનઃ દર્શન—આ દેહભાવયુક્ત શ્રદ્ધા-કર્મોને મુખ્ય ગણાવવામાં આવ્યા છે. સોમેશ્વર-લિંગમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર તત્ત્વોનું એકત્વ દર્શાવી, આ પૂજા અગ્નીષોમ ભાવથી યજ્ઞસંકલ્પને મંદિર-ઉપાસના દ્વારા પ્રતીકરૂપે પૂર્ણ કરે છે એમ સમજાવવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ નજીકની ઉમાદેવીનું પૂજન અને પછી દૈત્યસૂદન નામના અન્ય સ્થાન તરફ ગમન—આ રીતે પ્રભાસક્ષેત્રની જોડાયેલી પવિત્ર પરિક્રમાનો સંકેત મળે છે. અંતે આને પ્રભાસખંડના પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં સોમેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનનો 44મો અધ્યાય તરીકે ઉલ્લેખિત કરવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 45
अङ्गारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Aṅgāreśvara Māhātmya: The Glory of the Aṅgāreśvara Shrine)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં અઙ્ગારેશ્વરની ઉત્પત્તિ અને પૂજાની અસરકારકતા વર્ણવે છે. ત્રિપુર દહનનો સંકલ્પ કરતી વેળાએ શિવના તીવ્ર ક્રોધથી તેમના ત્રિનેત્રમાંથી અશ્રુબિંદુઓ પ્રગટ્યા; તે દિવ્ય તત્ત્વ પૃથ્વી પર પડી ભૂમિસુત બન્યું—એ જ ભોમ/મંગળ (મંગળ ગ્રહ) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. બાળપણથી ભોમ પ્રભાસમાં આવી શંકર પ્રત્યે દીર્ઘ તપ કરે છે; શિવ પ્રસન્ન થઈ તેને વર આપે છે. ભોમ ગ્રહત્વ માગે છે; શિવ તે મંજૂર કરે છે અને ભક્તો માટે રક્ષાવચન આપે છે—જે ભક્તિપૂર્વક ત્યાં અઙ્ગારેશ્વરની પૂજા કરશે તે સંકટોથી રક્ષિત રહેશે. લાલ ફૂલોથી અર્ચના, મધ-ઘી મિશ્રિત આહુતિઓ સાથે એક લાખ સંખ્યાનો હોમ અને પંચોપચાર પૂજાનું વિધાન જણાવાયું છે. ફલશ્રુતિમાં આ સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્યના શ્રવણથી પાપનાશ અને આરોગ્યલાભ થાય છે; વિદ્રુમ (મૂંગા) વગેરે દાનથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે, અને ભોમ ગ્રહોમાં દિવ્ય વિમાનમાં તેજસ્વી રૂપે વર્ણવાયો છે।
Adhyaya 46
बुधेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Budheśvara Māhātmya (The Glory of Budheśvara Liṅga)
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે—ઉત્તર દિશામાં અત્યંત શક્તિશાળી ‘બુધેશ્વર’ નામનું લિંગ છે; ત્યાં જાઓ. માત્ર દર્શનથી જ સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે એમ તેનું વર્ણન છે, તેથી તે પરમ પવિત્ર તીર્થ ગણાય છે. આ ક્ષેત્રની પ્રતિષ્ઠા બુધ (ગ્રહ) દ્વારા થઈ હોવાનું કથન છે. બુધે સદાશિવની આરાધના કરતાં “દસ-દસ હજાર વર્ષના ચાર વર્ષ” સમાન ચાર યુગસદૃશ અવધિ સુધી દીર્ઘ તપ અને પૂજન કર્યું અને અંતે શિવનું સાક્ષાત્ દર્શન મેળવ્યું. પ્રસન્ન શિવે તેને ગ્રહપદ આપ્યું અને ખાસ કરીને સૌમ્યાષ્ટમીના દિવસે આ લિંગની વિધિવત્ પૂજા કરવાથી રાજસૂય યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે એમ જણાવ્યું. ફળશ્રુતિમાં દુર્ભાગ્ય નિવારણ, કુળદોષ શમન, ઇષ્ટવિયોગથી રક્ષા અને શત્રુભય નિવારણનું આશ્વાસન છે. શ્રદ્ધાથી આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ કરનાર સાધક પરમ પદ તરફ આગળ વધે છે.
Adhyaya 47
वृहस्पतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bṛhaspatīśvara (Guru-associated Liṅga)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે યાત્રિકે પૂર્વ વિભાગમાં, ઉમા-સંબંધિત આગ્નેય ક્ષેત્રની હદમાં આવેલા એક વિશેષ લિંગનું દર્શન કરવું. દેવાચાર્યે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું આ મહાલિંગ ગુરુ બૃહસ્પતિ સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે જોડાયેલ હોવાથી ‘બૃહસ્પતીશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. દીર્ઘકાળ શ્રદ્ધાપૂર્વક લિંગભક્તિ કરવાથી સાધકને દુર્લભ ઇચ્છાઓ પણ પ્રાપ્ત થાય છે; ત્યારબાદ દેવોમાં માન અને ઈશ્વર-જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. બૃહસ્પતિ-નિર્મિત લિંગનું માત્ર દર્શન પણ અનિષ્ટથી રક્ષા કરે છે અને ખાસ કરીને બૃહસ્પતિજન્ય પીડાઓનું શમન કહેવામાં આવ્યું છે. શુક્લ ચતુર્દશી ગુરુવારે આવે તે સમય પૂજાને ઉત્તમ ગણાયો છે. વિધિપૂર્વક રાજોપચાર સાથે અથવા શુદ્ધ ભક્તિભાવથી પણ પૂજન માન્ય છે. મોટા પ્રમાણમાં પંચામૃતસ્નાન કરવાથી માતૃઋણ, પિતૃઋણ અને ગુરુઋણ—આ ઋણત્રયમાંથી મુક્તિ, શુદ્ધિ, નિર્દ્વંદ્વ મન અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રદ્ધાથી શ્રવણ કરવાથી ગુરુ પ્રસન્ન થાય છે।
Adhyaya 48
Śukreśvara-māhātmya (Glory of the Liṅga Established by Śukra)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રના એક સ્થાનિક તીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પશ્ચિમ દિશામાં વિભૂતીશ્વર નજીક ભૃગુવંશીય શુક્રે સ્થાપિત કરેલું શિવલિંગ છે; તેના દર્શન અને સ્પર્શથી પાપહરણ થાય છે અને અંતઃકરણ શુદ્ધ થાય છે। કથામાં શુક્રને રુદ્રની કૃપાથી અને ઘોર તપથી સંજીવની-વિદ્યા પ્રાપ્ત થવાનો પ્રસંગ આવે છે. દૈવી કાર્ય માટે શંભુએ તેમને ગળી લીધા; ભગવાનના અંદર પણ શુક્રે તપ ચાલુ રાખ્યું, મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ તેમને મુક્ત કરે છે—આથી લિંગના નામ અને પવિત્રતાની કારણકથા સમજાવવામાં આવે છે। પછી ઉપાસના-વિધિ—સ્થિર ચિત્તે લિંગપૂજન, મૃત્યુઞ્જય મંત્રનો એક લાખ જપ, પંચામૃત અભિષેક અને સુગંધિત પુષ્પપૂજા. ફળરૂપે મૃત્યુભયથી રક્ષા, પાપમુક્તિ, ઇચ્છિત સિદ્ધિ અને ઐશ્વર્યાદિ સિદ્ધિઓ સ્થિર ભક્તિથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 49
Śanaiścaraiśvara (Saurīśvara) Māhātmya and Daśaratha’s Śani-stotra | शनैश्चरैश्वरमाहात्म्यं तथा दशरथकृतशनीस्तोत्रम्
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર–દેવી સંવાદરૂપે પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં આવેલા ‘શનૈશ્ચરૈશ્વર/સૌરીશ્વર’ નામના મહાલિંગ તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. આ લિંગને ‘મહાપ્રભ’ શક્તિ-કેન્દ્ર કહી મહાપાપ, ભય અને સંકટનું શમન કરનારું બતાવાયું છે; શનિદેવનું ઊંચું સ્થાન શંભુભક્તિ સાથે જોડીને સમજાવવામાં આવ્યું છે. શનિવાર વ્રત-પૂજાની નિયમિત રીત પણ આપવામાં આવી છે—શમીપત્ર સાથે તિલ, માષ, ગોળ, ઓદન વગેરે અર્પણ કરીને પૂજન અને યોગ્ય પાત્રને કાળો બળદ દાન। કથાના કેન્દ્રમાં રાજા દશરથનો પ્રસંગ છે: જ્યોતિષ મુજબ શનિ રોહિણી તરફ ગતિ કરે તો ‘શકટભેદ’ દોષથી અનાવૃષ્ટિ અને દુર્ભિક્ષ થવાની ભીતિ. બીજો ઉપાય નથી જાણીને દશરથ સાહસ અને તપથી તારામંડળમાં જઈ શનિનો સામનો કરે છે અને વર માંગે છે—રોહિણીને હાનિ ન થાય, शकટભેદ ન બને, અને બાર વર્ષનો દુષ્કાળ ન આવે; શનિ આ વર આપે છે। અધ્યાયમાં દશરથકૃત શનિસ્તોત્ર પણ છે—શનિદેવના ભયંકર સ્વરૂપ અને રાજ્ય આપવાની-હરવાની શક્તિનું સ્તવન. શનિ શરત સાથે આશ્વાસન આપે છે કે જે ભક્ત પૂજા કરીને અંજલિ બાંધી આ સ્તોત્રનું પાઠ કરે, તે શનિપીડા તેમજ જન્મનક્ષત્ર, લગ્ન, દશા-અંતર્દશા વગેરે સમયમાં અન્ય ગ્રહદોષોથી પણ રક્ષિત રહે. ફલશ્રુતિ મુજબ શનિવારે પ્રાતઃ પાઠ અને સ્મરણથી ગ્રહજન્ય દુઃખ શમે અને ઇચ્છિત ફળ સિદ્ધ થાય।
Adhyaya 50
राह्वीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rāhvīśvara Māhātmya (The Glory of Rāhu-established Īśvara)
પ્રભાસખંડનો પચાસમો અધ્યાય દેવીને ઈશ્વર દ્વારા એક વિશિષ્ટ તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. અહીં રાહુ (સ્વભાનુ/સૈંહિકેય) દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત અત્યંત શક્તિશાળી શિવલિંગનું વર્ણન છે. તેનું સ્થાન વાયવ્ય દિશામાં—મંગલા નજીક, અજાદેવીના ઉત્તર તરફ, અને સાત ‘ધનુષ’ ચિહ્નોની આસપાસ હોવાનું જણાવાયું છે. ઉદ્ભવકથામાં ભયંકર અસુર સ્વભાનુ હજાર વર્ષ કઠોર તપ કરીને મહાદેવને પ્રસન્ન કરે છે. પ્રસન્ન થઈ મહાદેવ ‘જગદ્દીપ’ સમ પ્રકાશમાન બની ત્યાં લિંગરૂપે પ્રાદુર્ભવ/પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ફળશ્રુતિ મુજબ શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન અને યોગ્ય દર્શનથી બ્રહ્મહત્યાસમાન મહાપાપ પણ નાશ પામે છે. અંધત્વ, બહેરાપણું, મૂંગાપણું, રોગ અને દરિદ્રતા દૂર થઈ સમૃદ્ધિ, સૌંદર્ય, ઇષ્ટસિદ્ધિ અને દેવતુલ્ય ભોગ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે આ અધ્યાય સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં સમાવિષ્ટ હોવાનું કહે છે.
Adhyaya 51
केत्वीश्वरमाहात्म्यवर्णन (Ketu-linga / Ketvīśvara Māhātmya Description)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં આવેલા કેતુલિંગ (કેતવીશ્વર)નું સ્થાનવર્ણન અને પૂજા-વિધિ ઈશ્વરના વચનરૂપે જણાવાય છે. તીર્થનું સ્થાન રાહ્વીશાનના ઉત્તર અને મંગલાના દક્ષિણ, ધનુષ્યપ્રહાર જેટલા અંતરે હોવાનું સંબંધિત ભૂગોળથી દર્શાવી યાત્રિકોને માર્ગદર્શન મળે છે. ત્યારબાદ કેતુ-ગ્રહનું ભયંકર સ્વરૂપ અને ચિહ્નો વર્ણવાય છે; તેમજ તેણે સો દિવ્ય વર્ષ તપ કરીને શિવકૃપા પ્રાપ્ત કરી અનેક ગ્રહો પર અધિપત્ય મેળવ્યું એવી કથા આવે છે. કેતુના અશુભ ઉદયકાળમાં અને ઘોર ગ્રહપીડામાં કેતુલિંગની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી—પુષ્પ, ગંધ, ધૂપ અને નાનાવિધ નૈવેદ્ય યોગ્ય વિધિથી અર્પણ કરવા કહેવામાં આવ્યું છે. ફલશ્રુતિ સ્પષ્ટ છે: આ સ્થાન ગ્રહદોષ શમાવે છે અને પાપનો નાશ કરે છે. અંતે તેને નવગ્રહ-લિંગો અને કુલ ચૌદ આયતનોની વિશાળ વ્યવસ્થામાં સ્થાન આપીને, નિયમિત દર્શનથી પીડાનો ભય દૂર થાય અને ગૃહસ્થ કલ્યાણ વધે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 52
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Glorification of Siddheśvara
ઈશ્વર દેવીને “પાંચ સિદ્ધ-લિંગો”નું માહાત્મ્ય સમજાવે છે અને કહે છે કે તેમના દર્શનથી માનવની તીર્થયાત્રા સફળ (યાત્રા-સિદ્ધિ) થાય છે. ત્યારબાદ સિદ્ધેશ્વરનું સ્થાન દિશાસહિત જણાવાય છે—સોમેશની નજીક નિર્દિષ્ટ દિશાભાગમાં, અને એક પ્રસિદ્ધ નિશાનીના પૂર્વ વિભાગમાં સિદ્ધેશ્વર સ્થિત છે. ભક્તિપૂર્વક અભિગમન અને પૂજા અત્યંત ફળદાયી ગણાય છે; અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ, પાપક્ષય અને સિદ્ધલોક-પ્રાપ્તિનું ફળ વર્ણવાય છે. અધ્યાયમાં આંતરિક “વિઘ્નો”ની ગણતરી પણ છે—કામ, ક્રોધ, ભય, લોભ, આસક્તિ, ઈર્ષ્યા, દંભ, આળસ, નિદ્રા, મોહ અને અહંકાર—આ બધાં સિદ્ધિમાં અવરોધક છે. સિદ્ધેશ્વર આરાધનાથી ક્ષેત્રવાસી અને યાત્રિકોના આ વિઘ્નો શમન પામે છે; તેથી નિયમબદ્ધ યાત્રા અને સતત અર્ચનાની પ્રેરણા મળે છે. અંતે આ કથા શ્રવણમાત્રથી પાપનાશક અને ભક્તિ દ્વારા ધર્મ-અર્થ-કામ-મોક્ષ વગેરે યોગ્ય પુરુષાર્થ આપનાર તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Adhyaya 53
कपिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kapileśvara Māhātmya—Account of the Glory of Kapileśvara)
શિવ–દેવી સંવાદના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ અધ્યાય યાત્રિકને કપિલેશ્વર તીર્થ તરફ દોરી જાય છે. યાત્રાક્રમમાં દર્શાવેલા સ્થાનથી થોડું પૂર્વ તરફ આવેલું કપિલેશ્વર લિંગ ‘મહાપ્રભાવ’ કહેવાયું છે અને તેના દર્શનમાત્રથી પાપક્ષય થાય છે એમ સ્પષ્ટ કરાયું છે. આ ક્ષેત્રની પવિત્રતા રાજર્ષિ કપિલની તપશ્ચર્યાથી સ્થિર થાય છે—તેમણે ત્યાં મહાદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી; તેમજ આ લિંગસ્થાને નિત્ય દેવસન્નિધિ રહે છે એમ પણ જણાવાયું છે. પછી કાલવિધાન—શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ નિયમશીલ ભક્ત સર્વલોકહિતાર્થે કપિલેશ્વરરૂપે સોમ/સોમેશનું સાત વાર દર્શન કરે તો તેને ગોદાન સમાન ફળ મળે છે. અંતે દાનવિધિ—તે જ તીર્થમાં એકાગ્રચિત્તે ‘તિલધેનુ’ દાન કરનારને તિલના દાણા જેટલા યુગો સુધી સ્વર્ગવાસ પ્રાપ્ત થાય છે, એવી ફલશ્રુતિથી ધર્મપ્રેરણા આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 54
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gandharveśvara (Ghanavāheśvara Liṅga)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રના એક સ્થાનિક તીર્થનું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. દંડપાણિના નિવાસના ઉત્તર તરફ આવેલ ‘ઉત્તમ ગંધર્વેશ્વર’ લિંગના દર્શન-પૂજનનો ઉપદેશ આપવામાં આવે છે. કથાના કેન્દ્રમાં ગંધર્વરાજ ઘનવાહ અને તેની પુત્રી ગંધર્વસેના છે. રૂપગર્વથી ગંધર્વસેના શિખંડિન અને તેના ગણો દ્વારા શાપિત થાય છે; પછી ગોશૃંગ ઋષિ સોમ/શિવભક્તિ તથા સોમવાર-વ્રત સાથે જોડાયેલ કૃપા આપી શાપશમનનો માર્ગ બતાવે છે. ઘનવાહ કઠોર તપ કરીને ત્યાં લિંગ સ્થાપે છે અને પુત્રી પણ ત્યાં જ લિંગ સ્થાપે છે; આ પૂજ્ય લિંગ ‘ઘનવાહેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. દંડપાણિ નજીક શ્રદ્ધાપૂર્વક અને નિયમથી પૂજા કરવાથી શુદ્ધ અને સંયમી ભક્તને ગંધર્વલોકની પ્રાપ્તિ કહેવાય છે. ફલશ્રુતિમાં તેને ‘તૃતીય’ પાપનાશક અને પુણ્યવર્ધક શક્તિસ્થાન ગણાવ્યું છે; અગ્નિતીર્થમાં સ્નાન અને ગંધર્વવંદિત લિંગાર્ચનની પ્રશંસા છે, તેમજ ઉત્તરાયણના આગમન સાથે નિર્વાણપ્રાપ્તિનો વિશેષ ઉલ્લેખ છે. આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ અને સન્માન મહાભયથી મુક્તિ આપે છે.
Adhyaya 55
Vimaleśvara-māhātmya (विमलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vimaleśvara
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે—ગૌરીની નજીક, નૈઋત્ય દિશામાં બહુ દૂર નહીં એવા સ્થાને આવેલા વિમલેશ્વર પાસે જાઓ. આ તીર્થને ‘પાપ-પ્રણાશન’ સ્થાન તરીકે વર્ણવાયું છે; સ્ત્રી-પુરુષ સૌને, તેમજ દેહક્ષયથી પીડિત લોકોને પણ, અહીં પાપનાશ થઈ દુઃખનો અંત થાય છે। અહીં ભક્તિયુક્ત અર્ચના જ મુખ્ય ઉપાય છે; તેના ફળરૂપે કષ્ટ શમે છે અને સાધકને ‘નિર્મલ’ અવસ્થા/પદ પ્રાપ્ત થાય છે. ગંધર્વસેના અને વિમલા સંબંધિત કારણકથા દ્વારા પૃથ્વી પર આ લિંગ ‘વિમલેશ્વર’ નામે કેમ પ્રસિદ્ધ થયું તે સમજાવવામાં આવ્યું છે. અંતે આ વર્ણનને માહાત્મ્યોની શ્રેણીમાં ચોથું એકમ કહી, સર્વપાપવિનાશક મહિમા પર ભાર મૂકાયો છે।
Adhyaya 56
धनदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhanadeśvara Māhātmya (Glory of Dhanadeśvara)
ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રમાં ધનદેશ્વર નામના પ્રસિદ્ધ સિદ્ધલિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. તે બ્રહ્માના નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) વિભાગમાં, ‘ધનુષ’ માપના સોળમા સ્થાને, રાહુલિંગની નજીક સ્થિત હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. ધનદ (કુબેર) પૂર્વ અવસ્થાનું સ્મરણ કરીને, શિવરાત્રિ અને પ્રભાસક્ષેત્રની મહિમા જાણી ત્યાં પાછો આવે છે અને તે સ્થાનની અદભુત શક્તિ અનુભવે છે. તે વિધિપૂર્વક લાંબા સમય સુધી કઠોર તપ કરીને લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી તેની પૂજા કરે છે. શિવકૃપાથી ધનદને અલકાનગરીનું અધિપત્ય અને ઉચ્ચ પદ પ્રાપ્ત થાય છે; તપ અને ભક્તિ દ્વારા તે ત્યાં શંકરનું પ્રગટ સાન્નિધ્ય વધુ દૃઢ કરે છે. અંતે ઉપદેશ આપવામાં આવે છે—પંચોપચાર અને સુગંધિત દ્રવ્યો વડે પૂજન કરવાથી વંશમાં ચિરંજીવી સમૃદ્ધિ, અજયતા, શત્રુઓના ગર્વનું દમન અને દરિદ્રતાનો ઉદય અટકે છે. જે શ્રદ્ધાથી આ માહાત્મ્ય સાંભળે અને માન આપે, તેને સ્થિર મંગળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 57
वरारोहामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Varārohā (Umā as Icchā-Śakti) at Somēśvara
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ત્રિશક્તિનું તત્ત્વ સમજાવે છે—ઇચ્છા, ક્રિયા અને જ્ઞાન. અગાઉ વર્ણવાયેલા પવિત્ર લિંગોના પ્રસંગને આગળ વધારીને કહેવામાં આવ્યું છે કે સાધકે પોતાની શક્તિ મુજબ નિર્દિષ્ટ લિંગોની પૂજા કર્યા પછી આ ત્રણેય શક્તિઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. પ્રભાસક્ષેત્રના સોમેશ્વર પ્રદેશમાં ઇચ્છાશક્તિ “વરારોહા” નામે સ્થિત છે એમ જણાવાય છે. કથામાં સોમ દ્વારા ત્યજાયેલ છવ્વીસ પત્નીઓ શુભ પ્રભાસ ભૂમિમાં તપ કરે છે; ત્યારે ગૌરી/પાર્વતી પ્રગટ થઈ વરદાન આપે છે અને સ્ત્રીઓના દુર્ભાગ્ય-નિવારણ માટે એક પરિહારરૂપ ધાર્મિક ક્રમ સ્થાપે છે. માઘ શુક્લ તૃતીયાએ “ગૌરી-વ્રત”નું વિધાન છે—દર્શન, પૂજા, તેમજ “સોળ” પ્રકારના દાન/નૈવેદ્ય (ફળ, ભક્ષ્ય, પક્વાન્ન વગેરે) અને દંપતિઓનું સન્માન. ફલશ્રુતિમાં અશુભનો નાશ, સૌભાગ્ય-સમૃદ્ધિ, ઇષ્ટસિદ્ધિ, અને સોમેશ્વરમાં વરારોહા પૂજાથી પાપ તથા દરિદ્રતા નાશ પામે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 58
अजापालेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glorification of Ajāpāleśvarī)
ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રમાં સ્થાપિત દેવોને પ્રિય એવી ક્રિયાત્મિકા શક્તિના બીજા સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે. સોમેશ અને વાયુ વચ્ચેના પ્રદેશમાં યોગિનીઓ દ્વારા પૂજિત પીઠ છે, જે પાતાળ-વિવર નજીક છે; ત્યાં ભક્તોને નિધિઓ, દિવ્ય ઔષધિઓ અને રસાયણ જેવી ગુપ્ત સંપત્તિ પ્રાપ્ત થવાની વાત આવે છે. દેવીને ભૈરવી તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. પછી ત્રેતાયુગના રાજા અજાપાલનો પ્રસંગ આવે છે—રોગગ્રસ્ત રાજા પાંચસો વર્ષ ભૈરવીની આરાધના કરે છે. દેવી પ્રસન્ન થઈ તેના સર્વ શારીરિક રોગ દૂર કરે છે; રોગ બકરાંના રૂપે દેહમાંથી બહાર નીકળે છે અને તેમને રક્ષવા આદેશ મળે છે, તેથી તે ‘અજાપાલ’ કહેવાય છે અને દેવી ચારેય યુગ સુધી ‘અજાપાલેશ્વરી’ નામે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ પૂજનથી વિશેષ સમૃદ્ધિ વધે છે. આશ્વયુજ શુક્લ અષ્ટમીએ સોમેશ્વરને કેન્દ્ર માની ત્રણ પ્રદક્ષિણા, પછી સ્નાન કરીને દેવીનું અલગ પૂજન કરવાથી ત્રણ વર્ષ સુધી ભય અને શોક દૂર થાય છે. સ્ત્રીઓમાં વંધ્યત્વ, રોગ અથવા દુર્ભાગ્ય હોય તો દેવી સમક્ષ નવમી વ્રત કરવાની વિધિ જણાવાઈ છે. આગળ રાજવંશ અને રાવણપ્રસંગમાં, રાવણ દેવતાઓને દબાવે ત્યારે અજાપાલ ‘જ્વર’ને મોકલી તેને પીડિત કરે છે અને પાછો ફરવા મજબૂર કરે છે. અંતે અજાપાલેશ્વરીની રોગશમન અને વિઘ્નનાશક શક્તિનું સ્તવન કરીને ગંધ, ધૂપ, આભૂષણ, વસ્ત્ર વગેરે અર્પણ સાથે પૂજનને પાપ-દુઃખ નિવારક કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 59
अजादेवीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Ajā Devī (Chapter 59)
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવીનો તાત્ત્વિક સંવાદ તીર્થભૂગોળ અને કર્મફળ સાથે જોડાય છે। ઈશ્વર પ્રભાસમાં સ્થિત ‘ત્રીજી’ જ્ઞાનશક્તિનું વર્ણન કરે છે—તે શિવમય છે અને દરિદ્રતા દૂર કરનારી ગણાય છે। દેવી શિવના મુખતત્ત્વ વિષે પૂછે છે—છઠ્ઠા મુખનું નામ શું અને તેમાંથી અજાદેવી કેવી રીતે પ્રગટે છે. ઈશ્વર ગુહ્ય રહસ્ય જણાવે છે: પૂર્વે સાત મુખ હતાં; તેમાં ‘અજા’ મુખ બ્રહ્મા સાથે અને ‘પિચુ’ મુખ વિષ્ણુ સાથે સંબંધિત છે, તેથી વર્તમાન વ્યવસ્થામાં શિવ પંચવક્ત્ર કહેવાય છે। અજા-મુખમાંથી અંધાસુર સામેના ભયંકર યુદ્ધમાં અજાદેવી પ્રગટ થાય છે—ખડ્ગ-ઢાલ ધારણ કરેલી, સિંહવાહિની, અનેક દિવ્ય શક્તિઓથી પરિપૂર્ણ। ભાગતા દૈત્ય દક્ષિણ સમુદ્ર તરફ પ્રભાસક્ષેત્રમાં જઈ નાશ પામે છે; પછી દેવી ક્ષેત્રની પાવનતા જાણી સોમેશની નજીક, સૌરીશના સંદર્ભે નિર્દિષ્ટ દિશામાં ત્યાં જ સ્થિર થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—દર્શનથી સાત જન્મ સુધી શુભ ગુણો મળે; ગીત-નૃત્ય કરવાથી વંશનું દુર્ભાગ્ય દૂર થાય; લાલ વાટવાળો ઘીનો દીવો અર્પણ કરવાથી દીવાના તાંતણાની સંખ્યાનુસાર દીર્ઘ મંગળ મળે; અને પાઠ/શ્રવણ, ખાસ કરીને તૃતીયા તિથિએ, ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે છે। અંતે, આ શક્તિઓની પૂજા કરીને સોમેશની આરાધના કરનારને તીર્થયાત્રાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 60
मङ्गलामाहात्म्यवर्णनम् (Mangalā Devī Māhātmya: Account of the Glory of Mangalā)
આ અધ્યાયમાં દેવી અને ઈશ્વર વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપે તત્ત્વચર્ચા થાય છે. ઈશ્વર પ્રથમ પ્રભાસ-ક્ષેત્રની યાત્રાનું ફળ આપનારી ત્રણ “દૂતી” (રક્ષક સ્ત્રીશક્તિ)—મંગલા, વિશાલાક્ષી અને ચત્વર-દેવી—નું વર્ણન કરે છે. દેવી તેમના સ્થાન અને પૂજાવિધીની ચોક્કસ માહિતી માંગે છે. ઈશ્વર તેમને શક્તિરૂપે વર્ગીકૃત કરે છે—મંગલા બ્રાહ્મી, વિશાલાક્ષી વૈષ્ણવી અને ચત્વર-દેવી રૌદ્રી-શક્તિ. મંગલાનું સ્થાન અજાદેવીના ઉત્તર તરફ અને રાહ્વીશથી બહુ દૂર નહીં, દક્ષિણ તરફ જણાવાયું છે. સોમદેવે સોમેશ્વર ખાતે કરેલા અનુષ્ઠાનના પ્રસંગથી “મંગલા” નામનું કારણ કહેવામાં આવે છે—તેણે બ્રહ્મા આદિ દેવોને મંગળ આપ્યું, તેથી તે “સર્વ-માંગલ્ય-દાયિની” છે. તૃતીયા-પૂજનથી અમંગળ અને શોક-દુઃખનો નાશ થાય છે એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે. દંપતી-ભોજન, વસ્ત્રসহ ફળદાન, અને પૃષદ સાથે ઘૃતસેવન જેવા પુણ્યકર્મો શুদ্ধિ અને પુણ્યવૃદ્ધિ માટે પ્રશંસિત છે. અંતે મંગલા-માહાત્મ્ય સર્વપાતકનાશક તરીકે સંક્ષેપે નિગમિત થાય છે.
Adhyaya 61
ललितोमाविशालाक्षी-माहात्म्यवर्णनम् (Lalitā-Umā and Viśālākṣī: Account of the Sacred Greatness)
ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રના પૂર્વ વિભાગમાં શ્રીદૈત્યસૂદનના મંદિરની નજીક સ્થિત એક દેવીનું માહાત્મ્ય કહે છે—તે વૈષ્ણવી સ્વભાવવાળી ક્ષેત્રદૂતી, એટલે ક્ષેત્રની રક્ષિકા છે. વિષ્ણુના દબાણથી બળવાન દૈત્યોએ દક્ષિણ દિશામાં જઈ અનેક દિવ્ય શસ્ત્રોથી લાંબો યુદ્ધ કર્યો. તેમને વશ કરવું કઠિન જણાતાં વિષ્ણુ મહામાયા, તેજોમયી ભૈરવી-શક્તિને આવાહન કરે છે અને તે તરત પ્રગટ થાય છે. વિષ્ણુને જોઈ દેવીના નેત્ર દિવ્ય રીતે વિસ્તરે છે; તેથી તેનું નામ ‘વિશાલાક્ષી’ પ્રસિદ્ધ થાય છે અને તે ત્યાં જ શત્રુનાશિની રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. પછી સોમેશ્વર અને દૈત્યસૂદનના સંદર્ભે ‘ઉમા-દ્વય’ની યુગલ ઉપાસના તથા તીર્થયાત્રાનો ક્રમ જણાવાય છે—પ્રથમ સોમેશ્વર દર્શન, પછી શ્રીદૈત્યસૂદન દર્શન. માઘ માસની તૃતીયા તિથિએ વિશેષ પૂજાનું વિધાન છે. તેના ફળરૂપે વંશપરંપરામાં સંતાનહીનતા દૂર થાય, આરોગ્ય-સુખ સ્થિર રહે અને નિત્ય ભક્તને મંગલ-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય. અંતે ફલશ્રુતિ—આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પાપનાશક અને ધર્મવર્ધક છે.
Adhyaya 62
चत्वरादेवी-माहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Catvarā Devī (the Crossroads Goddess)
અધ્યાય ૬૨માં ઈશ્વર લલિતાના સંદર્ભે પૂર્વ દિશામાં નિર્ધારિત અંતરે (દશ-ધન્વંતર) આવેલ દેવપ્રિય ત્રીજા પવિત્ર ‘ચત્વર’નું વર્ણન કરે છે. ક્ષેત્ર-રક્ષાના હેતુથી ઈશ્વરે પ્રતિષ્ઠિત કરેલી મહાશક્તિશાળી દેવીને ‘ક્ષેત્ર-દૂતી’, ‘મહારૌદ્રી’ અને ‘રુદ્રશક્તિ’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવી છે. દેવી ભૂતગણો સાથે જર્જરિત ઘરો, ઉદ્યાનો, પ્રાસાદો, અટ્ટાલિકાઓ, માર્ગો અને સર્વ ચોરાહાઓમાં વિહરે છે અને રાત્રે ક્ષેત્રના મધ્યભાગની રક્ષા કરે છે. મહાનવમીના દિવસે સ્ત્રી કે પુરુષે વિધિપૂર્વક વિવિધ ઉપહારોથી તેની પૂજા કરવી—એવું વિધાન છે. આ માહાત્મ્ય પાપનાશક અને સમૃદ્ધિદાયક કહેવાયું છે; દેવી પ્રસન્ન થાય તો ઇચ્છિત ફળ આપે છે. યાત્રાફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં દંપતીને ભોજન કરાવવું—એ પણ ઉપદેશ છે.
Adhyaya 63
भैरवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhairaveśvara (Chapter 63)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે યોગેશ્વરીના દક્ષિણમાં બહુ દૂર નહીં એવા સ્થાને આવેલા ભૈરવેશ્વર તીર્થમાં જાઓ. ત્યાંનું લિંગ સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું અને દિવ્ય ઐશ્વર્ય આપનારું તરીકે વર્ણવાયું છે. પૂર્વકથા દ્વારા તીર્થની મહિમા સ્થાપિત થાય છે—દૈત્યોના વિનાશ માટે દેવી કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થઈ ત્યારે તેમણે ભૈરવને બોલાવી પોતાના દૂત તરીકે નિયુક્ત કર્યો. તેથી દેવી ‘શિવદૂતી’ અને પછી ‘યોગેશ્વરી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ; દેવીના ઉપનામો અને સ્થાનિક ભૂગોળ વચ્ચેનો સંબંધ પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. જ્યાં ભૈરવ દૂતસેવામાં નિયુક્ત થયો, ત્યાંનું લિંગ ‘ભૈરવેશ્વર’ તરીકે ખ્યાત થયું; ભૈરવે જ તેની પ્રતિષ્ઠા કરી અને દેવો તથા દૈત્યો—બન્નેએ તેની પૂજા કરી. ફળશ્રુતિ મુજબ કાર્તિક માસમાં નિયમપૂર્વક ભક્તિથી પૂજન કરનાર, અથવા છ મહિના સતત આરાધના કરનાર ભક્તને ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 64
लक्ष्मीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Lakṣmīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Lakṣmīśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રની પૂર્વ દિશામાં, પાંચ ધનુ જેટલા અંતરે આવેલા એક વિશેષ તીર્થનું વર્ણન કરે છે. તે સ્થાન ‘લક્ષ્મીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને દરિદ્ર્ય તથા અમંગળનો નાશ કરનારું કહેવાય છે. કથાનુસાર દૈત્યોના વધ પછી દેવી લક્ષ્મીને ત્યાં લાવવામાં આવી અને દેવી પોતે પ્રતિષ્ઠાકર્મ કરીને ‘લક્ષ્મીશ્વર’ નામ સ્થાપિત કરે છે. પછી શ્રીપંચમીના દિવસે વિધાનપૂર્વક ભક્તિથી લક્ષ્મીશ્વરની પૂજા કરવાની આજ્ઞા આપવામાં આવે છે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે ઉપાસક પર લક્ષ્મીની કૃપા અવિચ્છિન્ન રહે છે—તે લક્ષ્મીથી વિયોગ પામતો નથી અને મન્વંતરપર્યંત દીર્ઘકાળ સમૃદ્ધિ-સૌભાગ્ય ભોગવે છે. આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યનો ચોસઠમો અધ્યાય છે.
Adhyaya 65
वाडवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vāḍaveśvara Liṅga — Description of its Māhātmya
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે પ્રભાસક્ષેત્રમાં વાડવેશ્વર-લિંગના દર્શન માટે યાત્રિકે જવું. તેનું સ્થાન પવિત્ર ભૂ-ટોપોગ્રાફીના સંબંધથી જણાવાયું છે—લક્ષ્મીશના ઉત્તર તરફ અને વિશાલાક્ષીના દક્ષિણ તરફ—એ રીતે યાત્રાનો સૂક્ષ્મ નકશો બને છે. પછી ઉત્પત્તિનું કારણ કહે છે: કામ (કૃતસ્મર) દગ્ધ થયો ત્યારે વાડવા અગ્નિથી એક પર્વત સમતલ થયો; તે પ્રસંગે વાડવે ત્યાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી, તેથી તે સ્થાન મહાશક્તિશાળી ગણાય છે. ભક્તે નિયમપૂર્વક પૂજન કરીને શંકરનું દશવિધ સ્નાન/અભિષેક કરવો. ત્યાં વેદપારંગત બ્રાહ્મણને દહીં (દધિ) દાન કરવાથી અગ્નિલોકપ્રાપ્તિ અને તીર્થયાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મળે છે.
Adhyaya 66
अर्घ्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Arghyeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Arghyeśvara)
ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રમાં વિશાલાક્ષીના ઉત્તર તરફ નજીક સ્થિત અત્યંત પ્રભાવશાળી ‘અર્ઘ્યેશ્વર’ લિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ લિંગ દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા પૂજિત તથા અતિ ફળદાયક કહેવાયું છે. કથામાં વાડવાનલ (સમુદ્રાગ્નિ) ધારણ કરનાર દેવીનું આગમન આવે છે. તે પ્રભાસે આવી મહોદધિ જોઈ વિધિ મુજબ પ્રથમ સમુદ્રને અર્ઘ્ય અર્પે છે; પછી મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને યથાવિધી પૂજન કરે છે અને સ્નાનાર્થે સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરે છે. અર્થ-વ્યાખ્યા મુજબ—પ્રથમ અર્ઘ્ય અર્પાયું અને પછી પ્રભુની સ્થાપના થઈ, તેથી આ લિંગ ‘અર્ઘ્યેશ/અર્ઘ્યેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું; તેને પાપપ્રણાશક તરીકે સ્પષ્ટ કર્યું છે. જે ભક્ત પંચામૃતથી લિંગસ્નાન કરાવી નિયમપૂર્વક પૂજા કરે, તે સાત જન્મ સુધી વિદ્યાપ્રાપ્તિ કરે, શાસ્ત્રનો યોગ્ય આચાર્ય બને અને સંશયોનું નિવારણ કરનાર જ્ઞાની થાય. આ પ્રભાસખંડના આ વિભાગનો 66મો અધ્યાય છે.
Adhyaya 67
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kāmeśvara Liṅga Māhātmya (Description of the Glory of Kāmeśvara)
આ અધ્યાયમાં શિવ દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં ‘કામેશ્વર’ નામનું વિશેષ મહાલિંગ સ્થિત છે. તે દૈત્યસૂદનના પશ્ચિમમાં, સાત ધનુષ્ય-પ્રમાણની અંદર હોવાનું જણાવાય છે અને પૂર્વે કામદેવે તેની પૂજા કરી હતી; તેથી યાત્રિકને ત્યાં જવા માટે દિશા આપવામાં આવે છે. કથામાં સ્મરણ કરાવવામાં આવે છે કે શિવના તૃતીય નેત્રની અગ્નિથી કામદેવ દગ્ધ થયા. ત્યારબાદ ‘અનંગ’ (દેહરહિત) સ્થિતિની સ્મૃતિ સાથે તેમણે સહસ્ર વર્ષ મહેશ્વરની આરાધના કરી અને ફરી કામના-સર્જનની સામર્થ્ય પ્રાપ્ત કરી. અંતે લિંગનું ફલશ્રુતિરૂપ વર્ણન છે—આ લિંગ પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ, સર્વ પાપનાશક અને સર્વ ઇચ્છિત ફળદાયક છે. માધવ (વૈશાખ) માસના શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ વિધિપૂર્વક કામેશ્વર-પૂજન કરવાનું વિધાન છે; તેના ફળરૂપે સર્વકામસિદ્ધિ, સમૃદ્ધિ તથા સ્ત્રીઓ માટે સૌભાગ્ય/આકર્ષણવૃદ્ધિ વગેરે પુરાણભાષામાં જણાવાય છે.
Adhyaya 68
गौरीतपोवनमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gaurī’s Forest of Austerity
અધ્યાય ૬૮ શિવ–દેવી સંવાદરૂપે છે. ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રમાં સોમેશના પૂર્વ તરફ આવેલા મહાશક્તિસંપન્ન તપોવનનું સ્થાન જણાવે છે. દેવી પૂર્વજન્મે શ્યામવર્ણા હતી અને ગુપ્ત રીતે “કાળી” કહેવાતી; તપસ્યા દ્વારા “ગૌરી” બનવાનો વ્રત-નિર્ણય કરીને તે પ્રભાસે આવે છે. ત્યાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને પૂજન કરે છે; તે લિંગ “ગૌરીશ્વર” તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. એકપાદસ્થિતિ, ગ્રીષ્મમાં પંચાગ્નિ, વર્ષામાં ભીંજાવું, શિયાળામાં જલશયન જેવી કઠોર તપશ્ચર્યાથી તેનું શરીર ગૌરવર્ણ બને છે—નિયમબદ્ધ ભક્તિનું ફળ તરીકે આ રૂપાંતર વર્ણવાયું છે. પછી શિવ વરદાન આપે છે અને દેવી ફલશ્રુતિ કહે છે: ત્યાં દર્શનથી શુભ સંતાન, દાંપત્યસૌભાગ્ય અને વંશવૃદ્ધિ મળે; સંગીત-નૃત્ય અર્પણથી દુર્ભાગ્ય દૂર થાય; પ્રથમ લિંગપૂજા કરીને પછી દેવીપૂજા કરવાથી પરમ ગતિ/સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય. બ્રાહ્મણોને દાન, નિઃસંતાનતા માટે નારિયેળદાન, દીર્ઘ સૌભાગ્ય માટે લાલ વાટ સાથે ઘીનો દીપદાન વગેરે જણાવાય છે. નજીકના તીર્થમાં સ્નાન પાપહર છે, શ્રાદ્ધથી પિતૃકલ્યાણ થાય છે, અને રાત્રિ જાગરણ ભક્તિગીત-નૃત્ય સાથે કરવાની વિધિ છે. અંતે ઋતુસંધિઓમાં પણ દેવીનું નિત્ય સાન્નિધ્ય અને ખાસ કરીને તૃતીયા તિથિએ તથા દેવીસન્નિધિમાં આ અધ્યાયનું પાઠ-શ્રવણ ચિરમંગલદાયક હોવાનું સ્તુત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 69
गौरीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Gaurīśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદરૂપે ‘ગૌરીશ્વર’ લિંગનું પાપનાશક માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. દેવી પૂછે છે—પ્રસિદ્ધ ગૌરીશ્વર લિંગ ક્યાં સ્થિત છે અને તેની ઉપાસનાથી કયું ફળ મળે? ઈશ્વર આ કથા પાપક્ષય કરનાર માહાત્મ્ય તરીકે કહી, ગૌરી સાથે સંબંધિત એક પ્રસિદ્ધ તપોવનનું વર્ણન કરે છે; તે ધનુષ-પ્રમાણમાં પરિઘ/વૃત્તાકાર પવિત્ર ક્ષેત્ર તરીકે દર્શાવાય છે. ત્યાં દેવીને એકપાદ તપમાં સ્થિત બતાવવામાં આવે છે અને લિંગનું સ્થાન દિશાસૂચન સાથે—થોડું ઉત્તર તરફ, ઈશાન ખૂણે, તથા અંતરના નિશાન સાથે—નક્કી કરવામાં આવે છે. પછી વિધિ-ફળ જણાવાય છે—ભક્તિપૂર્વક લિંગપૂજા, ખાસ કરીને કૃષ્ણાષ્ટમીના દિવસે, પાપમુક્તિ આપે છે. દાનધર્મને પણ ઉપાસનાનો ભાગ ગણાવ્યો છે: ગોદાન, પાત્ર બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન, અને વિશેષ કરીને અન્નદાન—દોષશમન માટે. અંતે દૃઢ પ્રાયશ્ચિત્ત વચન આવે છે—ઘોર પાપી પણ આ લિંગના દર્શનમાત્રથી પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
Adhyaya 70
वरुणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Varuṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Varuṇeśvara)
આ અધ્યાયમાં દિવ્ય સંવાદરૂપે ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે—આગ્નેય દિશામાં ગૌરીના તપોવનમાં વીસ ધનુષના અંતરે સ્થિત પરમ પવિત્ર વરુણેશ્વર-લિંગના દર્શન કર. તીર્થની ઉત્પત્તિનું કારણકથન પણ આવે છે—પૂર્વે કુંભજ (અગસ્ત્ય)એ સમુદ્રનું જળ પી લીધું ત્યારે જલાધિપતિ વરુણ ક્રોધ અને તાપથી પીડિત થયો. પ્રાભાસક્ષેત્રને ઘોર તપ માટે યોગ્ય માની તેણે કઠિન તપ કર્યું, મહાલિંગ સ્થાપ્યું અને યૂત વર્ષો સુધી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી. શિવ પ્રસન્ન થઈ પોતાના ગંગાજળથી ખાલી થયેલા સમુદ્રને ફરી પૂર્ણ કરે છે અને વરુણને વરદાન આપે છે; તેથી સમુદ્રો સદા પરિપૂર્ણ રહે છે અને તે લિંગ ‘વરુણેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે. પછી ફલશ્રુતિ અને વિધિ—વરુણેશ્વરના માત્ર દર્શનથી સર્વ તીર્થફળ મળે છે; અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ દહીંથી લિંગાભિષેક કરવાથી વૈદિક તેજ અને વિદ્યાવૃદ્ધિ થાય છે. ત્યાં સ્નાન, જપ, બલિ, હોમ, પૂજા, સ્તોત્ર અને નૃત્ય વગેરે અક્ષય ફળદાયક કહેવાય છે; વિવિધ વર્ગો અને દેહસ્થિતિઓ માટે પણ કલ્યાણકારી છે. તીર્થફળ અને સ્વર્ગલાભ ઇચ્છનારોએ સુવર્ણ કમળ, મોતી વગેરે દાન કરવું પ્રશસ્ત ગણાયું છે.
Adhyaya 71
उषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Uṣeśvara Liṅga
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સ્થિત એક પવિત્ર લિંગનું વર્ણન છે. તે વરુણેશ્વરના દક્ષિણમાં, ત્રણ ધનુષ્ય જેટલા અંતરે આવેલું જણાવાયું છે. વરુણની પત્ની ઉષા પતિસંબંધિત દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ મહાઘોર તપ કરે છે અને ત્યાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે; તે જ ‘ઉષેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. ઉષેશ્વર લિંગને સર્વસિદ્ધિપ્રદાયક અને સર્વસિદ્ધિઓથી પૂજિત કહેવામાં આવ્યું છે. ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવાથી પાપનો નાશ થાય છે અને ભારે પાપભાર ધરાવનારને પણ પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય—એવી ફલશ્રુતિ છે. વિશેષ કરીને સ્ત્રીઓ માટે તે સૌભાગ્યફળદં તથા દુઃખ-દૌર્ભાગ્યનાશનં ગણાયું છે.
Adhyaya 72
Jalavāsa Gaṇapati Māhātmya (The Glory of Gaṇeśa ‘Dwelling in Water’)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર સંક્ષેપમાં ધર્મયુક્ત વિધિ-ઉપદેશ આપે છે. એ જ ક્ષેત્રમાં ‘જલવાસ’ નામે પ્રસિદ્ધ વિઘ્નેશ ગણેશનું દર્શન કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે; આ દર્શન વિઘ્નોનો નાશ કરે છે અને સર્વ કાર્યોમાં સિદ્ધિ આપે છે. ઉત્પત્તિ-કારણ મુજબ, તપસ્યા નિર્વિઘ્ન રહે તે માટે વરુણે જલજ અર્પણોથી ભક્તિપૂર્વક ગણપતિની પૂજા કરી. ચતુર્થી તિથિએ તર્પણ કરીને ગંધ, પુષ્પ અને મોદકથી પૂજન કરવાનો વિધાન છે; યથાભક્તિ અને યથાશક્તિ પ્રમાણે અર્પણ કરવાથી ગણાધિપ પ્રસન્ન થાય છે—આ જ મુખ્ય સંદેશ છે.
Adhyaya 73
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kumāreśvara Māhātmya (Account of the Glory of Kumāreśvara)
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવીનો તત્ત્વમય સંવાદ પ્રભાસ-ક્ષેત્રની એક સૂક્ષ્મ યાત્રા-માર્ગદર્શિકા તરીકે રજૂ થાય છે. ઈશ્વર દેવીને કુમારેશ્વર મંદિર તરફ દોરી જાય છે અને ત્યાંના લિંગને મહાપાતક-નાશક તથા અતિ પ્રભાવશાળી કહે છે. વરુણ અને નૈઋત દિશાઓના સંકેત તથા ગૌરી-તપોવન જેવા નિશાન દ્વારા મંદિરનું સ્થાન સ્પષ્ટ કરીને પવિત્ર ભૂગોળને માર્ગદર્શક બનાવવામાં આવે છે. ઉત્પત્તિ-વૃત્તાંત મુજબ મહાન તપ કર્યા પછી ષણ્મુખ (કુમાર/સ્કંદ) એ આ લિંગની સ્થાપના કરી; તેથી નામ અને મહિમાનો અધિકાર સમજાય છે. પછી પુણ્યફળની તુલના આપવામાં આવે છે—બીજે મહિનાઓ સુધીની ઉપાસનાનું ફળ અહીં વિધિપૂર્વક એક દિવસના કુમારેશ્વર પૂજનથી પ્રાપ્ત થાય છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, રાગ અને મત્સરનો ત્યાગ તથા એક જ પૂજામાં પણ બ્રહ્મચર્ય/સંયમ અપનાવવાની નૈતિક શરતો જણાવાય છે. અંતે યોગ્ય વિધિથી કરેલું પૂજન જ યાત્રાફળને સમ્યક રીતે આપે છે એમ નિશ્ચિત થાય છે.
Adhyaya 74
Śākalyeśvara-liṅga Māhātmya (शाकल्येश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — The Glory of Śākalyeśvara and Its Four Yuga-Names
ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવેલ પરમ પવિત્ર શાકલ્યેશ્વર-તીર્થ તરફ જવા દિશા અને અંતરના સંકેતો સાથે ઉપદેશ આપે છે. આ લિંગ “સર્વકામદ” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. રાજર્ષિ શાકલ્યે મહાતપ કરીને મહાદેવને પ્રસન્ન કર્યા, અને પ્રસન્ન ભગવાન ત્યાં લિંગરૂપે પ્રગટ/પ્રતિષ્ઠિત થયા. ફલશ્રુતિ કહે છે કે માત્ર દર્શનથી સાત જન્મોના પાપો સૂર્યોદયે અંધકાર નાશ પામે તેમ વિલીન થાય છે. અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ દૂધથી શિવાભિષેક, તથા ગંધ-પુષ્પાદિ ક્રમોપચારથી પૂજન કરવાનું વિધાન છે; પૂર્ણ તીર્થફળ ઇચ્છનાર માટે સુવર્ણદાનની પણ ભલામણ છે. ચાર યુગોના ચાર નામ જણાવાયા છે—કૃતમાં ભૈરવેશ્વર, ત્રેતામાં સાવર્ણિકેશ્વર (સાવર્ણિ મનુ સાથે સંબંધ), દ્વાપરમાં ગાલવેશ્વર (ઋષિ ગાલવ સાથે સંબંધ), અને કલિમાં શાકલ્યેશ્વર (મુનિ શાકલ્યને અણિમાદિ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થવી). ક્ષેત્રની પવિત્ર પરિધિ અઢાર ધનુષ સુધી કહેવાઈ છે; તેની અંદર નાના જીવ પણ મોક્ષયોગ્ય ગણાય છે. ત્યાંનાં જળ સરસ્વતી સમાન પવિત્ર છે અને દર્શનને મહાયજ્ઞોના ફળ સમાન ગણાયું છે. સોમપર્વે લિંગની નજીક એક માસ અઘોરજપ અને ઘૃતહોમ કરવાથી ભારે પાપીઓ પણ “ઉત્તમ સિદ્ધિ” પામે એવી પ્રતિજ્ઞા છે. લિંગ “કામિક” છે; અઘોર તેનું મુખ અને ભૈરવ-પ્રાધાન્યને કારણે પૂર્વે ભૈરવેશ્વર નામ પ્રસિદ્ધ હતું, અને કલિયુગમાં શાકલ્યેશ્વર નામ પ્રચલિત છે.
Adhyaya 75
कलकलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kalakaleśvara (Origin, Worship, and Merits)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સ્થિત શાકલકલેશ્વર/કલકલેશ્વર લિંગનું માહાત્મ્ય ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશરૂપે કહે છે. લિંગનું સ્થાન, પાપહરણની ખ્યાતિ અને યુગાનુસાર નામચતુષ્ટય આપવામાં આવ્યું છે—કૃતયુગે કામેશ્વર, ત્રેતામાં પુલહેશ્વર, દ્વાપરે સિદ્ધિનાથ, કલિયુગે નારદેશ; તેમજ ‘કલકલ’ ધ્વનિ પરથી ‘કલકલેશ્વર’ નામની શબ્દવ્યૂત્પત્તિ પણ સમજાવવામાં આવી છે। પ્રથમ નામકથામાં સરસ્વતી સમુદ્રને પ્રાપ્ત થાય ત્યારે દેવગણના આનંદથી ઊઠેલા ‘કલકલ’ કોલાહલને નામનું કારણ કહે છે. બીજી કથામાં નારદનું કઠોર તપ, લિંગ પાસે પૌંડરીક યજ્ઞ અને અનેક ઋષિઓનું આવાહન આવે છે; દક્ષિણાર્થે આવેલા સ્થાનિક બ્રાહ્મણોમાં નારદ મૂલ્યવાન વસ્તુઓ ફેંકી ઝઘડો ઊભો કરે છે, અને ગરીબ પરંતુ વિદ્વાન બ્રાહ્મણો તેની ટીકા કરે છે—આ કલહ/કોલાહલથી ‘કલકલેશ્વર’ નામ પ્રસિદ્ધ થયું એમ વર્ણન છે। ફલશ્રુતિ મુજબ લિંગસ્નાન કરીને ત્રિવાર પ્રદક્ષિણા કરવાથી રુદ્રલોક મળે છે; સુગંધ-પુષ્પથી પૂજા કરીને યોગ્ય પાત્રને સુવર્ણદાન કરવાથી પરમ પદની પ્રાપ્તિ થાય છે।
Adhyaya 76
Lakuleśvara-nāma Liṅgadvaya Māhātmya (near Kalakaleśvara) — Glory of the Twin Liṅgas established by Lakulīśa
અધ્યાય 76 ઈશ્વરના ઉપદેશરૂપે સંક્ષેપમાં એક પવિત્ર તીર્થ-વિધાન જણાવે છે. દેવદેવના નજીક, સોમેશ્વર-ક્ષેત્રની પવિત્ર પરિધિમાં સ્થિત અત્યંત પુણ્યપ્રદ બે લિંગોનું વર્ણન છે, જે લાકુલીશે પ્રતિષ્ઠિત કર્યા હતા. આ યુગ્મ-ધામને ‘લાકુલેશ્વર’ નામે ઓળખાવી, દર્શન માટે ‘અનુત્તમ’ ગણાવ્યું છે. ગ્રંથ કહે છે કે માત્ર દર્શનથી પણ જન્મ-મરણની સીમા સુધી વિસ્તરેલા પાપોનો ક્ષય થાય છે. ભાદ્રપદ માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ ઉપવાસ અને રાત્રિ-જાગરણ કરવાનો વિશેષ નિયમ જણાવ્યો છે. વિધિ એવી—પ્રથમ મૂર્તિમંત લાકુલીશની પૂજા કરવી, પછી બંને લિંગોની અલગ-અલગ રીતે વિધિપૂર્વક આરાધના કરી ક્રમશઃ સ્તુતિ-મંત્રો પાઠવા. ફળરૂપે મહેશ્વર જ્યાં નિવાસ કરે છે તે પરમ સ્થાનની પ્રાપ્તિ થાય છે એમ ફલશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 77
उत्तंकेश्वरमाहात्म्य वर्णनम् | The Māhātmya of Uttankeśvara (Description of Uttankeśvara’s Sanctity)
ઈશ્વર મહાદેવીને કહે છે કે પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં અગાઉ જણાવેલા સ્થાનના દક્ષિણ તરફ, બહુ દૂર નહીં, ઉત્તંકેશ્વર નામનું અતિ ઉત્તમ પુણ્યતીર્થ આવેલું છે. તે દિશામાં યાત્રા કરવા તેઓ આદેશ આપે છે, જેથી પ્રભાસ-ક્ષેત્રની યાત્રાનો માર્ગક્રમ સ્પષ્ટ થાય. આ શિવસ્થાન મહાત્મા ભક્ત ઉત્તંકે પોતાની ભક્તિથી સ્વયં સ્થાપ્યું હતું એમ વર્ણન છે. યાત્રિક સुसમाहित થઈ ત્યાં દર્શન કરે, સ્પર્શ કરે અને વિધિપૂર્વક ભક્તિથી પૂજન કરે તો તે સર્વ કલ્મષ/પાપમાંથી મુક્ત થાય—એવી ફલશ્રુતિ છે. આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડમાં ઉત્તંકેશ્વર-માહાત્મ્ય વિષયક ૭૭મો અધ્યાય છે.
Adhyaya 78
वैश्वानरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Vaiśvānareśvara)
ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે—આગ્નેય દિશામાં, ‘પાંચ ધનુષ’ની મર્યાદામાં સ્થિત વૈશ્વાનરેશ્વર દેવતા પાસે જાઓ. આ દેવ દર્શન અને સ્પર્શ—બન્ને દ્વારા પાપઘ્ન અને મલનાશક તરીકે વર્ણવાયો છે. પછી એક બોધકથા આવે છે—એક વખત એક શુક (પોપટ) રાજમહેલમાં માળો બાંધી પોતાની સાથી સાથે લાંબા સમય સુધી રહ્યો. ભક્તિથી નહીં, પરંતુ માળાની આસક્તિથી તેઓ નિયમિત પ્રદક્ષિણા કરતા; અંતે બંનેનું મૃત્યુ થયું. તે સ્થાનના પ્રભાવથી તેઓ જાતિસ્મર બની પુનર્જન્મમાં લોપામુદ્રા અને અગસ્ત્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. પૂર્વદેહ સ્મરી અગસ્ત્ય ગાથા કહે છે—જે વિધિપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરીને વહ્નીશ (અગ્નિ-સ્વામી)નું દર્શન કરે છે, તે યશ પામે છે, જેમ મેં પૂર્વે પામ્યું. અંતે વિધાન—ઘૃતસ્નાનથી દેવને સ્નાન કરાવો, નિયમસર પૂજા કરો અને શ્રદ્ધાથી પાત્ર બ્રાહ્મણને સુવર્ણ દાન આપો. આમ કરવાથી તીર્થફળ પૂર્ણ મળે છે; ભક્ત વહ્નિલોકમાં જઈ અક્ષય કાળ આનંદ કરે છે.
Adhyaya 79
लकुलीश्वरमाहात्म्य (The Māhātmya of Lakulīśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં પૂજ્ય લકુલીશ/લકુલીશ્વરની મહિમા વર્ણવે છે. દેવતાનું સ્થાન પશ્ચિમ દિશામાં, ‘ધનુષાં સપ્તકે’ જેટલા માપેલા અંતરે જણાવાયું છે. તેમનું સ્વરૂપ શાંત અને કલ્યાણકારી છે; સર્વ પ્રાણીઓ માટે પાપઘ્ન (પાપનાશક) તરીકે સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખિત છે, તેમજ આ મહાપુણ્ય ક્ષેત્રમાં તેમના અવતરણ/પ્રાકટ્યનો ભાવ જોડાયો છે. પછી લકુલીશનો તપસ્વી અને આચાર્ય-રૂપ દર્શાવવામાં આવે છે—તેઓ ઘોર તપ કરે છે, શિષ્યોને દીક્ષા આપે છે અને ન્યાય-વૈશેષિક સહિત અનેક શાસ્ત્રોનું વારંવાર ઉપદેશ કરીને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. અંતે ભક્તોને વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાની આજ્ઞા છે; કાર્તિક માસ અને ઉત્તરાયણ સમયમાં તેની વિશેષ ફળદાયિતા કહેવાઈ છે. યોગ્ય બ્રાહ્મણને વિદ્યાદાન/વિદ્યાપ્રદાન કરવાની ભલામણ પણ છે. ફલશ્રુતિમાં સમૃદ્ધ બ્રાહ્મણ કુળોમાં વારંવાર શુભ જન્મ, બુદ્ધિ અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થવાનું જણાવાયું છે.
Adhyaya 80
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Gautameśvara Liṅga
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશરૂપે ગૌતમેશ્વર લિંગનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહે છે. પૂર્વ દિશામાં પાપનાશક ‘ગૌતમેશ્વર’ નામનું લિંગ સ્થિત છે; દૈત્યસૂદન સાથે સંબંધિત પશ્ચિમ ચિહ્નના સંદર્ભથી તેનું સ્થાન ઓળખાય છે અને ‘પાંચ ધનુષ’ની અંદર એવો સ્થાનીય માપ પણ જણાવાય છે. આ તીર્થ સર્વકામદ—બધી ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનારું કહેવાય છે. કારણકથામાં મદ્રરાજ શલ્યે ઘોર તપ કરીને મહેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યો અને તેથી અહીં પૂજાની પરંપરા સ્થાપિત થઈ એમ જણાવે છે. અન્ય ભક્તો પણ આવી રીતે વિધિપૂર્વક આરાધના કરે તો પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે—એવો સામાન્ય નિયમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. વિધાન મુજબ ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ લિંગનું દૂધથી સ્નાપન કરીને, પછી સુગંધિત જળ અને ઉત્તમ પુષ્પોથી નિયમબદ્ધ ભક્તિ સાથે પૂજન કરવું; તેથી અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય મળે છે. અંતે વાણી, મન અને કર્મથી કરેલા પાપો માત્ર આ લિંગના દર્શનથી પણ નાશ પામે છે એવી ફલશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 81
श्रीदैत्यसूदनमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Śrī Daityasūdana)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રની વિશિષ્ટ પવિત્રતા સમજાવે છે. આ વૈષ્ણવ ‘યવાકાર’ (જવના આકારનું) ક્ષેત્ર છે અને તેની દિશાસીમાઓ સ્પષ્ટ રીતે નિર્ધારિત છે. અહીં કરેલ કર્મ—ક્ષેત્રમાં દેહત્યાગ, દાન, હોમ, મંત્રજપ, તપ, બ્રાહ્મણભોજન—સાત કલ્પ સુધી અક્ષય પુણ્ય આપે છે એમ જણાવાયું છે. પછી સાધનાના નમૂનાઓ દર્શાવવામાં આવે છે: ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ, ચક્રતીર્થમાં સ્નાન, કાર્તિક દ્વાદશીએ સુવર્ણદાન, દીપદાન, પંચામૃતાભિષેક, એકાદશીની રાત્રે જાગરણ ભક્તિગીત-નૃત્યાદિ સાથે, તથા ચાતુર્માસ્ય વ્રતનું પાલન. આગળ કથામાં દેવતાઓની સ્તુતિથી પ્રસન્ન વિષ્ણુ દાનવોનો નાશ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરીને પ્રભાસમાં તેમનો પીછો કરે છે અને ચક્રથી સંહાર કરીને ‘દૈત્યસૂદન’ નામ સ્થાપે છે. અંતે આ ક્ષેત્રમાં દર્શન-પૂજનથી પાપનાશ અને મંગલમય જીવનફળ મળે એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 82
चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनम् (Origin and Glory of Cakratīrtha)
આ અધ્યાયમાં દેવી ઈશ્વરને “ચક્રતીર્થ”નો અર્થ, સ્થાન અને મહિમા પૂછે છે. ઈશ્વર દેવ–અસુર યુદ્ધની પ્રાચીન કથા કહે છે—હરિ (વિષ્ણુ)એ દૈત્યોનો સંહાર કર્યા પછી રક્તથી મલિન થયેલ સુદર્શનચક્રને જે સ્થાને ધોયું, તે સ્થાન પવિત્ર બની “ચક્રતીર્થ” તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થયું. ત્યાં અસંખ્ય ઉપતીર્થોનું નિવાસ જણાવાયું છે, તેમજ એકાદશી અને સૂર્ય/ચંદ્રગ્રહણકાળે વિશેષ ફળદાયકતા વર્ણવાઈ છે. અહીં સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થસ્નાનનું સંયુક્ત ફળ મળે છે અને અહીં કરેલું દાન અપરિમેય ફળ આપે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. નિશ્ચિત પરિમાણ સાથે આ પ્રદેશને વિષ્ણુક્ષેત્ર ગણાવવામાં આવ્યો છે; કલ્પભેદે તેના નામો—કોટિતીર્થ, શ્રીનિધાન, શતધારા, ચક્રતીર્થ વગેરે—ઉલ્લેખિત છે. તપ, વેદાધ્યયન, હોમ, શ્રાદ્ધ અને પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ વ્રતો અહીં કરવાથી અન્ય સ્થળોની તુલનામાં અનેકગણું પુણ્ય વધે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં આ તીર્થને પાપનાશક, ઇચ્છાપૂર્તિકારક, કઠિન જન્મસ્થિતિમાં પણ ઉદ્ધારક અને અહીં મરણ પામનારને ઉત્તમ ગતિ આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 83
योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Yogeśvarī Māhātmya—Account of Yogeśvarī’s Glory)
ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રના પૂર્વ ભાગમાં સ્થિત યોગેશ્વરી દેવીની ઉત્પત્તિ અને પૂજા-વિધિનું મહાત્મ્ય સંભળાવે છે. રૂપાંતર શક્તિથી મહિષાસુર ત્રણેય લોક માટે ભયંકર બને છે. ત્યારે બ્રહ્મા એક અદ્વિતીય કન્યા સર્જે છે; તે ઘોર તપ કરે છે. નારદ તેની સુંદરતાથી મોહીત થાય છે, પરંતુ કુમારીવ્રતને કારણે ઇનકાર મળતાં મહિષાસુર પાસે જઈ તેનું વર્ણન કરે છે. મહિષાસુર તપસ્વિની કન્યાને લગ્ન માટે બળજબરી કરે છે; દેવી હસે છે અને તેના શ્વાસમાંથી શસ્ત્રધારી સ્ત્રીરૂપો પ્રગટ થઈ અસુરસેનાનો નાશ કરે છે. અંતે દેવી યુદ્ધમાં મહિષાસુરને દમન કરી શિરચ્છેદ સહિત વધ કરે છે; દેવો સ્તુતિ કરીને તેને વિદ્યા-અવિદ્યા, જય, રક્ષા અને સર્વશક્તિરૂપ માને છે. દેવો વિનંતી કરે છે કે દેવી આ ક્ષેત્રમાં સદાય નિવાસ કરે અને ઉપાસકોને વર આપે. પછી આશ્વિન શુક્લપક્ષના ઉત્સવનું વિધાન આવે છે—નવમીના ઉપવાસ અને દર્શનથી પાપક્ષય, તથા પ્રાતઃ પાઠથી અભયપ્રાપ્તિ. રાત્રે પ્રતિષ્ઠિત ખડ્ગની વિસ્તૃત પૂજા—મંડપ, હોમ, શોભાયાત્રા, જાગરણ, નૈવેદ્ય, બલિ, દિક્પાલાદિ શક્તિઓને અર્પણ, અને રાજરથ દ્વારા યોગેશ્વરીની પ્રદક્ષિણા—નિર્દેશિત છે. અંતે સાધકો, ખાસ કરીને ક્ષેત્રવાસી બ્રાહ્મણો, માટે રક્ષાનું આશ્વાસન આપી આ ઉત્સવને વિઘ્નનાશક, મંગલકારી અને સામૂહિક ધર્મકર્મ તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે।
Adhyaya 84
आदिनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Narrative Account of Ādinārāyaṇa)
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે તે પૂર્વ દિશામાં સ્થિત આદિનારાયણ હરિ પાસે જાય—જે ‘પાદુકા-આસન’ પર બિરાજમાન સર્વપાપહર અને જગતને પવિત્ર કરનાર છે. પછી કૃતયુગની કથા આવે છે: મેઘવાહન નામનો મહાબલી દૈત્ય એવો વર પામ્યો કે યુદ્ધમાં માત્ર વિષ્ણુની પાદુકાથી જ તેનું મરણ થશે; તેથી તે લાંબા સમય સુધી જગતને પીડાવતો રહ્યો અને ઋષિઓના આશ્રમોનો નાશ કરતો રહ્યો. વિસ્થાપિત ઋષિઓ ગરુડધ્વજ કેશવની શરણમાં જઈ વિસ્તૃત સ્તુતિ કરે છે—વિષ્ણુનું જગત્કારણત્વ, તારક શક્તિ અને નામ-સ્મરણની પાવન મહિમા ગાય છે. ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થઈ તેમની જરૂર પૂછે છે; ઋષિઓ લોકને નિર્ભય કરવા દૈત્યનાશની પ્રાર્થના કરે છે. વિષ્ણુ મેઘવાહનને બોલાવી શુભ પાદુકાથી તેના હૃદય પર પ્રહાર કરે છે અને દૈત્યનો અંત કરે છે; પછી તે સ્થળે પાદુકા-આસન પર સ્થિર થાય છે. અંતે વ્રતફળ કહે છે—એકાદશીએ આ રૂપની પૂજા અશ્વમેધ સમ યજ્ઞફળ આપે છે, અને દર્શન મહાદાન, ખાસ કરીને વિશાળ ગોદાન સમ ગણાય છે. કલિયુગમાં આશ્વાસન છે કે જેમના હૃદયમાં આદિનારાયણ સ્થાપિત છે તેમનું દુઃખ ઘટે અને પુણ્ય વધે; એકાદશીએ, ખાસ રવિવાર-સંયોગે, સ્નાન-પૂજા ‘ભવબંધન’થી મુક્ત કરે છે. શ્રવણફળ પાપનાશક અને દરિદ્રતા-હર છે.
Adhyaya 85
सांनिहित्य-माहात्म्य-वर्णन (Glorification of the Sānnidhya Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદરૂપે સાન્નિધ્ય તીર્થનું માહાત્મ્ય, ઉત્પત્તિ, સ્થાન અને સ્નાનાદિ વિધિઓનું ફળ વર્ણવાયું છે. દેવી પૂછે છે—કુરુક્ષેત્રસંબંધિત પૂજ્ય મહાનદી અહીં પ્રભાસમાં કેવી રીતે પ્રગટ થઈ, અને દર્શન, સ્પર્શ તથા સ્નાનથી શું ફળ મળે? ઈશ્વર કહે છે—આ તીર્થ અત્યંત શુભ અને પાપનાશક છે; માત્ર દર્શન-સ્પર્શથી પણ કલ્યાણ થાય છે, અને આદિનારાયણથી પશ્ચિમ દિશામાં નિર્ધારિત અંતરે તેનું સ્થાન છે. પછી કથા આવે છે—જરાસંધના ભયથી વિષ્ણુ યાદવોને પ્રભાસમાં લાવે છે અને નિવાસ માટે સમુદ્રને પ્રાર્થના કરે છે. પર્વકાળે રાહુ સૂર્યને ગ્રસે ત્યારે (ગ્રહણ સમયે) વિષ્ણુ યાદવોને આશ્વાસન આપી સમાધિમાં પ્રવેશે છે અને ધરતી ભેદીને એક શુભ જલધારા પ્રગટ કરે છે; તે મહાપ્રવાહરૂપે સ્નાન માટે વહે છે. ગ્રહણકાળે ત્યાં સ્નાન કરનાર યાદવોને કુરુક્ષેત્ર યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મળે છે. વિધિવૃદ્ધિ તરીકે—ગ્રહણકાળે સ્નાન કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ; ષડ્રસયુક્ત બ્રાહ્મણભોજનથી પુણ્ય બહુગુણું વધે; હોમ અને મંત્રજપમાં દરેક આહુતિ/દરેક જપે ‘કોટિગુણ’ ફળ; સુવર્ણદાન તથા આદિદેવ જનાર્દનની પૂજા પ્રશસ્ત. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રદ્ધાથી આ માહાત્મ્ય સાંભળવાથી પણ પાપ નાશ પામે છે.
Adhyaya 86
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pāṇḍaveśvara Māhātmya (Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રના દક્ષિણ વિભાગમાં સ્થિત પ્રસિદ્ધ લિંગ ‘પાંડવેશ્વર’નું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. પાંડવોના અજ્ઞાતવાસ અને વનવાસના સમયમાં તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે તેઓ પ્રભાસ આવે છે. સોમપર્વના દિવસે તટ પર પાંચેય પાંડવો ક્રમે કરીને વિધિપૂર્વક લિંગપ્રતિષ્ઠા કરે છે; માર્કંડેય વગેરે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઋત્વિજ નિમાય છે, વેદમંત્રોચ્ચાર સાથે અભિષેક થાય છે અને ગોદાનાદિ દાન આપવામાં આવે છે. ઋષિઓ પ્રસન્ન થઈ ફલશ્રુતિ કહે છે—જે પાંડવપ્રતિષ્ઠિત પાંડવેશ્વરની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરે છે તે દેવો તથા અન્ય દિવ્ય/અમાનવ વર્ગોમાં પણ પૂજ્ય બને છે; તેનું પુણ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ગણાય છે. સન્નિહિતા કુંડમાં સ્નાન કરીને, ખાસ કરીને માઘ માસ દરમિયાન પાંડવેશ્વર પૂજન કરવાથી મહાફળ મળે છે અને અંતે પુરુષોત્તમ સાથે તાદાત્મ્યનું વર્ણન છે; માત્ર દર્શનથી પણ પાપક્ષય અનેકગણો થાય છે. લિંગને વૈષ્ણવરૂપે પણ જણાવવાથી શૈવ ક્ષેત્રમાં વૈષ્ણવ સમન્વય પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 87
Bhūteśvara Māhātmya and the Sequential Worship of the Eleven Rudras (एकादशरुद्र-यात्रा)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં એકાદશ રુદ્ર-યાત્રા માટેની વિધિપ્રધાન રૂપરેખા આપવામાં આવી છે. ઈશ્વર કહે છે કે જે યાત્રિક શ્રદ્ધાથી યાત્રા પૂર્ણ કરે, તેણે સંક્રાંતિ, અયન-પરિવર્તન, ગ્રહણ અને અન્ય શુભ તિથિઓમાં વિશેષ કરીને, નિર્ધારિત ક્રમમાં એકાદશ રુદ્રોની પૂજા કરવી. અહીં રુદ્ર-નામોના બે સંબંધિત સમૂહો દર્શાવાયા છે—એક પ્રાચીન નામાવલી (અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય વગેરે) અને બીજી કલિયુગની નામાવલી (ભૂતેેશ, નીલરુદ્ર, કપાલી, વૃષવાહન, ત્ર્યંબક, ઘોર, મહાકાલ, ભૈરવ, મૃત્યુંજય, કામેશ, યોગેશ). દેવી એકાદશ લિંગોના ક્રમ, મંત્ર, સમય અને સ્થાનભેદ સહિત વધુ વિગત માંગે છે. ઈશ્વર અર્થઘટન પણ આપે છે—દસ રુદ્ર દસ વાયુઓ (પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન, વ્યાન, નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત, ધનંજય) સાથે સંબંધિત છે અને અગિયારમો આત્મસ્વરૂપ છે; આમ બાહ્ય વિધિ આંતરિક દેહ-તત્ત્વ સાથે જોડાય છે. પ્રાયોગિક માર્ગ સોમનાથથી શરૂ થાય છે; પ્રથમ સ્થાન ભૂતેશ્વર (સોમેશ્વર આદિદેવ) તરીકે નિર્ધારિત છે. રાજોપચાર, પંચામૃત અભિષેક, સદ્યોજાત મંત્રથી અર્ચના, પછી પ્રદક્ષિણા અને નમસ્કારનું વિધાન છે. “ભૂતેશ્વર” નામનું તાત્ત્વિક કારણ ૨૫ તત્ત્વોના માળખામાં ભૂતજાલ પર અધિપત્ય તરીકે સમજાવવામાં આવ્યું છે; તત્ત્વજ્ઞાનને મુક્તિનું સાધન અને ભૂતેશરુદ્ર-પૂજાને અક્ષય મુક્તિદાયિ કહેવામાં આવી છે।
Adhyaya 88
नीलरुद्रमाहात्म्यवर्णनम् | Nīlarudra Māhātmya (Glory of Nīlarudra)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને તીર્થ-નિર્દેશ આપે છે—ભૂતેેશના ઉત્તર તરફ આવેલું ‘બીજું’ નીલરુદ્રનું પવિત્ર સ્થાન, જેના અંતરનું સૂચન ધનુષના ‘ષોડશ’ માપથી કરવામાં આવ્યું છે. ત્યાં યાત્રિકે મહાલિંગનું વિધિવત સ્નાન કરાવી, ઈશ-મંત્રથી પૂજા કરી, કુમુદ અને ઉત્પલ પુષ્પ અર્પણ કરવા, પછી પ્રદક્ષિણા અને નમસ્કાર કરવા જણાવાયું છે. ફળશ્રુતિ મુજબ આ અનુષ્ઠાન રાજસૂય યજ્ઞ સમાન પુણ્ય આપે છે; અને પૂર્ણ યાત્રાફળ ઇચ્છનાર માટે વૃષ (બળદ) દાનનો નિયમ પણ ઉમેરાયો છે. અંતે ‘નીલરુદ્ર’ નામનું કારણ કહે છે—અંજનવર્ણ અંધકારમય દૈત્ય ‘આંતક’નો વધ કર્યા પછી, સ્ત્રીઓના રોદન સાથે સંબંધિત સ્મૃતિથી ભગવાન નીલરુદ્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. આ માહાત્મ્ય પાપનાશક છે; દર્શન ઇચ્છુકોએ શ્રદ્ધાથી સાંભળવું અને ગ્રહણ કરવું જોઈએ.
Adhyaya 89
कपालीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapālīśvara (Kāpālika Rudra Shrine)
આ અધ્યાયમાં દેવી પ્રત્યે ઈશ્વરનું તાત્ત્વિક ઉપદેશરૂપ વર્ણન છે, જેમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રના રુદ્ર-ક્રમમાં કપાલીઈશ્વરને “તૃતીય રુદ્ર” તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે. શિવ બ્રહ્માના પાંચમા મસ્તકના છેદનની કથા કહે છે; ત્યારબાદ તે કપાળ તેમના હાથને ચોંટે છે—આથી કાપાલિક સ્વરૂપનું કારણ સમજાવવામાં આવે છે. શિવ તે કપાળ સાથે પ્રભાસમાં આવી ક્ષેત્રના મધ્યભાગે દીર્ઘકાળ નિવાસ કરીને અતિ વિશાળ સમય સુધી લિંગની પૂજા કરે છે, જેથી સ્થળ અને લિંગ બંનેની પવિત્રતા પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. તીર્થનું સ્થાન-નિર્દેશન પણ આપવામાં આવ્યું છે—બુધેશ્વરના પશ્ચિમમાં અને “ધનુષોના સપ્તક” જેવા માપના સંદર્ભથી, જે યાત્રિકો માટે આંતરિક દિશાસૂચક બને છે. શિવ ત્રિશૂલધારી રક્ષકો અને અનેક ગણોને નિયુક્ત કરીને દુષ્ટ ભાવનાઓથી સ્થળની રક્ષા કરે છે. એકાગ્ર શ્રદ્ધાથી પૂજન, વેદપારંગત બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન, તથા તત્પુરુષ સંબંધિત મંત્રવિધિનું અનુષ્ઠાન જણાવવામાં આવ્યું છે. ફળરૂપે લિંગદર્શનમાત્રથી જન્મસંચિત પાપો નાશ પામે છે; સ્પર્શ અને દર્શનની વિશેષ મહિમા પણ કહેવામાં આવી છે. અંતે પ્રભાસમાં કપાલી (તૃતીય રુદ્ર)ના પાપનાશક માહાત્મ્યનો સંક્ષિપ્ત ઉપસંહાર થાય છે।
Adhyaya 90
वृषभेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Vṛṣabheśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં સ્થિત પરમ પુણ્યમય રુદ્રધામ—વૃષભેશ્વર કલ્પલિંગ—નું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. દેવોને પ્રિય અને શુભપ્રદ આ લિંગ કલ્પભેદે વિવિધ નામોથી પ્રસિદ્ધ થયું: પૂર્વ કલ્પમાં બ્રહ્માએ દીર્ઘ આરાધના કરી અને સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ તેથી ‘બ્રહ્મેશ્વર’; પછીના કલ્પમાં રાજા રૈવતને વિજય અને સમૃદ્ધિ મળતાં ‘રૈવતેશ્વર’; ત્રીજા કલ્પમાં ધર્મે વૃષભરૂપે (શિવવાહનરૂપે) પૂજન કરી સાન્નિધ્ય/સાયુજ્યનો વર મેળવતાં ‘વૃષભેશ્વર’; અને વરાહકલ્પમાં રાજા ઇક્ષ્વાકુએ ત્રિકાલ નિયમિત પૂજાથી રાજ્ય અને વંશવૃદ્ધિ મેળવી તેથી ‘ઇક્ષ્વાક્વીશ્વર’ નામ પ્રચલિત થયું. ક્ષેત્રની દિશાગત વ્યાપ્તિ ધનુ-પરિમાણમાં કહીને જણાવે છે કે ત્યાં સ્નાન, જપ, બલિ, હોમ, પૂજા અને સ્તોત્ર અક્ષય ફળ આપે છે. પછી પ્રબળ ફલશ્રુતિ આવે છે—લિંગની નજીક બ્રહ્મચર્ય સાથે જાગરણ, ભક્તિપૂર્વક નૃત્ય-ગીતાદિ સેવા, બ્રાહ્મણભોજન, ખાસ કરીને માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીની રાત્રિ તથા અષ્ટમી/ચતુર્દશીએ પૂજન મહાપુણ્યદાયક છે. અહીંનું ફળ ‘તીર્થાષ્ટક’—ભૈરવ, કેદાર, પુષ્કર, દ્રુતિજંગમ, વારાણસી, કુરુક્ષેત્ર, મહાકાલ, નૈમિષ—સમાન કહેવાયું છે. અમાવાસ્યાએ પિંડદાન પિતૃતૃપ્તિકારક, અને દહીં, દૂધ, ઘી, પંચગવ્ય, કુશોદક તથા સુગંધિત દ્રવ્યો વડે લિંગાભિષેક મહાપાતકશોધક અને વૈદિક પ્રતિષ્ઠા આપનાર જણાવાયો છે. અંતે આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ વિદ્વાન-અવિદ્વાન સૌને કલ્યાણકારી છે એમ નિશ્ચિત કરાયું છે.
Adhyaya 91
त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Trimbakeśvara: Account of the Shrine’s Glory
ઈશ્વર દેવીને અવિનાશી ત્ર્યંબકેશ્વર તરફ જવા ઉપદેશ આપે છે—જે રુદ્રોમાં પાંચમો અને આદ્ય દિવ્ય સ્વરૂપ ગણાય છે. અધ્યાયમાં તીર્થનું પવિત્ર ભૂગોળ સ્પષ્ટ થાય છે: સાંબપુરની નજીક, પૂર્વયુગસંબંધિત શિખાણ્ડીશ્વરનો ઉલ્લેખ, અને બાજુમાં કાપાલિકા-સ્થાને લિંગરૂપ કાપાલેશ્વર, જેના દર્શન-સ્પર્શથી દોષ અને પાપ દૂર થાય છે. ત્યાંથી નિર્ધારિત અંતરે ઈશાન દિશામાં ત્ર્યંબકેશ્વર સ્થિત છે—સર્વહિતકારી અને ઇચ્છિત ફળ આપનાર તરીકે વર્ણિત. ગુરુ નામના ઋષિ કઠોર તપ કરે છે, દિવ્ય નિયમથી ત્ર્યંબક મંત્રનો જપ કરે છે અને દિવસમાં ત્રણ વખત શંકરની પૂજા કરે છે. શિવકૃપાથી તેને દિવ્ય ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત થાય છે અને તે ક્ષેત્રના નામની પ્રતિષ્ઠા કરે છે. ફળશ્રુતિમાં સાન્નિધ્ય, પૂજા અને મંત્રજપથી પાપનાશ; વામદેવ મંત્રসহ ભક્તિથી દોષમુક્તિ; અને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીની રાત્રિએ જાગરણ સાથે પૂજા, સ્તુતિ અને પાઠથી વિશેષ ફળ જણાવાયું છે. અંતે પૂર્ણ તીર્થફળ ઇચ્છનાર માટે ગોદાનનું વિધાન અને આ માહાત્મ્યને પુણ્યપ્રદ તથા પાપનાશક કહી ઉપસંહાર થાય છે.
Adhyaya 92
अघोरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Aghoreśvara Liṅga Māhātmya (Glorification of Aghoreśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર અઘોરેશ્વરનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય અને ઉપાસના-વિધિ જણાવે છે. અઘોરેશ્વરને “છઠ્ઠું લિંગ” કહી, તેના ‘વક્ત્ર’ રૂપે ભૈરવનો સંબંધ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. ત્ર્યંબકેશ્વર નજીક આવેલું આ સ્થાન કલિયુગના દોષ-કલ્મષ દૂર કરનારું અને મહાપુણ્યદાયક તીર્થ તરીકે વર્ણવાયું છે. ભક્તિપૂર્વક સ્નાન અને પૂજાનો ક્રમ જણાવાઈ, ત્યાંની આરાધના મેરુદાન જેવા મહાદાનો સમાન ફળ આપે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. દક્ષિણામૂર્તિ-ભાવથી ત્યાં કરેલું અર્પણ/દાન અક્ષય ફળદાયક બને છે એવી પણ વાત છે. અઘોરેશ્વરના દક્ષિણમાં કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને દીર્ઘકાળ તૃપ્તિ આપે છે; તેની પ્રશંસા ગયા-શ્રાદ્ધ અને અશ્વમેધથી પણ ઊંચી ગણાઈ છે. યાત્રાદાનમાં અલ્પ સ્વર્ણદાન પણ મહાફળદાયક, અને સોમાષ્ટમી નજીક બ્રહ્મકૂર્ચ વ્રત મહાન પ્રાયશ્ચિત્ત કરાવે છે એમ નિર્દેશ છે. અંતે આ માહાત્મ્ય શ્રવણથી પાપનાશ અને કાર્યસિદ્ધિ થાય છે એમ ઉપસંહાર છે.
Adhyaya 93
महाकालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Mahākāleśvara)
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે અઘોરેશથી થોડું ઉત્તર તરફ, વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં આવેલ મહાકાલેશ્વર લિંગ પાસે જવું; આ સ્થાન પાપ-નાશક તીર્થ છે. અધ્યાયમાં યુગાનુસાર નામપરંપરા વર્ણવાય છે—કૃતયુગમાં તે ‘ચિત્રાંગદેશ્વર’ તરીકે સ્મરાતું, અને કલિયુગમાં ‘મહાકાલેશ્વર’ તરીકે સ્તુત થાય છે. રુદ્રને કાળરૂપ તથા સૂર્યને પણ ગ્રસી લે તેવું વિશ્વતત્ત્વ કહીને, બ્રહ્માંડચિંતનને ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. પ્રાતઃકાળે ષડક્ષર મંત્રથી પૂજા કરવાની વિધિ છે. કૃષ્ણાષ્ટમીના દિવસે ઘીમાં મિશ્રિત ગુગ્ગુલુ અર્પણ કરીને યોગ્ય રાત્રિવિધાન સાથે વિશેષ વ્રત કરવું; ભૈરવ અપરાધો માટે વિશાળ ક્ષમા આપે છે એમ કહેવાયું છે. દાનમાં ધેનુદાનને મહત્ત્વ આપીને તે પિતૃવંશને ઉન્નત કરે છે એમ જણાવાયું છે; તેમજ દેવના દક્ષિણ ભાગે શતરુદ્રીય પાઠ પિતૃ અને માતૃ—બન્ને કુલોના ઉદ્ધાર માટે કહ્યો છે. ઉત્તરાયણ સમયે ઘૃતકંબળ અર્પણ કરવાથી કઠોર પુનર્જન્મ શમશે એવી ફલશ્રુતિ છે. સમૃદ્ધિ, અનિષ્ટનિવારણ અને જન્મોજન્મ ભક્તિદૃઢતા પ્રાપ્ત થાય છે; અંતે ચિત્રાંગદના પૂર્વપૂજનથી આ ક્ષેત્રની કીર્તિ પ્રસરી હોવાનું નિગમન છે.
Adhyaya 94
भैरवेश्वरमाहात्म्य (Bhairaveśvara—Glory of the Shrine)
અધ્યાય ૯૪માં પ્રભાસ-ક્ષેત્રના ભૈરવેશ્વરનું સંક્ષિપ્ત તત્ત્વ અને વિધિ વર્ણવાય છે. ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે અગ્નિકોણની નજીક, દિશા-ચિહ્નો તથા અંતર/માપના નિર્દેશોથી ઓળખાતી મહાભૈરવેશ્વર તીર્થસ્થળે જવું. ત્યાંનું લિંગ સર્વકામપ્રદ અને દરિદ્રતા તથા દુર્ભાગ્ય નાશ કરનારું કહેવાય છે. પૂર્વયુગમાં તે ‘ચંડેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું; ચંડ નામના ગણએ લાંબા સમય સુધી પૂજા કરવાથી એ નામ પરંપરામાં સ્થિર થયું એમ જણાવે છે. શાંતચિત્તે દર્શન અને સ્પર્શ કરવાથી પાપક્ષય થાય છે અને જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ મળે છે—એ વાત પર ભાર છે. ભાદ્રપદ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ ઉપવાસ અને રાત્રિ જાગરણ (પ્રજાગર) કરવાથી મહેશ્વરનું પરમ ધામ પ્રાપ્ત થાય છે. વાણી, મન અને કર્મથી થયેલા દોષ લિંગદર્શનથી નાશ પામે છે; તેમજ તિલ, સોનું અને વસ્ત્રનું દાન વિદ્વાનને કરવું—મલિનતા દૂર થાય અને યાત્રાફળ સિદ્ધ થાય—એવો દાનધર્મ જણાવાયો છે. અંતે ભૈરવનું વૈશ્વિક અર્થઘટન થાય છે—પ્રલયકાળે રુદ્ર ભૈરવરૂપ ધારણ કરીને જગતનું સંહાર/સંકોચ કરે છે; તેથી તીર્થના નામની પીઠભૂમિ કોસ્મિક કાર્યમાં સ્થિર થાય છે. આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ કરવાથી ઘોર પાપોથી પણ મુક્તિ અને કલ્યાણફળ મળે એવી ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 95
मृत्युञ्जयमाहात्म्यवर्णनम् / The Glory of Mṛtyuñjayeśvara (Mṛtyuñjaya Liṅga)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સ્થિત વિશેષ લિંગ ‘મૃત્યુઞ્જયેશ્વર’નું ઉપદેશાત્મક માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. દિશા-ચિહ્નો અને ધનુ-પરિમાણથી મંદિરનું સ્થાન બતાવી, માત્ર દર્શન અને સ્પર્શથી પણ તે પાપઘ્ન હોવાનું કહે છે. પૂર્વ યુગમાં આ સ્થાન ‘નંદીશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું; ત્યાં નંદિન નામના ગણે ઘોર તપ કરીને મહાલિંગ સ્થાપ્યું અને નિયમિત પૂજા કરી. મહામૃત્યુઞ્જય મંત્રના સતત જપથી દેવ પ્રસન્ન થઈ તેને ગણેશત્વ, સામીપ્ય અને મુક્તિસદૃશ ફળ આપે છે. પછી લિંગપૂજાનો ક્રમ જણાવે છે—દૂધ, દહીં, ઘી, મધ અને શેરડીના રસથી અભિષેક; કુંકુમલેપન; કપૂર, ઉશીર, કસ્તૂરીરસ, ચંદન અને પુષ્પાર્પણ; ધૂપ અને અગરૂ; શક્તિ મુજબ વસ્ત્રાર્પણ; દીપ સાથે નૈવેદ્ય અને અંતે નમસ્કાર. અંતે વેદવિદ બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાનનું વિધાન છે; ફલશ્રુતિમાં જન્મફળ, સર્વપાપક્ષય અને ઇચ્છાપૂર્તિનું પ્રતિપાદન થાય છે।
Adhyaya 96
कामेश्वर–रतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kameśvara and Ratīśvara: Etiology and Merits of Worship
આ અધ્યાયમાં દેવી અને ઈશ્વર વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપે તત્ત્વચર્ચા વર્ણવાઈ છે. ઈશ્વર પ્રથમ કામેશ્વરના ઉત્તર તરફ રતીશ્વરનું સ્થાન દિશા‑દૂરના સંકેતો વડે દર્શાવે છે અને ફળ કહે છે કે માત્ર દર્શન અને પૂજનથી સાત જન્મનાં પાપ નાશ પામે છે તથા ગૃહવિઘટન/કલહ ટળે છે. ત્યારબાદ દેવી તે સ્થળની ઉત્પત્તિ અને “રતીશ્વર” નામનું કારણ પૂછે છે. ઈશ્વર કથા કહે છે—ત્રિપુરારિ શિવે મનસિજ કામને દગ્ધ કર્યા પછી રતી એ જ સ્થાને દીર્ઘ તપ કરે છે; અંગૂઠાની ટોચ પર ઊભી રહી બહુ કાળ તપ કરતાં ધરતીમાંથી એક માહેશ્વર લિંગ પ્રગટે છે. આકાશવાણી રતીને લિંગપૂજનનો આદેશ આપે છે અને કામ સાથે પુનર્મિલનનું વરદાન આપે છે. રતીના તીવ્ર પૂજનથી કામ પુનઃ પ્રાપ્ત થાય છે અને તે લિંગ “કામેશ્વર” તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે; રતી કહે છે કે ભવિષ્યમાં જે ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરશે તેને ઇષ્ટસિદ્ધિ અને શુભગતિ મળશે. અંતે ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ પૂજન વિશેષ મંગલદાયક અને કામના‑પૂર્તિદાયક જણાવાયું છે.
Adhyaya 97
योगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Yogeśvara Liṅga)
ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસક્ષેત્રના વાયુ-ભાગમાં, કામેશની નજીક “સાત ધનુષ” પરિમાણની હદમાં સ્થિત અત્યંત મહાપ્રભાવશાળી યોગેશ્વર લિંગનું માહાત્મ્ય કહે છે. તેના દર્શનમાત્રથી પાપનાશ થાય છે; પૂર્વયુગમાં તેનું નામ ‘ગણેશ્વર’ હતું. કથાનુસાર અસંખ્ય બલવાન ગણો પ્રભાસને માહેશ્વર ક્ષેત્ર જાણીને ત્યાં આવ્યા અને યોગનિયમો સાથે સહસ્ર દિવ્યવર્ષો સુધી ઘોર તપ કર્યું. તેમની ષડંગ-યોગ સાધનાથી પ્રસન્ન થઈ વૃષધ્વજ શિવે તે લિંગને ‘યોગેશ્વર’ નામ આપ્યું અને તેને યોગફલપ્રદ ઠરાવ્યું. જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક ભક્તિથી યોગેશની પૂજા કરે છે તે યોગસિદ્ધિ અને સ્વર્ગસુખ પામે છે; આ પૂજા સુવર્ણ મેરુદાન અને સમગ્ર પૃથ્વીદાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાઈ છે. ફળપૂર્ણતા માટે વૃષભદાનનું વિધાન પણ જણાવાયું છે. આગળ પ્રભાસમાં નિવાસ કરતા ‘એકાદશ રુદ્રો’ની સદા પૂજા-વંદના કરવાની આજ્ઞા છે; તેમની કથા સાંભળવાથી ક્ષેત્રનું પૂર્ણ પુણ્ય મળે છે અને તેમને ન જાણવું નિંદનીય છે. અંતે કહે છે કે સોમેશ્વરની પૂજા પછી શતરુદ્રીય પાઠ કરવો—એથી સર્વ રુદ્રોનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. આ ઉપદેશને રહસ્ય, પાપશમનક અને પુણ્યવર્ધક કહી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 98
पृथ्वीश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pṛthvīśvara and the Origin of Candreśvara)
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂછે છે—આ લિંગને ‘પૃથ્વીશ્વર’ કેમ કહેવામાં આવે છે અને પછી તે ‘ચન્દ્રેશ્વર’ તરીકે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું? ઈશ્વર પાપ-પ્રણાશિની કથા કહીને જણાવે છે કે આ લિંગ પૂર્વ યુગો/મન્વંતરો થી પ્રસિદ્ધ છે અને પ્રભાસ પ્રદેશમાં દિશા તથા અંતરના નિર્દેશ સાથે સ્થિત છે. દૈત્યભારથી પીડિત પૃથ્વી ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભટકતી ભટકતી પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચે છે અને ત્યાં લિંગ-પ્રતિષ્ઠાનો સંકલ્પ કરે છે. તે સો વર્ષ કઠોર તપ કરે છે; રુદ્ર પ્રસન્ન થઈ આશ્વાસન આપે છે કે વિષ્ણુ દૈત્યોને દૂર કરશે અને આ લિંગ ‘ધારિત્રી/પૃથ્વીશ્વર’ નામે ખ્યાતિ પામશે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે ભાદ્રપદ કૃષ્ણ તૃતીયાએ પૂજન મહાયજ્ઞફળ સમાન છે; આસપાસનું ક્ષેત્ર મુક્તિદાયક છે અને ત્યાં અજાણતાં મૃત્યુ પણ પરમ પદ આપે છે. પછી વારાહકલ્પની કથા આવે છે: દક્ષના શાપથી ચંદ્ર રોગગ્રસ્ત થઈ પૃથ્વી પર પડી જાય છે, સમુદ્રસમીપ પ્રભાસમાં આવી પૃથ્વીશ્વરની સહસ્ર વર્ષ આરાધના કરે છે. તેથી તેની કાંતિ અને શુદ્ધિ પાછી મળે છે અને લિંગ ‘ચન્દ્રેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ મલિનતા દૂર કરે છે અને આરોગ્યને આધાર આપે છે એમ અધ્યાય અંતે કહે છે.
Adhyaya 99
Cakradhara–Daṇḍapāṇi Māhātmya (Establishment of Cakradhara near Somēśa and the Pacification of Kṛtyā)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસખંડમાં સોમેશના નજીક ચક્રધર (સુદર્શનધારી વિષ્ણુ) અને દંડપાણિ (શૈવ ગણેશ્વર/રક્ષક) એકસાથે સ્થિત થવાના કારણરૂપ સ્થાનમાહાત્મ્ય કહે છે. કથા પૌંડ્રક વાસુદેવ નામના મોહગ્રસ્ત રાજાથી શરૂ થાય છે, જે વિષ્ણુનાં ચિહ્નો ધારણ કરીને કૃષ્ણને ચક્રાદિ આયુધો ત્યાગવા પડકારે છે. ભગવાન હરિ તેની નકલી દાવेदारी પ્રગટ કરવા કાશીમાં જ સુદર્શનનો પ્રયોગ કરીને પૌંડ્રક અને કાશિરાજનો વધ કરે છે. કાશિરાજના પુત્રે શંકરની આરાધના કરીને ઘોર કૃત્યા મેળવી, જે દ્વારકા તરફ ધસી આવે છે. વિષ્ણુ સુદર્શન છોડીને તેને શમાવે છે; કૃત્યા કાશી ભાગીને શંકરની શરણ માંગે છે. દિવ્ય આયુધોના સંઘર્ષથી લોકહાનિનો ભય ઊભો થાય ત્યારે વિષ્ણુ પ્રભાસમાં કાલભૈરવ/સોમેશના સાન્નિધ્યે આવે છે. દંડપાણિ સંયમનો ઉપદેશ આપે છે—ચક્ર ફરી છોડવાથી વ્યાપક અનર્થ થશે; હરિ તે વચન સ્વીકારી દંડપાણિની બાજુમાં ચક્રધર રૂપે ત્યાં જ નિવાસ કરે છે. અંતે પૂજનવિધિ અને ફલશ્રુતિ—પ્રથમ દંડપાણિ, પછી હરિનું ક્રમે પૂજન કરનાર ભક્તો પાપરૂપ કવચથી મુક્ત થઈ શુભ ગતિ પામે છે. વિશેષ ચંદ્રતિથિઓ, વ્રત અને ઉપવાસ વિઘ્નનાશ તથા મોક્ષાભિમુખ પુણ્ય માટે ઉલ્લેખિત છે.
Adhyaya 100
सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनम् — Durvāsas’ Curse upon Sāmba and the Origin-Frame of Sāmbāditya
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદ દ્વારા પ્રભાસખંડમાં ‘સાંબાદિત્ય-માહાત્મ્ય’ની કથા-ધારા શરૂ થાય છે. ઈશ્વર દેવીને ઉત્તર તથા વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશાઓ તરફ દોરીને કહે છે કે સાંબે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું સૂર્યસ્વરૂપ ‘સાંબાદિત્ય’ પ્રસિદ્ધ છે. તે પ્રદેશમાં ત્રણ મુખ્ય સૂર્યસ્થાનો—મિત્રવન, મુણ્ડીર અને ત્રીજું પ્રભાસક્ષેત્ર—એમ પણ તેઓ જણાવે છે. પછી દેવી પૂછે છે કે સાંબ કોણ છે અને શહેર તેના નામે કેમ ઓળખાય છે. ઈશ્વર કહે છે—સાંબ વાસુદેવનો પરાક્રમી પુત્ર, જાંબવતીનો સুত; પિતૃશાપથી તેને કુષ્ઠરોગ થયો. કારણકથામાં દુર્વાસા ઋષિ દ્વારાવતી આવે છે; યુવાનપણ અને રૂપના ગર્વમાં સાંબ તેમના તપસ્વી સ્વરૂપનું હાવભાવથી ઉપહાસ કરી અપમાન કરે છે. તેથી ક્રોધિત દુર્વાસા શાપ આપે છે કે ટૂંક સમયમાં સાંબને કુષ્ઠ થશે. આ અધ્યાય તપસ્વીઓ પ્રત્યે વિનયનો ધર્મબોધ કરાવે છે અને આગળ સાંબની સૂર્યોપાસના તથા લોકહિતાર્થે સૂર્યપ્રતિષ્ઠાની ભૂમિકા રચે છે।
Adhyaya 101
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Sāmba-Āditya (Sun Worship at Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં આચરણ, પરિણામ અને પ્રાયશ્ચિત્ત-ભક્તિ જોડતો ધર્મોપદેશક પ્રસંગ વર્ણવાયો છે. નારદ દ્વારાવતીમાં આવી યદુઓની સભાના વ્યવહાર નિહાળે છે; સાંબનો અવિવેક કથાનું કારણ બને છે. મદિરા તથા સામાજિક પરિસ્થિતિઓથી ચિત્તની અસ્થિરતા વિષે નારદ પ્રશ્ન કરે છે, અને શ્રીકૃષ્ણ વિચારપૂર્વક એક પરીક્ષા સમો પ્રસંગ આગળ વધવા દે છે. વિહાર સમયે નારદ સાંબને કૃષ્ણ અને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓની સમક્ષ લાવે છે; મત્તતા અને ઉશ્કેરાટમાં સંયમ તૂટે છે અને અવ્યવસ્થા થાય છે. શ્રીકૃષ્ણનો શાપ અહીં નીતિચેતવણી છે—ધ્યાનભંગ, સામાજિક અસુરક્ષા અને બેદરકારીના કર્મફળ વિશે. કેટલીક સ્ત્રીઓ વચનબદ્ધ ગતિથી પતિત થાય છે અને પછી દસ્યુઓ દ્વારા હરણ થાય છે; પરંતુ મુખ્ય રાણીઓ સ્થિરતા અને મર્યાદાથી રક્ષાય છે. સાંબને પણ કુષ્ઠરોગનો શાપ મળે છે, જેથી પ્રાયશ્ચિત્તનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે. તે પ્રભાસમાં કઠોર તપ કરે છે, સૂર્યદેવની પ્રતિષ્ઠા કરીને નિર્ધારિત સ્તોત્રથી પૂજા કરે છે અને આરોગ્યનો વર તથા આચારનિયમો પામે છે. પછી સૂર્યનાં બાર નામો, માસાનુસાર દ્વાદશ આદિત્યો, તેમજ માઘ શુક્લ પંચમીથી સપ્તમી સુધીના વ્રતક્રમ—કરવીર પુષ્પ અને રક્તચંદનથી અર્ચના, પૂજાવિધિ, બ્રાહ્મણભોજન અને ફળપ્રતિજ્ઞા—વર્ણવાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ માહાત્મ્ય સાંભળવાથી પાપક્ષય અને આરોગ્યલાભ થાય છે.
Adhyaya 102
कंटकशोधिनीदेवीमाहात्म्य (Glory of the Goddess Kaṇṭakaśodhinī)
આ અધ્યાયમાં કણ્ટકશોધિની દેવીના તીર્થ વિષે સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. ભક્તને ઉત્તર દિશાના વિભાગમાં “બે ધનુષ” જેટલા અંતરે સ્થિત દેવીસ્થાન સુધી જવાની સૂચના છે. દેવીને મહીષઘ્ની, મહાકાય, બ્રહ્મા તથા દેવર્ષિઓ દ્વારા પૂજિત, અને રક્ષક-યોદ્ધા સ્વરૂપે વર્ણવવામાં આવી છે. કારણકથામાં કહે છે કે યુગે યુગે દેવોને પીડાવનારા દૈત્યાદિ ‘દેવકણ્ટક’ રૂપ “કાંટા” દૂર કરીને દેવી શુદ્ધિ કરે છે. આશ્વયુજ શુક્લ પક્ષની નવમીના દિવસે પશુ-નૈવેદ્ય, પુષ્પાર્પણ, ઉત્તમ દીપ અને ધૂપ સાથે વિશેષ પૂજનનો વિધાન છે. ફળશ્રુતિ મુજબ ઉપાસકને એક વર્ષ સુધી શત્રુવિહિનતા મળે છે; અને સાચી ભક્તિથી દર્શન કરવાથી દેવી પુત્ર સમ રક્ષા કરે છે—વિશેષ યાત્રામાં કે નિયમિત દર્શનમાં. અંતે આ સંક્ષિપ્ત પાપનાશક માહાત્મ્યનું શ્રવણ પણ પરમ રક્ષણકારી કહેવાયું છે.
Adhyaya 103
कपालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kapāleśvara (Origin and Merit of the Shrine)
અધ્યાય ૧૦૩ પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં કપાલેશ્વરની પવિત્રતા અને નામકરણની કારણકથા વર્ણવે છે. ઈશ્વર દેવીને કહે છે—ઉત્તર દિશામાં દેવગણોથી પૂજિત મહાન કપાલેશ્વર પાસે જવું જોઈએ. પછી કથા દક્ષના યજ્ઞમાં જાય છે: ધૂળથી ઢંકાયેલો, કપાલ ધારણ કરેલો એક તપસ્વી ત્યાં આવે છે. બ્રાહ્મણો તેને યજ્ઞસ્થળ માટે અયોગ્ય માની રોષથી બહાર કાઢે છે. તે હસીને કપાલ યજ્ઞમંડપમાં ફેંકે છે અને અંતર્ધાન થઈ જાય છે. કપાલ વારંવાર પ્રગટ થાય છે; ફેંકી દેવા છતાં દૂર થતું નથી. ઋષિઓ આશ્ચર્ય પામી નક્કી કરે છે કે આવું અદભુત કાર્ય માત્ર મહાદેવ જ કરી શકે. તેઓ સ્તોત્ર, હોમ અને શતરુદ્રીય પાઠથી શિવને પ્રસન્ન કરે છે; ત્યારે શિવ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થાય છે. વર માંગવા કહ્યે પછી બ્રાહ્મણો વિનંતી કરે છે કે શિવ ત્યાં જ લિંગરૂપે ‘કપાલેશ્વર’ નામે સ્થિર નિવાસ કરે, કારણ કે ત્યાં અસંખ્ય કપાલો પુનઃપુનઃ પ્રગટ થાય છે. શિવ વરદાન આપે છે અને યજ્ઞ ફરી શરૂ થાય છે. કપાલેશ્વર દર્શનનું ફળ અશ્વમેધ સમાન અને પૂર્વજન્મના પાપો સહિત સર્વ પાપનાશક કહેવાયું છે. મન્વંતરભેદે નામાંતર (કપાલેશ્વર; પછી તત્ત્વેશ્વર) પણ જણાવાયું છે અને શિવે જાલ્મ/વેષધારી રૂપ ધારણ કરીને આ તીર્થની મહિમા સ્થાપી એમ ઉલ્લેખ છે.
Adhyaya 104
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kotīśvara Liṅga: Account of its Sacred Greatness
ઈશ્વર દેવીને દિશાનુસાર તીર્થયાત્રાનો ક્રમ ઉપદેશે છે—સાધકે પ્રથમ મહિમાવંત કોટીશ્વર જવું અને તેના ઉત્તર ભાગે આવેલા કોટીશા (કોટીશ) નું પણ દર્શન કરવું. આ સ્થાનની પવિત્રતા કપાલેશ્વર નજીકની એક પ્રાચીન ઘટનાથી સ્થાપિત થાય છે. ત્યાં પાશુપત તપસ્વીઓ—ભસ્મલિપ્ત, જટાધારી, મુંજમેખલા ધારણ કરનાર, સંયમી અને ક્રોધવિજયી બ્રાહ્મણ શિવયોગીઓ—ચારેય દિશામાં ક્ષેત્ર વ્યાપીને દીર્ઘ તપ કરતા રહ્યા. તેઓ ‘કોટિ’ સંખ્યામાં મંત્રજપપરાયણ બની, કપાલેશ પાસે વિધિવત્ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરતા. મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ તેમને મુક્તિ આપે છે; કારણ કે ત્યાં કોટિ ઋષિઓએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, તેથી તે લિંગ પૃથ્વી પર ‘કોટીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. કોટીશ્વરની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી કોટિ મંત્રજપનું ફળ મળે છે; અને આ સ્થળે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને સોનાનું દાન કરવાથી કોટિ હોમ સમાન પુણ્ય મળે છે—આ યાત્રા સમ્યક્ ફળદાયી હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
Adhyaya 105
ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (Brahmā-Māhātmya: Theological Discourse on Brahmā’s Sanctity at Prabhāsa)
ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવેલું એક “ગુપ્ત, ઉત્તમ સ્થાન” પ્રગટ કરે છે, જેને સર્વથા પાવન અને સર્વજન-શુદ્ધિકારક કહેવામાં આવ્યું છે. તે ત્યાંની દિવ્ય સન્નિધિઓનું વર્ણન કરીને કહે છે કે અહીં માત્ર દર્શનથી પણ જન્મજન્ય ઘોર પાપમલ ક્ષય પામે છે અને મુક્તિનો માર્ગ ખુલ્લો થાય છે. દેવી પૂછે છે—અન્યત્ર વૃદ્ધરૂપે વર્ણવાતા બ્રહ્માને અહીં “બાલરૂપિ” કેમ કહેવામાં આવે છે? તેમજ સ્થાન, સમય, પૂજાવિધિ અને યાત્રાક્રમ શું? ઈશ્વર જણાવે છે—સોમનાથથી ઈશાન્ય દિશામાં બ્રહ્માનું પરમ સ્થાન છે; બ્રહ્મા આઠ વર્ષની વયે ત્યાં આવી કઠોર તપ કરે છે અને વિશાળ વિધિ-વિધાન સાથે સોમનાથલિંગની સ્થાપના/પ્રતિષ્ઠામાં સહભાગી બને છે. પછી કાળગણનાનું તાંત્રિક નિરૂપણ આવે છે—ત્રુટિથી મુહૂર્ત સુધીના માપ, માસ-વર્ષ રચના, યુગ અને મન્વંતરના પ્રમાણ, મનુઓ અને ઇન્દ્રોના નામ, તથા બ્રહ્માના માસમાં આવતાં કલ્પોની યાદી; વર્તમાન કલ્પ “વરાહ કલ્પ” તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. અંતે બ્રહ્મા–વિષ્ણુ–રુદ્ર ત્રયનું સમન્વય અને અદ્વૈતભાવ પ્રતિપાદિત થાય છે—શક્તિઓ કાર્યભેદે જુદી દેખાય, પરંતુ તત્ત્વે એક જ; તેથી યાત્રાફલ ઇચ્છનારોએ પ્રથમ બ્રહ્માનું સન્માન કરવું અને પંથદ્વેષ ટાળવો।
Adhyaya 106
ब्राह्मणप्रशंसा-वर्णनम् (Praise of Brahmins and Conduct in Prabhāsa-kṣetra)
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂછે છે—પ્રભાસક્ષેત્રમાં બાળરૂપે પ્રગટ થયેલા પિતામહ (બ્રહ્મા), જે અદ્વૈત બ્રહ્મસ્વરૂપ છે, તેમની પૂજા કેવી રીતે કરવી; કયા મંત્રો અને કયા વિધિ-નિયમો લાગુ પડે; તેમજ ક્ષેત્રમાં વસતા બ્રાહ્મણો કયા પ્રકારના છે અને તેમના નિવાસથી ક્ષેત્રફળ કેવી રીતે મળે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે બ્રાહ્મણો પૃથ્વી પર દેવતાનું પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપ છે; તેમનો સન્માન દેવપૂજા સમાન છે અને કેટલાક વચનોમાં તો તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા કરવી, અપમાન કરવું કે હાનિ પહોંચાડવી નિષિદ્ધ છે—ભલે તેઓ ગરીબ, રોગી કે શારીરિક રીતે અશક્ત હોય. હિંસા અને અપમાનના ભયંકર દુષ્પરિણામ જણાવવામાં આવ્યા છે, અને અન્ન-જળ આપીને સત્કાર કરવો બ્રાહ્મણ-પૂજનનો મુખ્ય માર્ગ કહેવાયો છે. પછી પ્રભાસમાં નિવાસ કરનારા બ્રાહ્મણોની વિવિધ વૃત્તિઓ/જીવનશૈલીઓનું વર્ગીકરણ (નામો સાથે) આપવામાં આવે છે—વ્રત, તપ, નિયમ, ભિક્ષાવૃત્તિ અથવા ઉપજીવિકાની રીત વગેરેના સંક્ષિપ્ત લક્ષણો સાથે. અંતે કહે છે કે શીલવાન, વેદનિષ્ઠ બ્રાહ્મણો જ બાળ-પિતામહની યોગ્ય ઉપાસના કરે; મહાપાતકોથી દૂષિત લોકોએ તે પૂજાની નજીક ન જવું જોઈએ.
Adhyaya 107
बालरूपी-ब्रह्मपूजाविधानम्, रथयात्रा-विधिः, नामशत-स्तोत्र-माहात्म्यम् (Bālarūpī Brahmā Worship Procedure, Chariot-Festival Protocol, and the Merit of the Hundred Names)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર વિધિ અને તત્ત્વ સાથે ઉપદેશ આપે છે. ભક્તિને માનસી, વાચિકી અને કાયિકી એમ ત્રણ રૂપે વર્ગીકૃત કરીને, તેની પ્રવૃત્તિઓ લૌકિકી, વૈદિકી અને આધ્યાત્મિકી તરીકે પણ અલગ દર્શાવવામાં આવી છે. ત્યારબાદ પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં બાલરૂપિ બ્રહ્માની વિશેષ પૂજા-વિધિ વર્ણવાય છે—તીર્થસ્નાન, મંત્રોચ્ચાર સાથે પંચગવ્ય અને પંચામૃત અભિષેક, શરીર પર ન્યાસ-ક્રમ, દ્રવ્યોની શુદ્ધિ, પુષ્પ-ધૂપ-દીપ-નૈવેદ્ય ઉપચાર, તેમજ વેદસમૂહો અને સદ્ગુણોને પણ પૂજ્ય માની સન્માન કરવાનો ઉપદેશ। કાર્તિક માસમાં, ખાસ કરીને પૂર્ણિમાની આસપાસ, રથયાત્રા-વિધિ જણાવાય છે—નગરજનની ભૂમિકાઓ, વિધિની સાવચેતી, અને ભાગ લેનાર તથા દર્શન કરનારને મળતા ફળ. પછી બ્રહ્માના સ્થાન-સંબંધિત નામ/રૂપોની લાંબી યાદી આવે છે, જે તીર્થ-ભૂગોળની સૂચિ જેવી લાગે છે. ફલશ્રુતિમાં નામશત-સ્તોત્રપાઠ અને યોગ્ય આચરણ પાપનાશક અને મહાપુણ્યદાયક કહેવાય છે; પ્રભાસમાં પદ્મક-યોગ જેવા દુર્લભ કાલયોગોનું વિશેષ માહાત્મ્ય પણ દર્શાવાય છે। અંતે મહોત્સવો દરમિયાન ત્યાં નિવાસ કરનાર બ્રાહ્મણો માટે જપ-પાઠની ભલામણ અને ભૂમિદાન સહિત નિર્દિષ્ટ દાનવસ્તુઓના દાનનું વિધાન સૂચવવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 108
प्रत्यूषेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Pratyūṣeśvara
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે સોમનાથક્ષેત્રના ઈશાન ભાગમાં નિર્ધારિત અંતરે વસુઓનું એક પરમ લિંગ છે—ચતુર્મુખ અને દેવોને પ્રિય. તેનું નામ પ્રતિ્યૂષેશ્વર છે; તે મહાપાપનાશક કહેવાય છે અને માત્ર દર્શનથી જ સાત જન્મોના સંચિત પાપ નાશ પામે છે. દેવી પૂછે છે—પ્રતિ્યૂષ કોણ અને લિંગ કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયું? ઈશ્વર વંશકથા કહે છે—બ્રહ્માના પુત્ર દક્ષે પોતાની પુત્રીઓને ધર્મને અર્પણ કરી; તેમાં વિશ્વાએ આઠ પુત્રોને જન્મ આપ્યો—અષ્ટવસુ: આપ, ધ્રુવ, સોમ, ધર, અનલ, અનિલ, પ્રતિ્યૂષ અને પ્રભાસ. પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી પ્રતિ્યૂષ પ્રભાસક્ષેત્રે આવ્યો, તેને કામદ પવિત્ર ક્ષેત્ર જાણીને મહાદેવની સ્થાપના કરી અને સો દિવ્ય વર્ષો સુધી એકાગ્ર તપ કર્યું. પ્રસન્ન થઈ મહાદેવે દેવલ નામનો પુત્ર આપ્યો, જે શ્રેષ્ઠ યોગી તરીકે વખાણાયો; તેથી લિંગ પ્રતિ્યૂષેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. અહીં પૂજા કરવાથી નિઃસંતાનને પણ સ્થિર વંશપરંપરા મળે છે. પ્રતિ્યૂષકાળે (પ્રાતઃ) અડગ ભક્તિથી આરાધના કરવાથી બ્રહ્મહત્યાજન્ય સહિત ઘોર પાપો પણ નાશ પામે છે. પૂર્ણ તીર્થફળ માટે વૃષદાનનું વિધાન છે અને માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીની રાત્રિ જાગરણને સર્વ દાન-યજ્ઞફળદાયક કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 109
अनिलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Anileśvara Māhātmya—Description of the Glory of Anileśvara)
ઈશ્વર મહાદેવીને ઉત્તમ અનિલેશ્વર તીર્થ તરફ આગળ વધવા ઉપદેશ આપે છે. આ સ્થાન ઉત્તર દિશામાં ત્રણ ધનુષ જેટલા અંતરે હોવાનું નિર્દેશિત છે. ત્યાંનું લિંગ ‘મહાપ્રભાવ’ ધરાવતું છે અને તેના દર્શનમાત્રથી પાપનાશ થાય છે. કથામાં અનિલને વસુઓમાં પાંચમો વસુ કહેવામાં આવ્યો છે. તેણે શ્રદ્ધાપૂર્વક મહાદેવની આરાધના કરીને શિવને પ્રત્યક્ષ કર્યો અને વિધિવત્ લિંગની સ્થાપના કરી. ઈશની કૃપાશક્તિથી તેના પુત્ર મનોજવને અદભુત બળ અને વેગ મળ્યો; તેની ગતિ કોઈને પકડાય નહીં—આ દેવકૃપાનું દૃષ્ટાંત છે. જે આ મૂર્તિ/સ્થળનું દર્શન કરે છે તે ક્લેશમુક્ત રહે છે; વિકલાંગતા અને દરિદ્રતાનો અભાવ તથા મંગળફળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહે છે. લિંગ પર એક માત્ર પુષ્પ અર્પણ કરવાથી પણ સુખ, સૌભાગ્ય અને સૌંદર્ય મળે છે. આ પાપનાશક માહાત્મ્ય સાંભળી અને અનુમોદન કરવાથી અભિષ્ટ સિદ્ધ થાય છે—એવી ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 110
प्रभासेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Prabhāseśvara (Installation, Austerity, and Pilgrimage Observance)
ઈશ્વર દેવીને ગૌરી-તપોવનથી પશ્ચિમ દિશામાં જઈ મહિમાવંત પ્રભાસેશ્વર તીર્થ તરફ આગળ વધવા કહે છે. તે જણાવે છે કે આ ક્ષેત્ર સાત ધનુષ્યની પરિધિમાં પ્રસિદ્ધ છે અને ત્યાંનું મહાલિંગ અષ્ટમ વસુ ‘પ્રભાસ’ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત થયું છે. પછી પ્રભાસની સંતાનપ્રાપ્તિની ઇચ્છા, તેની મહાલિંગ-પ્રતિષ્ઠા અને ‘આગ્નેયી’ નામની કઠોર તપશ્ચર્યા—સો દિવ્ય વર્ષો સુધી—નું વર્ણન આવે છે. અંતે રુદ્ર પ્રસન્ન થઈ ઇચ્છિત વર આપે છે. પ્રસંગવશ ભુવના (બૃહસ્પતિની બહેન) પ્રભાસની પત્ની કહેવાય છે; તેમના વંશને વિશ્વકર્મા—જગતના દિવ્ય શિલ્પી-સ્રષ્ટા—અને અત્યંત શક્તિશાળી તક્ષક સાથે જોડવામાં આવ્યો છે. અંતમાં યાત્રાળુઓ માટે વિધાન: માઘ માસની ચતુર્દશીએ સમુદ્ર-સંગમે સ્નાન, શતરુદ્રીય જપ, સંયમ (ભૂમિ પર શયન, ઉપવાસ), પંચામૃતથી લિંગાભિષેક, નિયમપૂર્વક પૂજન અને ઇચ્છા હોય તો વૃષદાન. ફળરૂપે પાપશુદ્ધિ અને સર્વાંગી સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 111
रामेश्वरक्षेत्रमाहात्म्यवर्णन — Rāmeśvara Kṣetra Māhātmya (at Puṣkara)
ઈશ્વર દેવીને પુષ્કર નજીકના ‘અષ્ટપુષ્કર’ નામના કુંડનું સ્થાનિક માહાત્મ્ય કહે છે—અસંયમી માટે દુર્લભ, પાપહર અને મહાપુણ્યદાયક. ત્યાં રામે સ્થાપિત કરેલું ‘રામેશ્વર’ લિંગ પ્રસિદ્ધ છે; માત્ર દર્શન-પૂજનથી પણ પ્રાયશ્ચિત્ત થાય છે અને બ્રહ્મહત્યાજેવા મહાપાપમાંથી મુક્તિ મળે છે એમ વર્ણન છે. દેવી વધુ વિસ્તૃત રીતે પૂછે છે કે સીતા-લક્ષ્મણ સાથે રામ ત્યાં કેવી રીતે આવ્યા અને લિંગપ્રતિષ્ઠા કેવી રીતે થઈ. ઈશ્વર રામકથાનો સંદર્ભ આપે છે—રાવણવધ માટે અવતાર, પછી ઋષિશાપથી વનવાસ; પ્રવાસ દરમિયાન પ્રભાસ પ્રદેશમાં આગમન. વિશ્રાંતિ પછી રામને દશરથનું સ્વપ્ન થાય છે; તેઓ બ્રાહ્મણોની સલાહ લે છે. બ્રાહ્મણો તેને પિતૃસંદેશ માની પુષ્કરતીર્થમાં શ્રાદ્ધ કરવાની વિધિ જણાવે છે. રામ યોગ્ય બ્રાહ્મણોને આમંત્રિત કરે છે, લક્ષ્મણને ફળ લાવવા મોકલે છે, સીતા અર્પણસામગ્રી તૈયાર કરે છે. શ્રાદ્ધ સમયે બ્રાહ્મણોમાં પોતાના પિતૃકુલની સాక్షાત હાજરીનો અનુભવ થતાં સીતા લાજથી દૂર થાય છે; તેની ગેરહાજરીથી રામ ક્ષણિક ક્રોધિત થાય છે, પછી સીતા કારણ કહે છે—અને આ પ્રસંગ પુષ્કર નજીક રામેશ્વર લિંગસ્થાપન સાથે જોડાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવાથી પરમ ગતિ મળે છે. ખાસ કરીને દ્વાદશી તથા ચતુર્થી/ષષ્ઠીના વિશેષ સંયોગોમાં કરેલું શ્રાદ્ધ અપરિમિત ફળ આપે છે; પિતૃતૃપ્તિ બાર વર્ષ સુધી રહે છે. અશ્વદાનને અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય કહેવાયું છે. આ પ્રભાસ ખંડના આ વિભાગનો 111મો અધ્યાય તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 112
लक्ष्मणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Lakṣmaṇeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Lakṣmaṇeśvara)
અધ્યાય ૧૧૨માં ઈશ્વર દેવીને યાત્રા-શૈલીમાં ઉપદેશ આપે છે અને રામેશના પૂર્વમાં ત્રીસ ધનુષ અંતરે આવેલા પ્રસિદ્ધ લક્ષ્મણેશ્વર તીર્થનું વર્ણન કરે છે. ત્યાંનું લિંગ તીર્થયાત્રા દરમિયાન લક્ષ્મણે પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે; તે મહાપાપહર અને દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત છે. અહીં ભક્તિના ઉપાયો જણાવાયા છે—નૃત્ય, ગાન, વાદ્ય સાથે પૂજન, હોમ અને જપ, તેમજ ધ્યાન-સમાધિમાં સ્થિત રહી આરાધના; જેના ફળરૂપે ‘પરમા ગતિ’ પ્રાપ્ત થાય છે. દાનવિધિ પણ નિર્ધારિત છે—ગંધ, પુષ્પ વગેરે ક્રમશઃ અર્પણ કરીને દેવતાનું સન્માન કર્યા પછી યોગ્ય દ્વિજને અન્ન, જળ અને સુવર્ણ દાન કરવું. માઘ માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશીનું વિશેષ મહત્ત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે; તે દિવસે સ્નાન, દાન અને જપ અક્ષય ફળ આપે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે આ અધ્યાય પ્રભાસ ખંડ તથા પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં સ્થિત હોવાનું સૂચિત થાય છે.
Adhyaya 113
जानकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Jānakīśvara Māhātmya: Account of the Glory of Jānakīśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસક્ષેત્રના નૈઋત્ય ભાગમાં, રામેશ/રામેશાનની નજીક ‘જાનકીશ્વર’ નામે એક ઉત્તમ લિંગ છે. તે સર્વ જીવોના પાપો હરનારું છે અને એક સમયે જાનકી (સીતા) દ્વારા વિશેષ રીતે પૂજિત હતું. નામપરંપરા પણ વર્ણવાય છે—પ્રથમ તે ‘વસિષ્ઠેશ’ તરીકે ઓળખાતું, ત્રેતાયુગમાં ‘જાનકીશ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું, અને પછી સાઠ હજાર વાલખિલ્ય ઋષિઓએ ત્યાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાથી ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામ પ્રાપ્ત થયું. કલિયુગમાં તેને શક્તિશાળી ‘યુગલિંગ’ કહેવામાં આવ્યું છે; તેના દર્શનમાત્રથી ભક્તો દુર્ભાગ્યજન્ય દુઃખમાંથી મુક્ત થાય છે. સ્ત્રી-પુરુષ બંને માટે સમાન ભક્તિપૂજાનું વિધાન છે—લિંગસ્નાન/અભિષેક વગેરે. વિશેષ અનુષ્ઠાનરૂપે પુષ્કરતીર્થમાં સ્નાન કરીને નિયમાચાર અને સંયમિત આહાર સાથે એક માસ સતત પૂજન કરવાથી પ્રતિદિનનું પુણ્ય અશ્વમેધથી પણ વધુ કહેવાયું છે. માઘ માસની તૃતીયાએ સ્ત્રી દ્વારા કરેલી પૂજા તેના કુલ સુધીનો શોક અને દુર્ભાગ્ય દૂર કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ પાપનાશક અને મંગલપ્રદ જણાવાયું છે.
Adhyaya 114
वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | Vāmana-Svāmin Māhātmya (Glorification of Vāmana Svāmin)
ઈશ્વર દેવીને ‘વામન-સ્વામિન’ નામના વિષ્ણુ-તીર્થમાં જવા ઉપદેશ આપે છે. આ સ્થાન પાપપ્રણાશક અને સર્વપાતકનાશક કહેવાય છે તથા પુષ્કરના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગની નજીક સ્થિત હોવાનું વર્ણન છે. અહીં બલિબંધનની કથા આવે છે—ત્રિવિક્રમ વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં: પ્રથમ પગલું આ સ્થાને જમણા પગથી, બીજું મેરુશિખર પર, અને ત્રીજું આકાશમાં; ત્રીજા પગલાંથી જગત્સીમા ભેદાય છે અને ત્યાંથી જળ પ્રગટ થઈ ‘વિષ્ણુપદી’ ગંગા તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ‘પુષ્કર’ શબ્દની વ્યुत્પત્તિ ‘આકાશ’ અને ‘જળ’ એવા અર્થોથી સમજાવી, તેને પ્રજાપતિ-સંબંધિત પવિત્ર સંગમરૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. અહીં સ્નાન કરીને હરિના પાદચિહ્નનું દર્શન કરવાથી હરિના પરમધામની પ્રાપ્તિ, પિંડદાનથી પિતૃઓની દીર્ઘ તૃપ્તિ, અને નિયમશીલ બ્રાહ્મણને પાદુકા દાન કરવાથી વિષ્ણુલોકમાં સન્માનિત વાહનપ્રાપ્તિનું પુણ્ય પ્રશંસિત છે. વસિષ્ઠની ગાથા ઉદ્ધૃત કરીને તીર્થની શુદ્ધિકારક મહિમા દૃઢ કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 115
Puṣkareśvaramāhātmya-varṇana (Glorification of Puṣkareśvara)
ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં તીર્થયાત્રાનો ક્રમ ઉપદેશે છે—પ્રથમ પરમપ્રસિદ્ધ પુષ્કરેશ્વર જવું, પછી તેના દક્ષિણમાં સ્થિત જાનકીશ્વરનું દર્શન-પૂજન કરવું. પુષ્કરેશ્વર-લિંગ અતિ પ્રભાવશાળી કહેવાયું છે; તેની મહિમા આદર્શ ઉપાસનાથી પ્રમાણિત છે—બ્રહ્મપુત્ર (બ્રહ્માના પુત્ર) તથા ઋષિ સનત્કુમારે સુવર્ણ પુષ્કર-પુષ્પોથી વિધિપૂર્વક આરાધના કરી, તેથી નામ અને કીર્તિ પ્રસિદ્ધ થઈ. અહીં વિધિ-ફળનો સિદ્ધાંત પણ જણાવાય છે—ગંધ, પુષ્પ વગેરે અર્પણ કરીને ભક્તિપૂર્વક, ક્રમશઃ અને યોગ્ય વિધિથી કરેલું પૂજન ‘પુષ્કરી-યાત્રા’ પૂર્ણ કર્યાના સમાન ગણાય છે. આ સ્થાન ‘સર્વપાતકનાશન’ તરીકે વિખ્યાત છે; યાત્રા નૈતિક શુદ્ધિ અને શિસ્તબદ્ધ ભક્તિમાર્ગનું સાધન બને છે.
Adhyaya 116
शंखोदककुण्डेश्वरीगौरीमाहात्म्य (Glory of Śaṅkhodaka Kuṇḍa and Kuṇḍeśvarī/Gaurī)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસ ખંડમાં ‘કુંડેશ્વરી’ નામનું દેવીસ્થાન છે, જે સૌભાગ્ય આપનારું અને પાપ તથા દરિદ્રતા દૂર કરનારું છે. દિશા અને અંતરના સંકેતો સાથે તેના સ્થાનનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. તેની નજીક ‘શંખોદક કુંડ’ નામનું જળતીર્થ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું કહેવાય છે. કથા મુજબ વિષ્ણુએ શંખ નામના એક દૈત્યનો વધ કરીને તેના મોટા શંખસમાન દેહને પ્રભાસમાં લાવી ધોયો; તેથી આ પ્રભાવશાળી તીર્થ સ્થાપિત થયું. શંખનાદ સાંભળી દેવી ત્યાં આવે છે અને કારણ પૂછે છે; આ પ્રસંગથી ‘કુંડેશ્વરી’ અને ‘શંખોદક’ નામો પ્રચલિત થયા. માઘ માસની તૃતીયા તિથિએ અહીં પૂજન કરવાથી સ્ત્રી-પુરુષને ગૌરીપદ/ધામ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. તીર્થફળ ઇચ્છનાર માટે દાનધર્મ જણાવ્યો છે—દંપતીને ભોજન કરાવવું, કંચુક/વસ્ત્રદાન કરવું, અને ગૌરીરૂપિણી સ્ત્રીઓને ભોજન કરાવવું.
Adhyaya 117
भूतनाथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Bhūtanātheśvara)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસખંડમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ભૂતનાથેશ્વરનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. ભક્તને કુંડેશ્વરીના ઈશ-ભાગની નજીક, ‘વીસ ધનુષ’ જેટલા અંતરે સ્થિત ભૂતનાથેશ્વર-હર પાસે જઈ દર્શન-પૂજન કરવાની દિશા આપવામાં આવે છે. આ લિંગ અનાદિ-નિધન છે અને ‘કલ્પ-લિંગ’ નામે વર્ણવાયું છે; યુગ અનુસાર નામભેદ પણ જણાવાયો છે—ત્રેતામાં ‘વીરભદ્રેશ્વરી’ તરીકે સ્મરણ, અને કલિયુગમાં ‘ભૂતેશ્વર/ભૂતનાથેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધિ. દ્વાપર સંધિકાળે અસંખ્ય ભૂતોએ આ લિંગના પ્રભાવથી પરમ સિદ્ધિ મેળવી—એથી પૃથ્વી પર આ તીર્થનું નામ સ્થિર થયું. કૃષ્ણ ચતુર્દશીની રાત્રે વિશેષ વ્રત જણાવાયું છે: શંકરનું પૂજન કરીને દક્ષિણાભિમુખ થઈ અઘોરની ઉપાસના કરવી; સંયમ, નિર્ભયતા અને ધ્યાન-એકાગ્રતા રાખવાથી લોકમાં ઉપલબ્ધ જે કોઈ સિદ્ધિ હોય તે પ્રાપ્ત થાય છે. તિલ અને સોનાનું દાન તથા પિતૃઓ માટે પિંડદાન પ્રેતત્વમોચન માટે શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રદ્ધાથી પાઠ અથવા શ્રવણ પાપસંચયનો નાશ કરી શુદ્ધિ વધારશે.
Adhyaya 118
गोप्यादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gopyāditya (Sun consecrated by the Gopīs)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં દિશા અને અંતરના સંકેતોથી દર્શાવાયેલ અત્યંત પ્રશંસિત સૂર્યતીર્થ ‘ગોપ્યાદિત્ય’ પાસે જવા ઉપદેશ આપે છે; તેને મહાપાપ-નાશક સ્થાન કહેવામાં આવ્યું છે. પછી તે તીર્થની ઉત્પત્તિ કહે છે—કૃષ્ણ યાદવો સાથે પ્રભાસે આવે છે; ગોપીઓ અને કૃષ્ણના પુત્રો પણ ત્યાં હાજર હોય છે. લાંબા નિવાસ દરમિયાન અનેક નામવાળા અનેક શિવલિંગોની પ્રતિષ્ઠા થાય છે; ધ્વજ, પ્રાસાદ અને ચિહ્નોથી શોભિત લિંગ-ઘન પવિત્ર ક્ષેત્ર રચાય છે. અહીં સોળ ‘મુખ્ય’ ગોપીઓના નામ જણાવાઈ તેમને ચંદ્રકલાઓ સાથે સંબંધિત શક્તિ/કલા તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. કૃષ્ણને જનાર્દન/પરમાત્મા અને ગોપીઓને તેની શક્તિરૂપે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે. નારદાદિ ઋષિઓ અને સ્થાનિક જન સાથે ગોપીઓ વિધિવત્ પ્રતિષ્ઠા કરીને સૂર્યપ્રતિમા સ્થાપે છે; દાનધર્મ પણ થાય છે. ત્યારબાદ દેવ ‘ગોપ્યાદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ શુભફળ આપનાર અને પાપહર ગણાય છે. અંતે આચારવિધિ આપવામાં આવે છે—ગોપ્યાદિત્યભક્તિને તપ અને સમૃદ્ધ યજ્ઞોના સમાન ફળદાયી કહેવામાં આવે છે; માઘ શુક્લ સપ્તમીની પ્રાતઃપૂજા પિતૃકલ્યાણકારી ગણાય છે. તેમજ શુદ્ધિ-નિયમો, ખાસ કરીને તેલસ્પર્શ તથા નીલા/લાલ વસ્ત્રોના નિષેધ અને સંબંધિત પ્રાયશ્ચિત્ત, સાધકો માટે નૈતિક-વિધિ રક્ષણરૂપે નિર્ધારિત છે.
Adhyaya 119
बलातिबलदैत्यघ्नीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Goddess who Slays Bala and Atibala)
આ અધ્યાયમાં દેવી પૂછે છે કે સ્થાનિક દેવીને “બાલાતિબલ-દૈત્યઘ્ની” તરીકે કેમ પ્રસિદ્ધિ મળી. ઈશ્વર શુદ્ધિકારક કથા કહે છે: રક્તાસુરના પુત્રો બલ અને અતિબલ મહાબળવાન બની દેવતાઓને જીતે છે અને નામધારી સેનાપતિઓ તથા વિશાળ સેનાઓના આધારથી દમનકારી રાજ્ય સ્થાપે છે. દેવો અને દેવર્ષિઓ મળીને ભગવતીની શરણ જાય છે અને લાંબા સ્તોત્રથી તેમની સ્તુતિ કરે છે—શાક્ત-શૈવ-વૈષ્ણવ ભાવમાં તેમને જગતાધાર શક્તિ, સર્વશરણ્યા તરીકે ગાય છે. ત્યારબાદ દેવી સિંહવાહિની, બહુભુજા, આયુધધારિણી એવા ભયંકર યોધ્ધારૂપે પ્રગટ થઈ મહાયુદ્ધમાં દૈત્યસેનાનો સહેલાઈથી સંહાર કરે છે અને ધર્મવ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરે છે. પછી આ વિજયને પ્રભાસક્ષેત્ર સાથે જોડવામાં આવે છે: અંબિકા ત્યાં નિવાસ કરે છે અને બલ-અતિબલનો વિનાશ કરનારી તરીકે ખ્યાત થાય છે; તેમની સાથે ચોસઠ યોગિનીઓનો પરિકર પણ વર્ણિત છે. દેવીની વિનંતીથી ઈશ્વર યોગિનીઓનાં નામ કહે છે અને ઉપાસનાવિધિ બતાવે છે—ભક્તિપૂર્વક ચંડિકાની સ્તુતિ, ચતુર્દશી, અષ્ટમી, નવમી તિથિએ વ્રત-ઉપવાસ અને નિયમિત પૂજા, તેમજ સમૃદ્ધિ અને રક્ષણ માટે ઉત્સવો. અંતે આ માહાત્મ્ય પાપનાશક અને પ્રભાસસ્થ દેવીના ભક્તો માટે સર્વાર્થસાધક કહેવાય છે.
Adhyaya 120
गोपीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gopīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Gopīśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને શૈવ તત્ત્વનો ઉપદેશ આપે છે અને તીર્થયાત્રીને ઉત્તર દિશામાં ‘ત્રણ ધનુષ’ જેટલા અંતરે આવેલું, અનુપમ ગોપીશ્વર ધામ જોવા જવા કહે છે. આ સ્થાન પાપ-શમન કરનારું છે અને ગોપીઓએ અહીં પ્રતિષ્ઠા કરી હતી—એવી પ્રતિષ્ઠા-કથા દ્વારા દેવતાની સ્થાનિક મહિમા સ્થાપિત થાય છે. પછી સંક્ષિપ્ત પૂજા-વિધિ જણાવાય છે—પુત્રપ્રાપ્તિ માટે મહાદેવ/મહેશ્વરની આરાધના કરવી; તેઓ મનુષ્યોના સર્વ અભિષ્ટ પૂર્ણ કરે છે અને ખાસ કરીને સંતતિપ્રદ ગણાય છે. ચૈત્ર શુક્લ તૃતીયાના દિવસે ગંધ, પુષ્પ અને નૈવેદ્ય સાથે કરેલી પૂજા ઇચ્છિત ફળ આપે—એવો કાલ-નિયમ પણ ઉમેરાય છે. અંતે પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં ગોપીશ્વરના શુદ્ધિકારક માહાત્મ્યનું સંક્ષેપમાં ફલ-વર્ણન કરવામાં આવે છે।
Adhyaya 121
जामदग्न्येश्वरमाहात्म्य (Glory of Jāmadagnyēśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રস্থিত જામદગ્ન્યેશ્વર લિંગની ઉત્પત્તિ અને મહિમા શૈવ સ્થાન-પુરાણરૂપે વર્ણવાય છે. ઈશ્વર તીર્થયાત્રાનો ક્રમ જણાવે છે, જેમાં રામજામદગ્ન્ય (પરશુરામ) દ્વારા સ્થાપિત રામેશ્વરનો ઉલ્લેખ આવે છે; તેમજ ગોપીશ્વર નજીક અંતરચિહ્ન સાથે એક અત્યંત પ્રભાવશાળી, પાપનાશક લિંગનું સ્થાન દર્શાવવામાં આવે છે. કથામાં પરશુરામનો ગંભીર નૈતિક સંકટ સ્મરાય છે—પિતાની આજ્ઞાથી માતૃવધ, ત્યારબાદ પશ્ચાત્તાપ, જમદગ્નિનું પ્રસાદન અને વરદાનથી રેણુકાનું પુનર્જીવન. વર મળ્યા છતાં પરશુરામ પ્રભાસમાં અદભુત તપ કરે છે, મહાદેવ શંકરની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને ઈશ્વરની તૃપ્તિ તથા ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; મહેશ્વર ત્યાં સન્નિધ રહે છે. પછી ક્ષત્રિયો સામે પરશુરામની યુદ્ધયાત્રા, કુરુક્ષેત્ર અને પંચનદમાં કરેલાં કર્મો, પિતૃઋણ-નિવારણ અને પૃથ્વીનું બ્રાહ્મણોને દાન સંક્ષેપે કહેવાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—આ લિંગની પૂજાથી મહાપાપી પણ સર્વ દોષોથી મુક્ત થઈ ઉમાપતિના લોકને પામે છે; અને કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ જાગરણ કરવાથી અશ્વમેધ સમાન ફળ તથા સ્વર્ગીય આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 122
चित्राङ्गदेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Citrāṅgadeśvara
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં આવેલા ‘ચિત્રાંગદેશ્વર’ નામના વિશેષ લિંગનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહે છે. માર્ગદર્શક માહિતીરૂપે—આ લિંગ દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં અંદાજે વીસ ધનુષ જેટલા અંતરે સ્થિત છે એમ જણાવે છે. આ તીર્થની સ્થાપના ગંધર્વરાજ ચિત્રાંગદે કરી હતી. સ્થળની પવિત્રતા જાણી તેણે ઘોર તપ કર્યું, મહેશ્વરને પ્રસન્ન કર્યો અને ત્યાં લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું. ભાવપૂર્વક જે અહીં પૂજા કરે તે ગંધર્વલોકને પામે છે અને ગંધર્વોના સાન્નિધ્યનો લાભ મેળવે છે. શુક્લ ત્રયોદશીના દિવસે નિયમ મુજબ શિવસ્નાન કરાવી, ક્રમશઃ વિવિધ પુષ્પો, સુગંધ દ્રવ્યો અને ધૂપથી પૂજન કરવાનો વિધાન જણાવાયું છે. યોગ્ય વિધિ અને આંતરિક ભાવ સાથે કરેલી આરાધનાથી સર્વ ઇચ્છિત ફળોની પૂર્ણ સિદ્ધિ થાય છે એમ ફલશ્રુતિ કહે છે.
Adhyaya 123
रावणेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Rāvaṇeśvara (Foundation Narrative of the Rāvaṇeśvara Liṅga)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં રાવણેશ્વરના માહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે. ત્રિલોક વિજયની ઇચ્છાથી રાવણ પુષ્પક વિમાનમાં જઈ રહ્યો હતો ત્યારે વિમાન આકાશમાં અચાનક સ્થિર થઈ ગયું—ક્ષેત્ર-નિયમથી શિવની અનતિક્રમ્ય હાજરીને પાર કરી શકાય નહીં એવો સંકેત. રાવણ પ્રહસ્તને તપાસ માટે મોકલે છે; તે સોમેશ્વર (શિવ) દેવગણોથી સ્તુત થતો અને વાલખિલ્યાદિ તપસ્વી સમુદાયોથી સેવિત થતો જોઈને કહે છે કે શિવના પ્રભાવથી વિમાન આગળ જઈ શકતું નથી. રાવણ ઉતરી ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરે છે; ભયથી સ્થાનિક લોકો ભાગી જાય છે અને દેવાલયનો વિસ્તાર શૂન્ય સમાન લાગે છે. ત્યારે એક અશરીરી વાણી નૈતિક ઉપદેશ આપે છે—દેવની યાત્રા-ઋતુમાં વિઘ્ન ન કર; દૂરથી આવતા દ્વિજાતિ યાત્રાળુઓને જોખમમાં ન મૂક. તેમજ સોમેશ્વરના માત્ર દર્શનથી બાળપણ, યુવાની અને વૃદ્ધાવસ્થામાં સંચિત દોષ ધોવાઈ જાય છે એમ પણ કહે છે. પછી રાવણ ત્યાં લિંગ સ્થાપી તેને ‘રાવણેશ્વર’ નામે પૂજે છે, ઉપવાસ અને રાત્રિ જાગરણ ગાન-વાદ્ય સાથે કરે છે. શિવ વર આપે છે—અહીં તેમની નિત્ય સન્નિધિ રહેશે, રાવણને લોકિક ઉન્નતિ મળશે, અને આ લિંગના ઉપાસકો દુર્જેય બની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે. રાવણ ફરી પોતાના અભિયાન તરફ નીકળી જાય છે; અધ્યાય તીર્થની પવિત્રતા અને પૂજા-ફળની મર્યાદા સ્થાપિત કરે છે.
Adhyaya 124
सौभाग्येश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Saubhāgyeśvarī / The Saubhāgya-Granting Gaurī Shrine)
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદ દ્વારા પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત ગૌરીદેવીના એક વિશેષ તીર્થનું માર્ગદર્શન મળે છે, જ્યાં દેવી ‘સૌભાગ્યેશ્વરી’ રૂપે વૈવાહિક મંગળ અને કલ્યાણ આપે છે. સ્થળનું વર્ણન રાવણસંબંધિત ‘રાવણેશ’ નામ અને ‘પાંચ ધનુષોના સમૂહ’ જેવા સ્થાનિક સંકેતોથી કરવામાં આવ્યું છે. કારણકથામાં કહેવામાં આવે છે કે અરુંધતી દેવીએ સૌભાગ્યની ઇચ્છાથી ત્યાં ગૌરીપૂજામાં તત્પર રહી કઠોર તપ કર્યું અને દેવીના પ્રભાવથી પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. માઘ શુક્લ તૃતીયા વિશેષ પુણ્યકાળ ગણાયો છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—જે ભક્તિપૂર્વક સૌભાગ્યેશ્વરીની આરાધના કરે છે, તેને આ જન્મમાં જ નહીં, ભાવિ જન્મોમાં પણ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 125
पौलोमीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Paulomīśvara Māhātmya (Glorification of the Paulomīśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર ક્ષેત્રની દિશા‑સ્થિતિ અને નિર્ધારિત અંતર જણાવી દેવપ્રિય ‘મહાલિંગ’નું વર્ણન કરે છે. આ લિંગ કામપ્રદ અને સર્વપાતક‑નાશક કહેવાય છે; પૌલોમીએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલ હોવાથી તેનું નામ ‘પૌલોમીશ્વર’ પ્રખ્યાત છે. તારક સાથેના સંઘર્ષમાં દેવતાઓ પરાજિત થાય છે અને ઇન્દ્ર શોક‑ભયથી વ્યાકુળ થાય છે. ઇન્દ્રની વિજયકામનાથી ઇન્દ્રાણી શંભુની આરાધના કરે છે; મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ ભવિષ્યવાણી કરે છે કે ષણ્મુખ (છ મુખવાળો) મહાબલી પુત્ર ઉત્પન્ન થશે અને તે તારકનો વધ કરશે. જે ભક્ત પૌલોમીશ્વર લિંગની પૂજા કરે છે તે શિવનો ગણ બની તેમના સાન્નિધ્યને પામે છે. અંતે ઇન્દ્ર ત્યાં નિવાસ કરીને શોક‑ભયથી મુક્ત થાય છે; તેથી આ તીર્થ શરણ અને પુણ્યક્ષેત્ર રૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Adhyaya 126
Śāṇḍilyeśvara-māhātmya (Glory of Śāṇḍilyeśvara)
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે બ્રહ્માના પશ્ચિમ વિભાગની દિશામાં, જણાવેલ ચિહ્નો અને અંતર-સૂચનાઓ અનુસાર સ્થિત પરમ શાણ્ડિલ્યેશ્વર લિંગ પાસે જાવ. આ લિંગ અત્યંત પ્રભાવશાળી છે; માત્ર દર્શનથી જ પાપ-નાશ અને મલિનતા-ક્ષય થાય છે—એવું આ અધ્યાયમાં જણાવાયું છે. પછી બ્રહ્મર્ષિ શાણ્ડિલ્યનું વર્ણન આવે છે—તેઓ બ્રહ્માના સારથી, તપસ્વી, તેજસ્વી, જ્ઞાનમાં સ્થિર અને જિતેન્દ્રિય છે. તેઓ પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવી ઘોર તપ કરે છે, સોમેશના ઉત્તર તરફ એક મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને સો દિવ્ય વર્ષો સુધી સ્વયં તેની પૂજા કરે છે. અંતે તેઓ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરી કૃતકૃત્ય બને છે; નંદીશ્વરની કૃપાથી તેમને અણિમા વગેરે યોગસિદ્ધિઓ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—જે કોઈ શાણ્ડિલ્યેશ્વરનું દર્શન કરે તે તત્ક્ષણ શુદ્ધ થાય છે; બાળપણ, યુવાની કે વૃદ્ધાવસ્થામાં જાણીને કે અજાણીને કરેલા પાપો પણ આ દર્શનથી નાશ પામે છે.
Adhyaya 127
Kṣemakareśvara-liṅga Māhātmya (क्षेमंकरॆश्वरलिङ्गमाहात्म्य) — Glory of Kṣemeśvara/Kṣemakareśvara
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ક્ષેમેશ્વર (ક્ષેમંકરેશ્વર) નામના પરમ પ્રભાવશાળી લિંગનું માહાત્મ્ય જણાવે છે. તે કપાલેશના ઉત્તર ખૂણે, કપાલેશ-ક્ષેત્રના દર્શન-પૂજન પરિસરમાં, “પંદર ધનુષ” જેટલા અંતરે સ્થિત છે એમ વર્ણવાયું છે. આ લિંગ મહાપ્રભાવશાળી અને સર્વપાતકનાશક કહેવાયું છે. પછી કારણકથા આવે છે—ક્ષેમમૂર્તિ નામના શક્તિશાળી રાજાએ ત્યાં દીર્ઘ તપ કર્યું અને ભક્તિ તથા એકાગ્ર સંકલ્પથી લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી. તેના દર્શનથી ‘ક્ષેમ’ (કલ્યાણ અને સ્થિર મંગળ), કાર્યસિદ્ધિ, જન્મોજન્મ ઇષ્ટાર્થસમૃદ્ધિ અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. માત્ર દર્શનનું ફળ સો ગાયો દાન સમાન કહી, ક્ષેત્રફળ ઇચ્છનારોએ નિત્ય આ લિંગનું શરણ લેવું એવો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 128
सागरादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | Sāgarāditya Māhātmya (Glory of Sāgara’s Solar Shrine)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવેલા ‘સાગરાદિત્ય’ નામના વિશિષ્ટ સૂર્ય-પ્રતિમા-સ્થાનનું માહાત્મ્ય કહે છે. ભૈરવેશના પશ્ચિમે અને દક્ષિણ/આગ્નેય દિશામાં કામેશની નજીક વગેરે દિશાસૂચનો દ્વારા તીર્થનું સ્થાન નિર્ધારિત થાય છે. પુરાણપ્રસિદ્ધ રાજા સગરે ત્યાં સૂર્યની આરાધના કરી હતી—આ રાજપરંપરાથી સ્થળની પ્રામાણિકતા સ્થાપિત થાય છે; સમુદ્રની વિશાળતા અને ‘સાગર’ નામનો સંદર્ભ પણ તેની પૌરાણિક-ઐતિહાસિક મહિમા વધારેછે. પછી માઘ શુક્લપક્ષનું વ્રતવિધાન આવે છે—નિયમ-સંયમ, ષષ્ઠીએ ઉપવાસ, દેવતાની નજીક શયન, સપ્તમીએ પ્રાતઃ ઊઠીને ભક્તિપૂર્વક પૂજન, અને દાનમાં કપટ ન રાખીને બ્રાહ્મણભોજન કરાવવું. સૂર્યને ત્રિલોકનો આધાર અને પરમ દેવતત્ત્વ તરીકે પ્રતિપાદિત કરી, ઋતુ અનુસાર સૂર્યના વર્ણ-રૂપનું ધ્યાન પણ જણાવાયું છે. અંતે સહસ્રનામના સ્થાને ૨૧ ગુહ્ય/શુદ્ધ નામોનો સંક્ષિપ્ત સ્તવ શીખવવામાં આવે છે; પ્રભાત અને સંધ્યાએ જપ કરવાથી પાપમુક્તિ, સમૃદ્ધિ અને સૂર્યલોકપ્રાપ્તિ થાય છે. આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ દુઃખ શમાવે અને મહાપાપોનો નાશ કરે છે એમ ઉપસંહાર છે.
Adhyaya 129
उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Ugraseneśvara (formerly Akṣamāleśvara)
અધ્યાય ૧૨૯ પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સમુદ્ર અને સૂર્યની દિશાસન્નિધિ પાસે આવેલા એક લિંગના ઉદ્ભવ, નામપરિવર્તન અને તારક મહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે. ઈશ્વર સ્થળ દર્શાવી તેને પાપશમન કરનાર “યુગલિંગ” કહે છે; જે પૂર્વે અક્ષમાલેશ્વર અને પછી ઉગ્રસેનેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. દેવી પૂર્વનામનું કારણ પૂછે છે. ઈશ્વર આપદ્ધર્મની કથા કહે છે—દુર્ભિક્ષમાં ભૂખ્યા ઋષિઓ ધાન્યસંગ્રહ ધરાવતા એક ચાંડાલ (અંત્યજ)ના ઘેર જાય છે. તે શુચિતા-નિષેધ અને દોષફળ યાદ અપાવે છે; પરંતુ ઋષિઓ અજીગર્ત, ભરદ્વાજ, વિશ્વામિત્ર, વામદેવ વગેરેના દૃષ્ટાંતો આપી સંકટમાં પ્રાણરક્ષણ માટે સ્વીકાર યોગ્ય ઠરાવે છે. શરતસર વશિષ્ઠ અંત્યજકન્યા અક્ષમાલાને વિવાહે ગ્રહણ કરે છે; તે સદાચાર અને ઋષિસંગથી અરુંધતી તરીકે ઓળખાય છે. પ્રભાસમાં તે એક ઉપવનમાં લિંગ શોધી સ્મરણપૂર્વક દીર્ઘકાળ પૂજા કરે છે, જેથી લિંગની પાપહર કીર્તિ પ્રગટ થાય છે. દ્વાપર–કલિ સંધિમાં અંધાસુરપુત્ર ઉગ્રસેન ચૌદ વર્ષ તે જ લિંગની આરાધના કરીને કংস નામનો પુત્ર પામે છે; તેથી તે સ્થાન ઉગ્રસેનેશ્વર તરીકે લોકપ્રસિદ્ધ બને છે. ફલશ્રુતિમાં દર્શન-સ્પર્શથી મહાપાપક્ષય, ભાદ્રપદ ઋષિ-પંચમીના પૂજનથી નરકભયમુક્તિ, તથા ગોદાન, અન્નદાન અને જલદાનને શુદ્ધિ અને પરલોકકલ્યાણ માટે પ્રશંસિત જણાવ્યા છે।
Adhyaya 130
पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Pāśupateśvara (and Anādīśa) at Prabhāsa
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રના પાશુપત-સંબંધિત તીર્થજાળ અને સંતોષેશ્વર/અનાદીશ/પાશુપતેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ લિંગનું માહાત્મ્ય સંવાદરૂપે વર્ણવાયું છે. ઈશ્વર અન્ય પ્રભાસ-સ્થાનોની સાપેક્ષમાં તેનું સ્થાન બતાવી કહે છે કે દર્શનમાત્રથી પાપનાશ થાય, મનોઇચ્છા પૂર્ણ થાય; આ સિદ્ધિસ્થાન છે અને નૈતિક-આધ્યાત્મિક રોગથી પીડિતોને ઔષધ સમાન છે. અહીં સિદ્ધ ઋષિઓનો સંબંધ જણાવાયો છે અને નજીકનું શ્રીમુખ વન લક્ષ્મીનિવાસ તથા યોગસાધકોની સાધનાભૂમિ તરીકે વર્ણવાયું છે. દેવી પાશુપત યોગ-વ્રતનું સ્વરૂપ, દેવના નામભેદ, પૂજાનું માન, તેમજ યોગીઓ દેહসহ દિવ્યલોક પ્રાપ્ત કરે તેવી કથા અંગે સ્પષ્ટતા માગે છે. પછી નંદિકેશ્વર તપસ્વીઓને કૈલાસે બોલાવવા જાય છે અને પદ્મનાળ (કમળની ડાંડી)નો પ્રસંગ આવે છે—યોગીઓ યોગબળે સૂક્ષ્મરૂપે નાળમાં પ્રવેશી તેની અંદર યાત્રા કરે છે, જેથી સ્વચ્છંદગતિ અને સિદ્ધિ પ્રગટ થાય છે. દેવીની પ્રતિક્રિયાથી શાપનો સંકેત, પછી શમન અને કારણકથા: પડેલો નાળ ‘મહાનાળ’ લિંગ બને છે અને કલિયુગમાં ધ્રુવેશ્વર સાથે જોડાય છે; જ્યારે મુખ્ય ક્ષેત્રદેવતા અનાદીશ/પાશુપતેશ્વર જ નિશ્ચિત થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—વિશેષ કરીને માઘ માસમાં અવિરત ભક્તિથી પૂજન કરવાથી યજ્ઞ-દાન સમાન ફળ, સિદ્ધિ અને મોક્ષ મળે; ભસ્મધારણ વગેરે પાશુપત ચિહ્ન-આચાર અંગે પણ ધર્મોપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 131
ध्रुवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Dhruveśvara Māhātmya (The Glory and Origin Account of Dhruveśvara)
આ અધ્યાયમાં શ્રીદેવી પૂછે છે કે “નાલેશ્વર” તરીકે ઓળખાતું લિંગ “ધ્રુવેશ્વર” નામથી પણ કેમ પ્રસિદ્ધ થયું. ત્યારે ઈશ્વર તેનું માહાત્મ્ય અને ઉત્પત્તિકથા કહે છે. રાજા ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ પ્રભાસક્ષેત્રે આવી કઠોર તપ કરે છે, મહાદેવની પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને સહસ્ર દિવ્યવર્ષો સુધી અખંડ ભક્તિથી પૂજન કરે છે. ઈશ્વર ધ્રુવનું સ્તોત્ર પણ સંભળાવે છે, જે વારંવાર શરણાગતિના વાક્યથી રચાયેલ છે—“તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ”; તેમાં શિવની વિશ્વસ્વામિતા અને પુરાણપ્રસિદ્ધ કૃત્યોનું ગાન છે. ફલશ્રુતિ મુજબ શુદ્ધતા અને સંયમિત મનથી આ સ્તોત્રનો પાઠ કરવાથી શિવલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે. પ્રસન્ન શિવ ધ્રુવને દિવ્યદર્શન આપી અનેક વર આપવા ઇચ્છે છે; પરંતુ ધ્રુવ પદ-પ્રતિષ્ઠા વગેરે ન માગી માત્ર નિર્મળ ભક્તિ અને પ્રતિષ્ઠિત લિંગમાં શિવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય માગે છે. ઈશ્વર તે વરદાન નિશ્ચિત કરે છે, ધ્રુવના “સ્થિર” સ્થાનને પરમ નિવાસ સાથે જોડે છે અને શ્રાવણ અમાવાસ્યા અથવા આશ્વયુજ પૂર્ણિમાએ લિંગપૂજાનો વિધાન કરે છે—જેથી અશ્વમેધ સમ પુણ્ય તથા ઉપાસક-શ્રોતાઓને ઇહ-પર ફળ મળે છે.
Adhyaya 132
सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Siddhalakṣmī (Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસની નજીક સોમેશ/ઈશ-દિશાભાગમાં એક પરમ વૈષ્ણવી શક્તિ સ્થિત છે. તે પીઠની અધિષ્ઠાત્રી ‘સિદ્ધલક્ષ્મી’ છે; પ્રભાસને વિશ્વક્રમમાં ‘પ્રથમ પીઠ’ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે, જ્યાં ભૈરવ સાથે ભૂચરી અને આકાશચરી યોગિનીઓ સ્વચ્છંદ વિહરે છે. જાલંધર, કામરૂપ, શ્રીમદ્-રુદ્ર-નૃસિંહ, રત્નવીર્ય, કાશ્મીર વગેરે મહાપીઠોની યાદી આપી, તેમના જ્ઞાનને મંત્રવિદ્યા-પ્રાવિણ્ય (મંત્રવિત્) સાથે જોડવામાં આવ્યું છે. પછી સૌરાષ્ટ્રમાં ‘મહોદય’ નામના આધારપીઠનો ઉલ્લેખ આવે છે, જ્યાં કામરૂપસદૃશ જ્ઞાનપ્રવાહ ચાલુ રહે છે એમ કહેવાય છે. ત્યાં દેવીને ‘મહાલક્ષ્મી’ રૂપે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે—પાપશમન કરનારી અને શુભસિદ્ધિ આપનારી. શ્રીપંચમીના દિવસે સુગંધ અને પુષ્પોથી પૂજન કરવાથી અલક્ષ્મી (દુર્ભાગ્ય) નો ભય દૂર થાય છે. મહાલક્ષ્મીના સાન્નિધ્યમાં ઉત્તરાભિમુખ થઈ મંત્રસાધના નિર્દિષ્ટ છે—દીક્ષા અને સ્નાન પછી લક્ષજપ, અને તેના દશાંશ પ્રમાણે ત્રિમધુ તથા શ્રીફળથી હોમ. ફલશ્રુતિ મુજબ લક્ષ્મી પ્રગટ થઈ ઇહલોક-પરલોકમાં ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે છે; તૃતીયા, અષ્ટમી અને ચતુર્દશીનું પૂજન પણ વિશેષ ફળદાયક જણાવાયું છે.
Adhyaya 133
महाकालीमाहात्म्यवर्णनम् | Mahākālī Māhātmya (Glorification of Mahākālī)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને મહાકાળીનું મહાત્મ્ય સમજાવે છે. મહાકાળી પાતાળ-વિવરવાળા એક મહાપીઠમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; તે દુઃખ શમાવનારી અને વૈર-વિરોધ નાશ કરનારી તરીકે વર્ણવાય છે. કૃષ્ણાષ્ટમીની રાત્રે સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ વગેરે સાથે નૈવેદ્ય અને બલિ અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક તેની પૂજા કરવાની આજ્ઞા આપવામાં આવે છે. સ્ત્રીઓ માટે વિશેષ વ્રતનો પણ સંકેત છે—શુક્લપક્ષમાં એક વર્ષ સુધી નિયમિત ઉપાસના અને નિયમ મુજબ બ્રાહ્મણને ફળદાન. ગૌરીવ્રત ચાલે ત્યારે રાત્રે કેટલાક દાળ-ધાન્ય વગેરેનો ત્યાગ કરવો, એવા આહારનિયમો પણ જણાવાયા છે. ફલશ્રુતિમાં ગૃહસ્થના ધન-ધાન્યનો ક્ષય ન થવો, અપશકુન-વિપત્તિ દૂર થવી અને અનેક જન્મોના દુર્ભાગ્યનું શમન થવું કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે આ સ્થાનને મંત્રસિદ્ધિ આપનાર પીઠ કહી, આશ્વિન શુક્લ નવમીના દિવસે જાગરણ કરીને શાંત ચિત્તે રાત્રિ-જપ કરવાથી ઇષ્ટસિદ્ધિ મળે છે, એવી ભલામણ કરવામાં આવી છે।
Adhyaya 134
पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Puṣkarāvartakā River)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં બ્રહ્મકુંડના ઉત્તર તરફ નજીક આવેલી પુષ્કરાવર્તકા નામની નદીનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે અને તેને મહાપુણ્ય તીર્થ-કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કરે છે. વચ્ચે એક પુરાવૃત્તાંત આવે છે—સોમયાગના પ્રસંગે સોમના સંદર્ભથી બ્રહ્મા પ્રભાસમાં આવે છે અને સોમનાથની સ્થાપના તથા પૂર્વ પ્રતિજ્ઞાનો સંબંધ સ્મરે છે. સંધ્યાકાળના યોગ્ય સમય અંગે ચિંતા ઊભી થાય છે: બ્રહ્મા પુષ્કરમાં સંધ્યા કરવા જવા લાગ્યા છે, પરંતુ દૈવજ્ઞ/કાલવિદો કહે છે કે આ ક્ષણ અત્યંત શુભ છે, તેને ચૂકી ન જવું. ત્યારે બ્રહ્મા એકાગ્ર ચિત્તે નદીકાંઠે પુષ્કરના અનેક પ્રાગટ્યો કરાવે છે; જ્યેષ્ઠ, મધ્ય અને કનિષ્ઠ એવા ત્રણ આવર્તો ઉત્પન્ન થઈ ત્રિવિધ પવિત્ર તીર્થ-રચના બને છે. બ્રહ્મા નદીનું નામ ‘પુષ્કરાવર્તકા’ રાખી પોતાના અનુગ્રહથી તેની કીર્તિ જગતમાં જાહેર કરે છે. ત્યાં સ્નાન અને ભક્તિપૂર્વક પિતૃતર્પણ કરવાથી ‘ત્રિ-પુષ્કર’ સમાન પુણ્ય મળે છે; વિશેષ કરીને શ્રાવણ માસ, શુક્લ પક્ષ, તૃતીયા તિથિએ કરેલું તર્પણ પિતૃઓને અતિ દીર્ઘકાળ સુધી તૃપ્તિ આપે છે—એવું કાળવિધાન જણાવાયું છે.
Adhyaya 135
दुःखान्तकारिणी–लागौरीमाहात्म्य (Duhkhāntakāriṇī / Lāgaurī Māhātmya) — Śītalā as the Ender of Afflictions
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રમાં સ્થિત રક્ષાદેવીનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. દ્વાપરયુગમાં તે ‘શીતલા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી અને કલિયુગમાં એ જ દેવી ‘કલિદુઃખાંતકારિણી’—અર્થાત્ કલિના દુઃખોનો અંત કરનારી—રૂપે ઓળખાય છે. ઈશ્વર તેના સાન્નિધ્યનું વર્ણન કરીને બાળરોગો, ખાસ કરીને વિસ્ફોટ/ફોડા-ફુંસી જેવા ઉદ્ભેદક વિકારો અને સંબંધિત ઉપદ્રવો શાંત કરવા માટેનો ભક્તિ-વિધિ ક્રમ જણાવે છે. ભક્તે દેવીના મંદિરમાં જઈ દર્શન કરવું, મસૂર દાળ પીસીને માપસર શાંતિ માટેનું નૈવેદ્ય તૈયાર કરી બાળકોના કલ્યાણાર્થે શીતલાના સમક્ષ અર્પણ કરવું. સાથે શ્રાદ્ધ વગેરે સહાયક કર્મો અને બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાનું પણ કહેવામાં આવ્યું છે. કપૂર, પુષ્પ, કસ્તૂરી, ચંદન જેવા સુગંધિત દ્રવ્યો તથા ઘૃત-પાયસ નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરી, અંતે દંપતીએ અર્પિત વસ્તુઓ/વસ્ત્રો ધારણ કરવા (પરિધાપન) નો આદેશ છે. શુક્લ નવમીના દિવસે પવિત્ર બિલ્વમાળા અર્પણ કરવાથી ‘સર્વસિદ્ધિ’ પ્રાપ્ત થાય છે—આ અધ્યાયનું મુખ્ય ફળ આ રીતે દર્શાવાયું છે.
Adhyaya 136
लोमशेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Lomaśeśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે દુઃખાંતકારિણી તીર્થના પૂર્વમાં, ‘ધનુષોના સપ્તક’ પરિસરમાં આવેલું પરમ ધામ લોમશેશ્વર તરફ જવું. ત્યાં ગુહામાં મહાલિંગની સ્થાપના ઋષિ લોમશે અતિ દુષ્કર તપ કરીને કરી હતી એમ વર્ણન છે. પછી દીર્ઘાયુનું રહસ્ય કહે છે—દેહમાં જેટલા રોમ, તેટલા ઇન્દ્રોની સંખ્યા; ઇન્દ્રો ક્રમે લય પામે તેમ રોમપાત થાય છે. ઈશ્વરની કૃપાથી લોમશ મુનિ અનેક બ્રહ્માઓના આયુષ્ય સુધી જીવિત રહે છે. જે ભક્તિપૂર્વક લોમશે પૂજિત તે લિંગનું પૂજન કરે છે, તે દીર્ઘાયુ, નિર્વ્યાધ, નીરુજ અને સુખી રહે છે—આ અધ્યાયની ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 137
कंकालभैरवक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kaṅkāla Bhairava as Kṣetrapāla
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર-અનુમોદિત વાણી દ્વારા પવિત્ર ક્ષેત્રના મુખ્ય ક્ષેત્રપાલ કંકાલ ભૈરવનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. ભૈરવે તેમને ક્ષેત્રની રક્ષા માટે નિયુક્ત કર્યા છે, જેથી વિકૃત સ્વભાવવાળા જીવોના હાનિકારક ઇરાદાઓને રોકી અને દુષ્ટ સંકલ્પોનો પ્રતિકાર કરી શકાય. શ્રાવણ માસની શુક્લ પંચમી તથા આશ્વિન માસની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે તેમની ભક્તિપૂર્વક ઉપાસનાનો વિશેષ સમય જણાવાયો છે. બલી અને પુષ્પ અર્પણની સરળ ક્રમબદ્ધ વિધિથી જે ભક્ત ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરીને પૂજન કરે છે, તેને કાર્યોમાં નિર્વિઘ્નતા મળે છે અને કંકાલ ભૈરવ તેને પોતાના સંતાન સમાન રક્ષણ આપે છે—એવું ફળશ્રુતિમાં કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 138
Tṛṇabindvīśvara Māhātmya (तृणबिन्द्वीश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Shrine of Tṛṇabindvīśvara
આ અધ્યાયમાં ‘ઈશ્વર ઉવાચ’ એવા શૈવ પ્રકટનના સ્વરમાં પ્રભાસ ક્ષેત્રના પશ્ચિમ વિભાગમાં તૃણબિંદ્વીશ્વર તીર્થનું સ્થાન દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તે ‘પાંચ ધનુષ’ જેટલી પરિમિતિની અંદર આવેલું પવિત્ર સ્થાન છે એમ કહીને ત્યાં શિવલિંગની મહિમા વિશેષ રીતે વર્ણવાય છે. તીર્થની પાવનતાનું કારણ ઋષિ તૃણબિંદુની તપશ્ચર્યામાં બતાવવામાં આવ્યું છે. તેમણે અનેક વર્ષો કઠોર તપ કર્યું; માસે માસે કુશાગ્ર પરથી માત્ર એક જળબિંદુ પીવાનો નિયમ પાળી સંયમ, વૈરાગ્ય અને ભક્તિનું આદર્શ સ્થાપ્યું. ઈશ્વરની અખંડ આરાધનાથી ‘શુભ પ્રાભાસિક ક્ષેત્ર’માં તેમને પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ; તેથી આ અધ્યાય સ્થળમાહાત્મ્ય, સ્થાપનકથા અને તપો-ભક્તિની નૈતિક દિશા સંક્ષેપે પ્રગટ કરે છે.
Adhyaya 139
चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Citrāditya (and the Stotra of the 68 Names of Sūrya)
ઈશ્વર ઉપદેશ આપે છે કે બ્રહ્મકુંડની નજીક આવેલ, દરિદ્રતા-નાશક ચિત્રાદિત્યના દર્શન માટે જવું જોઈએ. પૂર્વકથામાં ધર્મનિષ્ઠ કાયસ્થ મિત્રનું વર્ણન છે—તે સર્વભૂતહિતમાં રત હતો. તેને બે સંતાન: પુત્ર ચિત્ર અને પુત્રી ચિત્રા. મિત્રના અવસાન પછી પત્નીએ સહગમન કર્યું; બંને બાળકોનું રક્ષણ ઋષિઓએ કર્યું અને પછી તેઓ પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા. ચિત્રે ભાસ્કર (સૂર્ય)ની પ્રતિષ્ઠા કરીને વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું અને પરંપરાથી પ્રાપ્ત સ્તોત્રનો જપ કર્યો; તેમાં સૂર્યના અડસઠ ગુહ્ય નામો આવે છે, જે તેમને ભારતના અનેક તીર્થસ્થાનો સાથે જોડે છે. આ નામોના શ્રવણ-જપથી પાપક્ષય, ઇચ્છિત સિદ્ધિ (રાજ્ય, ધન, સંતાન, સુખ), રોગશમન અને બંધનમુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પ્રસન્ન થઈ સૂર્યે ચિત્રને કર્મ અને જ્ઞાનમાં પરિપક્વતા આપી; ત્યારબાદ ધર્મરાજે તેને ચિત્રગુપ્ત—વિશ્વના કર્મોનો લેખક—પદે નિયુક્ત કર્યો. અંતે ખાસ કરીને સપ્તમી તિથિએ પૂજાવિધાન અને દાન—ઘોડો, મ્યાન સહિત તલવાર, તથા બ્રાહ્મણને સોનું—યાત્રાપુણ્ય માટે નિર્દેશિત છે.
Adhyaya 140
चित्रपथानदीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Citrāpathā River
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રની ચિત્રપથા નદીનું માહાત્મ્ય અને તેની વિધિ-ફલદાયી શક્તિ વર્ણવાઈ છે. દેવીને બ્રહ્મકૂંડની નજીક, ચિત્રાદિત્ય સાથે સંબંધિત સ્થાને આવેલી આ નદી પાસે જવા ઉપદેશ આપવામાં આવે છે. કથામાં આવે છે કે યમની આજ્ઞાથી યમદૂત ‘ચિત્ર’ નામના પુરુષને લઈ જાય છે; આ જાણીને તેની બહેન શોકથી વ્યાકુળ થઈ ‘ચિત્રા’ નદીરૂપ બની જાય છે, ભાઈની શોધમાં સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરે છે; પછી દ્વિજજન નદીનું નામ ‘ચિત્રપથા’ રાખે છે. ફળશ્રુતિ મુજબ, જે ચિત્રપથામાં સ્નાન કરીને ચિત્રાદિત્યનું દર્શન કરે છે તે દિવાકર-સંબંધિત પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે. કલિયુગમાં નદી પ્રાયઃ ગુપ્ત થઈ ગઈ છે અને દુર્લભ રીતે, ખાસ કરીને વર્ષાઋતુમાં, દેખાય છે; છતાં જ્યારે પણ દેખાય ત્યારે માત્ર દર્શન જ પ્રમાણ માનવામાં આવ્યું છે—તિથિ-કાળની બાંધછોડ નથી. આ સ્થાન પિતૃલોક સાથે પણ જોડાયેલું છે: નદીના દર્શનથી સ્વર્ગસ્થ પિતૃઓ આનંદિત થાય છે અને વંશજો દ્વારા થનારા શ્રાદ્ધની અપેક્ષા રાખે છે; તેનાથી તેમને દીર્ઘ તૃપ્તિ મળે છે. તેથી પાપનાશ અને પિતૃપ્રીતિ માટે ત્યાં સ્નાન તથા શ્રાદ્ધ કરવાની શિક્ષા આપી, ચિત્રપથાને પ્રભાસની પુણ્યજનક તીર્થધારા તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 141
कपर्दिचिन्तामणिमाहात्म्यवर्णनम् (Kapardī–Chintāmaṇi Māhātmya: Description of the Sacred Efficacy)
અધ્યાય ૧૪૧માં ઈશ્વરપ્રોક્ત સંક્ષિપ્ત તત્ત્વ-અને-વિધિનું વર્ણન છે. પ્રથમ યાત્રિકે કપર્દી પ્રતિષ્ઠિત સ્થાન પર જવું, ત્યારબાદ ત્યાંથી ઉત્તર દિશામાં નજીક આવેલા ‘ચિંતિતાર્થપ્રદ’ નામના દેવસ્થાનમાં પહોંચવું—જે મનમાં વિચારેલા હેતુઓ આપનાર, જાણે બીજો ચિંતામણિ રત્ન છે—એવું કહેવામાં આવ્યું છે. પછી કાળ અને ક્રમ નિર્ધારિત થાય છે: ચતુર્થી તિથિએ, ખાસ કરીને અઙ્ગારકવાર (મંગળવાર) સાથે સંયોગ હોય ત્યારે, દેવતાનું સ્નાન/અભિષેક કરીને સંપૂર્ણ પૂજા કરવી અને શુભ પ્રકારના વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવા. આ આચરણ વિઘ્નરાજ (ગણેશ)ની તૃપ્તિ માટે છે; નિયમપૂર્વક કરવાથી સર્વ ઇચ્છાઓની સિદ્ધિ થાય છે—એવું ફળશ્રુતિમાં જણાવાયું છે.
Adhyaya 142
चित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Citreśvara Māhātmya—Account of the Glory of Citreśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસક્ષેત્રમાં આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશા તરફ, સાત ધનુષ્ય-પ્રમાણ અંતરે ‘ચિત્રેશ્વર’ નામનું મહાપ્રભાવશાળી લિંગ સ્થિત છે. તેને સ્પષ્ટ રીતે ‘સર્વ-પાતક-નાશક’ કહેવાયું છે; તેના દર્શન અને પૂજનથી ભક્તને નરકનો ભય રહેતો નથી. અહીં પાપને મલિનતા સમાન દર્શાવી કહેવામાં આવ્યું છે કે ચિત્રેશ્વર તેને ‘માર્જયતિ’—અર્થાત્ સાફ કરીને શુદ્ધ કરે છે; સતત ભક્તિ-આરાધનાથી પાવનતા પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી પૂર્ણ પ્રયત્નથી ચિત્રેશની પૂજા કરવાનું ઉપદેશ છે; ફલશ્રુતિ મુજબ પાપભાર ધરાવનાર પણ નરકનું દર્શન કરતો નથી. આ સ્કંદમહાપુરાણ, પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય (પ્રથમ ભાગ), અધ્યાય 142 છે.
Adhyaya 143
विचित्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vicitreśvara
ઈશ્વર મહાદેવીને વિચિત્રેશ્વર તીર્થયાત્રાનો વિધાન સમજાવે છે. પ્રભાસક્ષેત્રના તે વિસ્તારમાં પૂર્વ ભાગમાં, થોડુંક આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) સીમામાં, દસ ધનુષના અંતરે આ ઉત્તમ લિંગ સ્થિત છે—એવો સ્થાનનિર્દેશ આપવામાં આવે છે. ઉત્પત્તિકથામાં કહેવામાં આવે છે કે યમના લેખક ‘વિચિત્ર’એ અતિ કઠોર તપ કરીને આ મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી. આ લિંગનું દર્શન કરીને પૂજા કરવાથી સર્વ પાતકોનો નાશ થાય છે; અને વિધાનપૂર્વક આરાધના કરવાથી ભક્ત દુઃખથી પીડાતો નથી—એવી ફલશ્રુતિ અહીં જણાવાય છે.
Adhyaya 144
पुष्करकुण्डमाहात्म्य (Puṣkara-kuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Puṣkara Pond
ઈશ્વર મહાદેવીને “ત્રીજા મહાન પુષ્કર” તરફ આગળ વધવા ઉપદેશ આપે છે. તેના પૂર્વ ભાગમાં, ઈશાન દિશાની નજીક, ‘પુષ્કર’ નામે સ્મરાતું એક નાનું કુંડ દર્શાવવામાં આવે છે. મધ્યાહ્ને ત્યાં બ્રહ્માએ પૂજા કરી હતી—આ આદર્શ પ્રસંગથી તીર્થની પ્રામાણિકતા સ્થાપિત થાય છે; તેમજ ત્રિલોકમાતા સંધ્યા ‘પ્રતિષ્ઠા’ (સ્થાપન) સાથે સંબંધિત કહેવાય છે. પૌર્ણિમાના દિવસે શાંત ચિત્તે ત્યાં સ્નાન કરનારને ‘આદિ-પુષ્કર’ સ્થાને વિધિવત્ સ્નાન પૂર્ણ કર્યાનું ફળ મળે છે—એવો વિધાન છે. સર્વ પાપોના નિવારણ માટે હિરણ્યદાન (સુવર્ણદાન) કરવાનું પણ સ્પષ્ટ રીતે કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે ફલશ્રુતિ જણાવે છે કે આ સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્યનું શ્રવણ પાપનાશક છે અને ઇચ્છિત સિદ્ધિ આપે છે.
Adhyaya 145
गजकुंभोदरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gajakumbhodara: Vighneśa at the Kuṇḍa)
અધ્યાય ૧૪૫ પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં વિઘ્નેશ (ગણેશ)ના એક સ્થાનિક સ્વરૂપનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય રજૂ કરે છે. ઈશ્વર ‘ગજકુંભોદર’ નામના વિશેષ વિગ્રહનું વર્ણન કરે છે—હાથીસદૃશ લક્ષણો ધરાવતું, વિઘ્નહર્તા અને દુષ્કર્મવિનાશક દેવરૂપ। પછી નિશ્ચિત અનુષ્ઠાન જણાવે છે: પ્રયત્નશીલ યાત્રિકે ચતુર્થીના દિવસે સંબંધિત કુંડમાં સ્નાન કરી ભક્તિપૂર્વક દેવની પૂજા કરવી. યોગ્ય સમય, શુદ્ધ ભક્તિ અને નૈતિક આચરણથી દેવ પ્રસન્ન થાય છે; પરિણામે અવરોધો દૂર થાય અને શુભ ફળ પરિપક્વ થાય છે. અંતે આ અંશ સ્કંદપુરાણમાં ‘ગજકુંભોદરમાહાત્મ્યવર્ણન’ અધ્યાય તરીકે નિર્દિષ્ટ છે.
Adhyaya 146
यमेश्वर-प्रतिष्ठा तथा पापविमोचन-उपदेशः (Yameśvara Installation and Guidance on Release from Demerit)
આ અધ્યાયમાં છાયા સંબંધિત શાપના કારણે ધર્મરાજ યમ દુઃખિત થાય છે; તેમનો એક પગ પડી જાય છે અને તેઓ ભારે પીડા સહે છે. તેઓ પ્રભાસક્ષેત્રમાં તપ કરે છે અને શૂલધારી શિવનું લિંગ સ્થાપે છે. શિવ સાક્ષાત પ્રગટ થઈ વર માગવા કહે છે; યમ પોતાનો પડેલો પગ પુનઃપ્રાપ્ત થવાની પ્રાર્થના કરે છે. પછી યમ વિનંતી કરે છે કે જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક યમેશ્વર-લિંગનું દર્શન કરે તેને પાપવિમોચન મળે. શિવ વરદાન આપી અંતર્ધાન થાય છે; યમનો પગ પાછો મળે છે અને તેઓ સ્વર્ગે પરત જાય છે. યાત્રા-ઉપદેશ મુજબ—ભ્રાતૃદ્વિતીયાના સંયોગકાળે સરોવરમાં સ્નાન કરી મંદિર નજીક યમેશ્વરનું દર્શન કરવું. તિલપાત્ર, દીપ, ગાયો અને કાંચન યમને અર્પણ કરવાથી સર્વ પાતકોનો નાશ થાય છે; અહીં નૈતિક કારણકાર્ય નકારાતું નથી, પરંતુ ભક્તિ, તપ અને વિધિપૂર્વક કર્મથી ભય શમાવાય છે.
Adhyaya 147
ब्रह्मकुण्डमाहात्म्य (Brahmakuṇḍa Māhātmya) — The Glory of Brahmakuṇḍa at Prabhāsa
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપ છે. ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસમાં સ્થિત બ્રહ્મકુંડ તરફ દિશા આપે છે, જે બ્રહ્માએ રચેલું અદ્વિતીય તીર્થ કહેવાયું છે. સોમ/શશાંક દ્વારા સોમનાથની સ્થાપના સમયે દેવસમૂહ અભિષેક માટે એકત્ર થયો ત્યારે પ્રતિષ્ઠાનું સ્વયંભૂ-ચિહ્ન આપવા બ્રહ્માને વિનંતી કરવામાં આવી. બ્રહ્માએ તપ અને ધ્યાનથી સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને પાતાળનાં સર્વ તીર્થોને એકત્ર ખેંચી આ કુંડમાં સંહિત કર્યા; તેથી તેનું નામ “બ્રહ્મકુંડ” પડ્યું. અહીં સ્નાન અને પિતૃ-તર્પણથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય તથા સ્વર્ગગમનની સિદ્ધિ જણાવાઈ છે. પાપનાશ માટે વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને દાન કરવાની પ્રશંસા છે. પૂર્ણિમા અને પ્રતિપદા તિથિએ સરસ્વતી અહીં સ્નાન કરે છે એમ કહી તિથિ-વિશેષની પવિત્રતા દર્શાવવામાં આવી છે. કુંડનું જળ ‘સિદ્ધ-રસાયણ’—અनेक રંગો અને સુગંધોથી યુક્ત—અદભુત રૂપે વર્ણવાયું છે; પરંતુ તેની અસર મહાદેવની પ્રસન્નતા પર આધારિત છે. પાત્ર-શુદ્ધિ, તાપ આપવો, વારંવાર સંસ્કાર/સિંચન જેવી વિધિઓ તથા બહુવર્ષીય સ્નાન, મંત્રજપ અને હિરણ્યેશ, ક્ષેત્રપાલ, ભૈરવેશ્વરની પૂજા દ્વારા આરોગ્ય, દીર્ઘાયુ, વાક્પટુતા અને વિદ્યાલાભ થાય છે એમ ફળ જણાવાયું છે. અંતે પ્રદક્ષિણા, પૂજા અને શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણથી પાપક્ષય અને બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિની ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 148
Kūpa–Kuṇḍala-janma-kathā and Śivarātri-phala (The Well of Kundala and the Fruit of Śivarātri)
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવીના સંવાદરૂપે બ્રહ્મતીર્થ નજીક બ્રહ્મકુંડના ઉત્તરે આવેલ ‘કુંડલ’ નામના કૂપનું વર્ણન છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી ચૌર્યદોષનું પાપ નાશ પામે છે અને સ્થાન મહાપાવન ગણાય છે. વિશેષ કરીને શિવરાત્રિએ હિંસાથી મૃત્યુ પામેલા તથા નૈતિક દોષથી કલુષિત ગણાતા લોકોના કલ્યાણ માટે પિંડદાન વગેરે વિધિઓ શ્રેષ્ઠ જણાવવામાં આવી છે. દેવીના પ્રશ્નથી પ્રેરાઈ ઈશ્વર તે સ્થળની પ્રસિદ્ધિની કારણકથા કહે છે. રાજા સુદર્શનને પૂર્વજન્મસ્મૃતિ થાય છે—પૂર્વજન્મમાં તે ચોર હતો; શિવરાત્રિના જાગરણરાત્રે દુષ્કર્મ કરવા જતા રાજરક્ષકોના હાથે માર્યો ગયો અને તેના અવશેષો બ્રહ્મતીર્થના ઉત્તરે દફનાયા. અજાણતાં શિવરાત્રિ-જાગરણનો સંયોગ અને ક્ષેત્રની મહિમાથી તેને પરિવર્તનકારી ફળ મળ્યું અને તે ધર્માત્મા રાજા સુદર્શન તરીકે પુનર્જન્મ પામ્યો. પછી સોનું મળવાનું દૃશ્યચિહ્ન લોકોએ સત્ય તરીકે માન્ય કરે છે; ‘ચિત્રાપથા’ નદીનો ઉદ્ભવ અને નામકરણ થાય છે. શ્રાવણ માસમાં તે કૂપમાં સ્નાન કરીને નિયમપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું અને ચિત્રાદિત્યની પૂજા કરવાથી શિવલોકમાં માન મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે પાઠ અથવા શ્રવણની ફલશ્રુતિરૂપે રુદ્રલોકમાં પવિત્રતા અને પ્રતિષ્ઠાનું વચન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 149
Bhairaveśvara at Brahmakuṇḍa (भैरवेश्वर-ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्यम्)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે બ્રહ્મકુંડના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) ભાગમાં સ્થિત ભૈરવેશ્વર પરમ પ્રતિષ્ઠિત પ્રકટ સ્વરૂપ છે—તે તીર્થના રક્ષક અને પાપનાશક છે. તેમનું ચતુર્વક્ત્ર સ્વરૂપ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં રક્ષણ અને વિધિ-અધિકારનું પ્રતીક રૂપે વર્ણવાયું છે. અહીં યાત્રાની સરળ ઉપાસના-વિધિ જણાવાય છે—મહાકુંડમાં સ્નાન કરીને, ઇન્દ્રિયસંયમ સાથે ભક્તિપૂર્વક પંચોપચારથી પૂજન કરવું. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે ઉપાસક પૂર્વ અને ભાવિ વંશને ‘તારયેત’—ઉદ્ધારે છે અને ભક્તને કોઈ હાનિ કે વિનાશ થતો નથી. તેજસ્વી વિમાનોની પ્રાપ્તિ, સૂર્યસમાન પ્રભામાં સતત ગતિ અને દિવ્ય ભોગનું વર્ણન છે; તેમજ આ ચતુર્વક્ત્ર લિંગના દર્શનમાત્રથી સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે એમ નિષ્કર્ષ આપે છે.
Adhyaya 150
ब्रह्मकुण्डसमीपस्थ-ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Brahmeśvara near Brahma-kuṇḍa)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર બ્રહ્મકુંડના દક્ષિણ તરફ સ્થિત ‘બ્રહ્મેશ્વર’ નામના શૈવ તીર્થનું માહાત્મ્ય ઉપદેશરૂપે વર્ણવે છે. તે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે અને શિવના ગણો તેની રક્ષા કરે છે—એ રીતે પ્રભાસ તીર્થપરિસરમાં તેની પ્રતિષ્ઠા અને પ્રામાણ્ય સ્થાપિત થાય છે. યાત્રિક માટે નિશ્ચિત વિધિક્રમ જણાવાયો છે—પ્રથમ બ્રહ્મેશ્વર પાસે જઈ ત્યાં સ્નાન કરવું; ખાસ કરીને ચતુર્દશીએ અને વધુ વિશેષ અમાવાસ્યાએ. ત્યારબાદ વિધિ મુજબ શ્રાદ્ધ કરીને પછી બ્રહ્મેશ્વરની પૂજા કરવી. પછી દાનવિધાન આવે છે—બ્રાહ્મણોને સુવર્ણદાન શંકરના સંતોષ માટે ઉત્તમ ગણાયું છે. આ અનુષ્ઠાનોના ફળરૂપે જન્મફળની પ્રાપ્તિ, વિશાળ કીર્તિ અને બ્રહ્માના અનુગ્રહથી ઉત્પન્ન આનંદાવસ્થા જણાવાઈ છે.
Adhyaya 151
Sāvitrīśvara-bhairava-māhātmya (सावित्रीश्वरभैरवमाहात्म्य)
અધ્યાય ૧૫૧ પ્રભાસક્ષેત્રમાં બ્રહ્મકુંડની આસપાસનું તીર્થમાહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં વર્ણવે છે. ઈશ્વર ત્યાં દક્ષિણ ભાગે બ્રહ્મકુંડ નજીક સ્થિત ત્રીજા ભૈરવનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં સાવિત્રી એક શૈવ-પ્રતિષ્ઠા સાથે જોડાયેલી છે. સાવિત્રી સંયમ અને કઠોર નિયમોથી યુક્ત ભક્તિભર્યા તપ દ્વારા શંકરને પ્રસન્ન કરે છે. પ્રસન્ન શિવ વરરૂપે વિધિ આપે છે—જે બ્રહ્મકુંડમાં સ્નાન કરીને પૂર્ણિમાના દિવસે “મારા લિંગ”ની ગંધ-પુષ્પાદિ ક્રમપૂર્વક વિધિવત પૂજા કરે, તેને ઇચ્છિત શુભ ફળ મળે. મહાપાતકોથી ભારિત વ્યક્તિ પણ દોષમુક્ત થઈ વૃષભધ્વજ શિવના આશ્રયમાં પુરુષાર્થસિદ્ધિ પામે છે. અંતે શિવ અંતર્ધાન થાય છે, સાવિત્રી શૈવભાવ સ્થાપી બ્રહ્મલોક જાય છે; અને આ મહાત્મ્ય સાંભળનાર વિવેકી શ્રોત પણ દોષમુક્ત થાય છે—એવી ફલશ્રુતિ છે।
Adhyaya 152
नारदेश्वरभैरवप्रादुर्भावः (Naradeśvara Bhairava: Origin and Merit)
ઈશ્વર ભૈરવના પ્રાગટ્યોનો ક્રમ સમજાવે છે અને બ્રહ્મેશના પશ્ચિમમાં ધનુષ્ય-પ્રમાણથી માપીને નિર્ધારિત ચોથા ભૈરવ-સ્થાનનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં નારદ મુનિએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલું લિંગ ‘નારદેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને ઇચ્છિત ફળ આપે છે. કથામાં નારદ પૂર્વે બ્રહ્મલોકમાં હતા ત્યારે સરસ્વતી સાથે સંબંધિત તેજસ્વી દિવ્ય વીણા જોઈ કૌતૂહલથી વિધિ વિરુદ્ધ વગાડે છે. તેમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સાત સ્વરોને ‘પતિત બ્રાહ્મણ’ સમાન કહ્યા છે; બ્રહ્મા આને અજ્ઞાનજન્ય દોષ માની સાત બ્રાહ્મણોને હાનિ કર્યાના સમાન મહાપાતક ગણાવે છે અને પ્રાયશ્ચિત્ત માટે તરત પ્રભાસ જઈ ભૈરવને પ્રસન્ન કરવા આદેશ આપે છે. નારદ પ્રભાસ આવી બ્રહ્મકુંડમાં સો દિવ્ય વર્ષ ભૈરવપૂજા કરે છે, શુદ્ધ થાય છે અને ગાનવિદ્યામાં પ્રવીણતા મેળવે છે. અંતે ‘નારદેશ્વર ભૈરવ’ લિંગ મહાદોષનાશક તરીકે લોકપ્રસિદ્ધ હોવાનું અને અજ્ઞાનથી વીણા/સ્વર વગાડનારોએ શુદ્ધિ માટે ત્યાં જવું જોઈએ એવું કહેવામાં આવે છે. માઘ માસમાં નિયત આહાર સાથે દિવસમાં ત્રણ વાર પૂજન કરવાથી ભક્તને આનંદમય, શુભ સ્વર્ગીય ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 153
Hiraṇyeśvara-māhātmya (हिरण्येश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Hiraṇyeśvara near Brahmakuṇḍa
ઈશ્વર દેવીને બ્રહ્મકુંડની નજીક આવેલા હિરણ્યેશ્વર લિંગનું સ્થાન અને મોક્ષદાયક મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. બ્રહ્મકુંડના વાયવ્ય ભાગમાં સ્થિત આ શ્રેષ્ઠ લિંગ કૃતસ્મરા, અગ્નિતીર્થ, યમેશ્વર અને ઉત્તર સમુદ્રપ્રદેશ જેવા પવિત્ર નિશાનાઓની વચ્ચે છે; બ્રહ્મકુંડ પાસે પ્રસિદ્ધ ‘પાંચ ભૈરવો’ પણ આ પવિત્ર પરિસરમાં ગણાય છે. બ્રહ્માએ લિંગના પૂર્વ ભાગે ઘોર તપ કરીને ઉત્તમ યજ્ઞ આરંભ્યો. દેવો અને ઋષિઓ પોતપોતાનો ભાગ લેવા આવ્યા, પરંતુ દક્ષિણા (માનધન) અપૂરતી પડતાં યજ્ઞ પૂર્ણ થવામાં વિઘ્ન આવ્યું. ત્યારે બ્રહ્માએ મહાદેવને પ્રાર્થના કરી; તેમની પ્રેરણાથી દેવહિતાર્થે સરસ્વતીનું આવાહન થયું અને તે ‘કાંચન-વાહિની’ (સુવર્ણવાહિની) બની. તેની પશ્ચિમાભિમુખ ધારા પરથી અસંખ્ય સુવર્ણ કમળો ઉત્પન્ન થઈ અગ્નિતીર્થ સુધી વિસ્તાર ભરાઈ ગયો. બ્રહ્માએ તે સુવર્ણ કમળો પુરોહિતોને દક્ષિણા રૂપે આપી યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો; બાકી કમળો ભૂમિ નીચે રાખી તેના ઉપર લિંગની સ્થાપના કરી—એથી નામ ‘હિરણ્યેશ્વર’, જેની પૂજા દિવ્ય સુવર્ણ કમળોથી થાય છે. બ્રહ્મકુંડનું જળ અનેક રંગનું દેખાય છે અને અંદર દટાયેલા કમળોના કારણે ક્ષણવાર સુવર્ણ સમાન બને છે એમ કહેવાય છે. હિરણ્યેશ્વરના દર્શન-પૂજનથી પાપક્ષય અને દરિદ્રતા નાશ પામે છે; માઘ ચતુર્દશીએ પૂજન સમગ્ર જગતના પૂજન સમાન ગણાયું છે, અને ભક્તિપૂર્વક શ્રવણ-પાઠથી દેવલોકપ્રાપ્તિ તથા પાપમુક્તિનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 154
गायत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Gayatrīśvara Liṅga)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે હિરણ્યેશ્વરના વાયવ્ય ભાગમાં ‘ત્રણ ધનુષ’ જેટલા અંતરે પાપ-વિમોચન કરતું એક લિંગ સ્થિત છે. તેનું દર્શન અને સ્પર્શ સર્વ પ્રાણીઓના પાપનો નાશ કરે છે. આ લિંગ ગાયત્રી મંત્ર/પરંપરાના દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ‘આદિ-લિંગ’ તરીકે ઓળખાય છે. શુચિ બનેલો બ્રાહ્મણ ત્યાં જઈ ગાયત્રી-જપ કરે તો તે દુષ્પ્રતિગ્રહ (અયોગ્ય દાન સ્વીકાર)ના દોષથી મુક્ત થાય છે. જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમાએ જે યથાશક્તિ દંપતીને ભોજન કરાવી વસ્ત્ર આપે, તેનું દૌર્ભાગ્ય દૂર થાય છે. પૂર્ણિમાના દિવસે સુગંધ, પુષ્પ અને નૈવેદ્યથી પૂજન કરવાથી સાત જન્મ સુધી બ્રાહ્મણ્ય ફળ મળે છે. અંતે બ્રહ્મકુંડની કૃપાથી પ્રાપ્ત આ વર્ણનને ‘સારાત સારતર’ તરીકે સંક્ષેપે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 155
Ratneśvara-māhātmya (रतनॆश्वरमाहात्म्य) — Sudarśana Kṣetra and the Merit of Ratnakuṇḍa Worship
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવી સાથે સંવાદરૂપે રત્નેશ્વરને અદ્વિતીય તીર્થ તરીકે દર્શાવે છે. ત્યાં પરાક્રમી અને શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુએ તપ કર્યું અને સર્વકામના પૂર્ણ કરનાર લિંગની સ્થાપના કરી હોવાનું કહેવામાં આવે છે. રત્નકુંડમાં સ્નાન કરીને પૂર્ણ ઉપચારોથી અને અખંડ ભક્તિથી દેવપૂજન કરવાથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. સ્થળની મહિમા એ રીતે પણ સ્થાપિત થાય છે કે અપરિમિત તેજવાળા શ્રીકૃષ્ણે અહીં ઘોર તપ કરીને સર્વ દૈત્યોનો નાશ કરનાર સુદર્શનચક્ર પ્રાપ્ત કર્યું. ઈશ્વર કહે છે—આ ક્ષેત્ર મને સદા પ્રિય છે અને પ્રલયકાળે પણ મારી સન્નિધિ અહીં જ રહે છે. આ ક્ષેત્રનું નામ “સુદર્શન” છે અને તેની પરિધિ છત્રીસ ધન્વંતર જણાવાઈ છે. આ સીમામાં ‘નીચ’ ગણાતા લોકો પણ અહીં દેહત્યાગ કરે તો પરમ પદ પામે; તેમજ વિષ્ણુને સુવર્ણ ગરુડ અને પીળાં વસ્ત્રો દાન કરવાથી તીર્થયાત્રાનું ફળ મળે છે.
Adhyaya 156
गरुडेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Garudeśvara Māhātmya—Account of the Glory of Garudeśvara)
આ અધ્યાયમાં રત્નેશ્વર-માહાત્મ્યના પ્રવાહમાં સંક્ષિપ્ત તીર્થ-ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે રત્નેશ્વરના ઉત્તર તરફ ધનુષ-પરિમાણ અંતરે વૈનતેય (ગરુડ) દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત શિવલિંગ છે, જે “વૈનતેય-પ્રતિષ્ઠિત” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. સ્થળને વૈષ્ણવ સ્વભાવનું જાણીને ગરુંડે પાપનાશ માટે ત્યાં લિંગ સ્થાપ્યું. પંચમી તિથિએ વિધાનપૂર્વક પૂજન કરવાનું કહ્યું છે; પંચામૃતથી અભિષેક કરીને નિયમથી આરાધના કરવાથી સર્વ પુણ્યની પ્રાપ્તિ અને સ્વર્ગભોગનું ફળ મળે છે. ફળશ્રુતિમાં સાત જન્મ સુધી સર્પજન્ય વિષથી રક્ષા તથા સર્વપુણ્યલાભ જણાવ્યો છે. આ રીતે શૈવ લિંગભક્તિ ગરુંડ/વૈષ્ણવ પ્રતીક સાથે જોડાઈ તીર્થાચારણમાં શુદ્ધિ અને રક્ષણ—બન્નેનું મહત્ત્વ દર્શાવે છે।
Adhyaya 157
सत्यभामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Satyabhāmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Satyabhāmeśvara)
ઈશ્વર મહાદેવીને સંબોધીને શુભ સત્યભામેશ્વર તીર્થ તરફ યાત્રાનો ઉપદેશ આપે છે. રત્નેશ્વરથી દક્ષિણ દિશામાં એક ધનુષ્યમાત્ર અંતરે આ મંદિર સ્થિત છે એમ કહી, તેને સર્વ-પાપ-પ્રશમન કરનારું ગણાવે છે. તેની સ્થાપના શ્રીકૃષ્ણની રૂપ–ઔદાર્યથી યુક્ત પત્ની સત્યભામાએ કરી હતી—એવું વર્ણન છે. આ વૈષ્ણવ-સંબંધિત સ્થાને સ્નાનને પાતક-નાશક કહેવામાં આવ્યું છે. માઘ માસની તૃતીયા તિથિએ સ્ત્રી-પુરુષ સૌએ ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી; તેથી પાપમુક્તિ મળે—એવો કાલવિધિ આપવામાં આવ્યો છે. ફળશ્રુતિમાં દુર્ભાગ્ય, શોક, દુઃખ અને વિઘ્નોથી પીડિત લોકો પણ અહીંના પ્રભાવથી મુક્ત થાય છે અને ‘સત્યભામાન્વિત’ બની સત્યભામાની પાવન પ્રતિષ્ઠા સાથે જોડાય છે—એવું જણાવે છે.
Adhyaya 158
अनंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Anangeśvara: Narrative of the Shrine’s Glory)
અધ્યાય 158માં ઈશ્વર યાત્રા-નિર્દેશની શૈલીમાં શ્રોતાને અનંગેશ્વરના દર્શન માટે માર્ગદર્શન આપે છે. રત્નેશ્વરના આગળ ધનુષ્ય-પ્રમાણ અંતરે અનંગેશ્વર સ્થિત છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ત્યાંનું લિંગ કામદેવે—જેને વિષ્ણુનો પુત્ર પણ કહેવાયો છે—પ્રતિષ્ઠિત કર્યું; આ સ્થાન વૈષ્ણવ-સંબંધિત છે અને કલિયુગમાં પાપમલ દૂર કરવા વિશેષ ફળદાયક ગણાયું છે. ફળશ્રુતિ સ્પષ્ટ છે—અનંગેશ્વરના દર્શન-પૂજનથી ભક્તને કામદેવસમાન આકર્ષણ, સૌંદર્ય અને લોકપ્રિયતા મળે છે; વંશમાં પણ દુર્ભાગ્ય અથવા અશુભતાનું શમન થાય છે. અનંગ-ત્રયોદશીએ વ્રત સાથે વિશેષ પૂજા કરવી, તે ‘જન્મ-સાફલ્ય’નું કારણ કહેવાય છે. તીર્થધર્મની પૂર્ણતા માટે સદાચારી બ્રાહ્મણને શય્યા-દાનનું વિધાન છે; ખાસ કરીને વિષ્ણુભક્તને દાન આપવાથી પુણ્ય વધુ વધે છે.
Adhyaya 159
रत्नकुण्ड-माहात्म्य (Ratnakuṇḍa Māhātmya) / The Glory of Ratna-Kuṇḍa near Ratneśvara
ઈશ્વર મહાદેવીને રત્નેશ્વરના દક્ષિણમાં, સાત ધનુષના અંતરે આવેલા રત્નકુંડ નામના શ્રેષ્ઠ જલતીર્થનું મહાત્મ્ય કહે છે. આ કુંડ મહાપાતક અને મોટા દોષોને શુદ્ધ કરનાર છે તથા તેની પ્રતિષ્ઠા વિષ્ણુએ કરી—એવું વર્ણન છે. શ્રીકૃષ્ણે ભૂલોક અને દિવ્યલોકના અસંખ્ય તીર્થોને એકત્ર કરીને અહીં સ્થાપ્યાં છે; દેવગણો તેની રક્ષા કરે છે, તેથી કલિયુગમાં અશ્રદ્ધાળુ અને નિયમહીન લોકોને તેનો લાભ સહેલાઈથી મળતો નથી એમ જણાવાયું છે. વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી યજ્ઞફળ બહુગણું વધે છે અને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પણ અનેકગણું મળે છે. એકાદશીએ પિતૃઓ માટે પિંડદાન કરવાથી અક્ષય તૃપ્તિ થાય છે; દૃઢ શ્રદ્ધા સાથે રાત્રિ જાગરણ કરવાથી ઇચ્છિત ફળસિદ્ધિ થાય છે. દાનમાં પીળાં વસ્ત્ર અને દૂધ આપતી ગાય વિષ્ણુને અર્પણ કરવાથી સંપૂર્ણ તીર્થયાત્રાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. યુગાનુસાર નામ—કૃતમાં હેમકુંડ, ત્રેતામાં રૌપ્ય, દ્વાપરમાં ચક્રકુંડ અને કલિમાં રત્નકુંડ; પાતાળગંગાના પ્રવાહો પણ અહીં હોવાથી અહીંનું સ્નાન સર્વતીર્થસ્નાન સમાન ગણાયું છે.
Adhyaya 160
रैवंतकराजभट्टारकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Raivanta Rājabhaṭṭāraka
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં રૈવંત રાજભટ્ટારકના દર્શન અને પૂજાનો ક્રમ સમજાવે છે. તેઓ સૂર્યપુત્ર, અશ્વારૂઢ અને મહાબલી છે; ક્ષેત્રની અંદર સાવિત્રીની નજીક, નૈઋત્ય દિશામાં સ્થિત હોવાનું વર્ણન છે. કહેવામાં આવે છે કે માત્ર તેમના દર્શનથી જ ભક્ત સર્વ આપત્તિઓમાંથી મુક્ત થાય છે. વિશેષ વિધાન મુજબ રવિવારે (રવિવાર) સપ્તમી તિથિના સંયોગે તેમની પૂજા કરવી. એવું કરવાથી પૂજકના વંશમાં પણ દરિદ્રતા ઊભી થતી નથી—આવો આશ્વાસન આપવામાં આવે છે. અંતે ક્ષેત્રમાં નિર્વિઘ્ન નિવાસ અને રાજકીય/લૌકિક હેતુઓ, ખાસ કરીને અશ્વવૃદ્ધિ માટે, પૂર્ણ પ્રયત્નથી આરાધના કરવી જોઈએ એવો ઉપદેશ છે.
Adhyaya 161
अनन्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ananteśvara Māhātmya (Glorification of Ananteśvara)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં ઈશ્વર દિશાનિર્દેશ આપે છે. ઉલ્લેખિત એક તીર્થ/મંદિરના દક્ષિણમાં, ધનુષ્ય-લંબાઈ મુજબ અલ્પ અંતરે આવેલ લિંગને “અનંતેશ્વર” કહેવામાં આવ્યું છે. તે અનંત દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત અને નાગરાજ સાથે સંકળાયેલું હોવાથી, સ્થળની પવિત્રતામાં નાગ-રક્ષણનો ભાવ જોડાય છે. ફાલ્ગુન શુક્લ પક્ષની પંચમીએ આહાર અને ઇન્દ્રિય સંયમ ધરાવનાર સાધકે પંચોપચાર પદ્ધતિથી પૂજા કરવી—એવું વિધાન છે. ફલશ્રુતિમાં સર્પદંશથી રક્ષા અને નિર્ધારિત સમય સુધી વિષ આગળ ન વધે તેવું કહેવામાં આવ્યું છે. આગળ “અનંત-વ્રત”ની રીતમાં મધુ અને મધુ-પાયસ અર્પણ, તેમજ મધુ મિશ્રિત પાયસથી બ્રાહ્મણભોજન કરાવવાનું દર્શાવી દાન અને અતિથિસત્કારને પૂજાના અંગરૂપે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવ્યા છે.
Adhyaya 162
Aṣṭakuleśvara-māhātmya (अष्टकुलेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Aṣṭakuleśvara Liṅga
અધ્યાય ૧૬૨માં ભગવાન શિવ દેવીને ઉપદેશ આપે છે અને પ્રભાસક્ષેત્રના પવિત્ર ગોઠવણમાં અષ્ટકુલેશ્વર લિંગનું સ્થાન દર્શાવે છે—એક નિર્દિષ્ટ બિંદુથી દક્ષિણ તરફ અને લક્ષ્મણેશના પૂર્વમાં. ત્યારબાદ આ તીર્થનું તત્ત્વ જણાવે છે: તે સર્વ પાપોનું પ્રશમન કરનારું અને ઘોર પીડાઓ-વ્યાધિઓનો નાશ કરનારું છે; ‘મહાવિષ’ જેવી ભયંકર આપત્તિ-રૂપ દોષને પણ શમાવે છે. સિદ્ધો અને ગંધર્વો જેવા દિવ્ય ઉપાસકો અહીં પૂજા કરે છે એમ કહી મંદિરની મહિમા સ્થાપિત થાય છે. અષ્ટકુલેશ્વર વાંછિતાર્થ પ્રદાન કરનારું કહેવાયું છે. વિશેષ વિધાનરૂપે કૃષ્ણાષ્ટમીના દિવસે વિધાનપૂર્વક પૂજા કરવાની આજ્ઞા આપવામાં આવી છે. ફલશ્રુતિમાં મહાપાતકોમાંથી મુક્તિ અને નાગલોકમાં માન-સન્માન પ્રાપ્ત થવાનું જણાવાયું છે.
Adhyaya 163
नासत्येश्वराश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nāsatyeśvara and Aśvineśvara)
આ અધ્યાયમાં “ઈશ્વર ઉવાચ” રૂપે ભગવાનનો ઉપદેશ વર્ણવાયો છે. સાધકને તેઓ સૂચવે છે કે નિર્દિષ્ટ સ્થાનના પૂર્વ દિશામાં આવેલા તીર્થસ્થાને જવું, જ્યાં “નાસત્યેશ્વર” નામનું શિવલિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે. આ લિંગ કલ્મષ—ધર્મકર્મમાં લાગેલી અશુદ્ધિ—દૂર કરનાર મહાન માનવામાં આવ્યું છે; તેના દર્શન, સ્પર્શ અને પૂજનથી શુદ્ધિ તથા પુણ્યવૃદ્ધિનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ જણાવાયું છે. અંતે કોલોફનમાં અધ્યાયનું સ્થાન દર્શાવવામાં આવે છે—૮૧,૦૦૦ શ્લોકોની સ્કંદપુરાણ સંહિતામાં, સાતમા વિભાગ પ્રભાસખંડમાં, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પ્રથમ ઉપખંડમાં આ “નાસત્યેશ્વર અને અશ્વિનેશ્વરનું માહાત્મ્યવર્ણન” છે. દિશા-નિર્દેશ, તીર્થનામ અને શુદ્ધિફળને જોડીને આ અધ્યાય સ્થલમાહાત્મ્ય પરંપરાનો સંક્ષિપ્ત તીર્થ-સૂચક બને છે.
Adhyaya 164
अश्विनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Aśvineśvara)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે—પૂર્વ દિશામાં જાઓ; ‘ધનુષ્યનાં પાંચના અંતરમાં’ આવેલું ‘અશ્વિનેશ્વર’ નામનું પવિત્ર સ્થાન મહિમાવંત છે. ત્યાં પૂજા કરવાથી મહાપાપસમૂહ શમન પામે છે અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે. તે લિંગના દર્શન માત્રથી સર્વ રોગો શાંત થાય છે; રોગગ્રસ્તો માટે આ ક્ષેત્ર મહૌષધિ સમાન ગણાયું છે. માઘ માસની દ્વિતીયા તિથિએ ત્યાં દર્શન દુર્લભ કહેવાયું છે, તેથી તે દિવસ વિશેષ પુણ્યદાયક માનવામાં આવે છે. સૂર્યપુત્રે પ્રતિષ્ઠિત બે લિંગો ત્યાં વિદ્યમાન છે; તેથી સંયત આત્માવાળો ભક્ત એ જ દ્વિતીયા દિવસે શ્રદ્ધાપૂર્વક દર્શન-પૂજન કરે—ભક્તિ, શુભ સમય અને આત્મનિયમને એકત્ર સાધતા.
Adhyaya 165
Savitrī’s Departure to Prabhāsa and the Ritual-Political Crisis of Brahmā’s Yajña (सावित्री-गायत्री-विवादः प्रभासप्रवेशश्च)
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપે સમજાવે છે કે સાવિત્રી પ્રભાસક્ષેત્ર સાથે કેમ જોડાય છે અને યજ્ઞની તાત્કાલિકતા કેવી રીતે નૈતિક તથા તત્ત્વચિંતનાત્મક તણાવ ઊભો કરે છે. શિવ કહે છે—બ્રહ્માએ પુષ્કરમાં મહાયજ્ઞ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો; પરંતુ દીક્ષા અને હોમ માટે પત્નીનું સાથ અનિવાર્ય હતું. ગૃહકાર્યોને કારણે સાવિત્રી મોડે પડી; ત્યારે ઇન્દ્રે એક ગોપાલકન્યાને લાવી ગાયત્રી રૂપે પત્ની-સ્થાને બેસાડી યજ્ઞ આગળ વધાર્યો. પછી સાવિત્રી અન્ય દેવીઓ સાથે સભામાં આવી બ્રહ્માને સામનો કરે છે અને શાપોની શ્રેણી આપે છે—બ્રહ્માની પૂજા વર્ષમાં માત્ર કાર્તિકીમાં જ સીમિત રહે, ઇન્દ્રને ભવિષ્યમાં અપમાન અને બંધન ભોગવવું પડે, વિષ્ણુને મર્ત્ય અવતારમાં પત્ની-વિયોગનું દુઃખ થાય, રુદ્રને દારુવન પ્રસંગે સંઘર્ષ થાય, અગ્નિ તથા અનેક ઋત્વિજ/યાજકો દોષભાગી બને. આ શાપો કામનાપ્રેરિત કર્મ અને પ્રક્રિયાની સહેલાઈ માટે કરાયેલી ઉતાવળની ટીકા કરે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુ સાવિત્રીની સ્તુતિ કરે છે; સાવિત્રી પ્રતિવર આપી શાપશમન કરે છે અને યજ્ઞ પૂર્ણ થવા દે છે. ગાયત્રી જપ, પ્રાણાયામ, દાન અને યજ્ઞદોષ-નિવારણ અંગે—ખાસ કરીને પ્રભાસ અને પુષ્કર સંદર્ભે—આશ્વાસન આપે છે. અંતે સાવિત્રી પ્રભાસમાં સોમેશ્વર નજીક નિવાસ કરે છે એમ જણાવાઈ, સ્થાનિક આચારો નિર્ધારિત થાય છે: પખવાડિયું પૂજન, પાંડુ-કૂપમાં સ્નાન, પાંડવો દ્વારા સ્થાપિત પાંચ લિંગોના દર્શન, અને જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમાએ સાવિત્રીસ્થાને બ્રહ્મસૂક્તોનું પાઠ. ફળ—પાપમોચન અને પરમ પદપ્રાપ્તિ।
Adhyaya 166
सावित्रीव्रतविधि–पूजनप्रकार–उद्यापनादिकथनम् (Sāvitrī-vrata: procedure, worship method, and concluding observances)
આ અધ્યાય દેવી–ઈશ્વર સંવાદરૂપે પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાં સાવિત્રી પરંપરાનું કથન કરે છે અને પછી તેને જ તકનીકી વ્રતવિધિ તરીકે ગોઠવે છે. દેવી પ્રભાસમાં સાવિત્રીનું માહાત્મ્ય, વ્રતનો ઇતિહાસ અને ફળ પૂછે છે. ઈશ્વર કહે છે—પ્રભાસયાત્રા દરમિયાન રાજા અશ્વપતિએ સાવિત્રી-સ્થળે સાવિત્રીવ્રત કર્યું; દેવીની કૃપાથી તેને પુત્રી પ્રાપ્ત થઈ અને તેનું નામ ‘સાવિત્રી’ રાખવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ સાવિત્રી–સત્યવાન પ્રસંગ સંક્ષેપે—નારદની ચેતવણી છતાં સાવિત્રી સત્યવાનને વરે છે, વનમાં અનુસરે છે, યમનો સામનો કરીને વર મેળવે છે: દ્યુમત્સેનને દૃષ્ટિ અને રાજ્ય પરત, પિતાને તથા પોતાને સંતાન, અને પતિના પ્રાણોની પુનઃપ્રાપ્તિ. ઉત્તરાર્ધમાં જ્યેષ્ઠ માસની ત્રયોદશીથી ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ/નિયમ, સ્નાનવિધિ (પાંડુકૂપ સ્નાનનું વિશેષ પુણ્ય, પૂર્ણિમાએ સરસવમિશ્રિત જળસ્નાન), તેમજ સોનું/માટી/લાકડાની સાવિત્રી પ્રતિમા બનાવી લાલ વસ્ત્ર સાથે દાન કરવાની રીત બતાવે છે. મંત્રપૂર્વક પૂજન (વીણા–પુસ્તકધારિણી સાવિત્રીને સંબોધી અવૈધવ્યની પ્રાર્થના), રાત્રિ જાગરણ, પાઠ-ગાન-વાદ્ય, અને બ્રહ્મા સાથે સાવિત્રીનું ‘વિવાહ-પૂજન’ પણ વર્ણવાયું છે. અનેક દંપતિઓ/બ્રાહ્મણોને ક્રમશઃ ભોજન, ખાટું-ક્ષાર વર્જન, મીઠા પકવાનની પ્રાધાન્યતા, દાન-સન્માન-વિદાય, તથા ગૃહ્ય શ્રાદ્ધનો સૂક્ષ્મ સમાવેશ પણ છે. અંતે ઉદ્યાપનરૂપે આ વ્રતને શુદ્ધિકારક, પુણ્યદાયક અને સ્ત્રીઓના સૌભાગ્ય-રક્ષણરૂપ ગણાવી, તેને કરનાર અથવા વિધિ સાંભળનારને પણ વ્યાપક લોકિક કલ્યાણનું ફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 167
भूतमातृकामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Bhūtamātṛkā: Origin, Residence, and Worship Protocols)
અધ્યાય ૧૬૭માં ઈશ્વર અને દેવી વચ્ચે તત્ત્વચર્ચા આવે છે. ‘ભૂતમાતા’ના નામે લોકોમાં દેખાતી ઉન્માદ/સમાધિ જેવી જાહેર વર્તણૂક જોઈ દેવી પૂછે છે—આ શાસ્ત્રસંગત છે કે નહીં, પ્રભાસવાસીઓએ તેમની પૂજા કેવી રીતે કરવી, તે ત્યાં કેમ આવી, અને મુખ્ય ઉત્સવ ક્યારે કરવો. ઈશ્વર ઉત્પત્તિકથા કહે છે—દેવીના દેહસ્રાવમાંથી કપાલમાળા ધારણ કરનાર, આયુધચિહ્નોથી યુક્ત ભયંકર દેવી પ્રગટ થાય છે; તેની સાથે બ્રહ્મરાક્ષસી સ્વભાવની સહચારિણીઓ અને વિશાળ પરિષદ પણ આવે છે. ઈશ્વર તેની કાર્યમર્યાદા નક્કી કરી રાત્રિપ્રધાનતા આપે છે અને સૌરાષ્ટ્રના પ્રભાસને દીર્ઘકાલીન નિવાસસ્થાન તરીકે સ્થાનલક્ષણો સાથે નિર્દેશે છે. પછી ગૃહધર્મના પરિણામો જણાવે છે—લિંગાર્ચન, જપ, હોમ, શુચિતા, નિત્યકર્મની અવગણના, ઘરનો સતત કલહ-અશાંતિ વગેરે ભૂત-પિશાચાદિ ઉપદ્રવને આકર્ષે છે; જ્યારે દેવનામસ્મરણ, વિધિવત્ કર્મ અને શુદ્ધ આચારવાળા ઘરો રક્ષિત રહે છે. વૈશાખ શુક્લ પ્રતિપદા થી ચતુર્દશી સુધી પૂજાવિધાન, અમાવાસ્યા/ચતુર્દશી સંકળાયેલ મુખ્ય વ્રત, પુષ્પ-ધૂપ-સિંદૂર, કણ્ઠસૂત્ર વગેરે અર્પણ, સિદ્ધવટ નીચે જલાર્પણ/અભિષેક, ભોજનદાન અને પ્રેરણી–પ્રેક્ષણિ નામના હાસ્ય-ઉપદેશમય લોકપ્રદર્શનનો નિર્દેશ છે. ફલશ્રુતિમાં સંતાનરક્ષા, ગૃહકલ્યાણ, ઉપદ્રવનિવારણ અને સર્વમંગલ પ્રાપ્તિનું વચન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 168
Śālakaṭaṅkaṭā Devī Māhātmya (शालकटंकटा देवी माहात्म्यम्) — Glory of the Goddess Śālakaṭaṅkaṭā
અધ્યાય ૧૬૮ ઈશ્વરવચનરૂપે પ્રાભાસક્ષેત્રમાં સ્થિત દેવી શાલકટંકટાનું તીર્થ-માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. દેવીનું સ્થાન સાવિત્રીના દક્ષિણમાં અને રૈવતા-તીર્થના પૂર્વમાં જણાવાઈ, યાત્રા-માર્ગના નિશ્ચિત નકશામાં તેની ઉપાસનાને જોડે છે. દેવી મહાપાપહરણી, સર્વદુઃખનાશિની, ગંધર્વો દ્વારા વંદિત અને સ્ફુરિત દંષ્ટ્રાવાળી ભયંકર રૂપા તરીકે કીર્તિત છે; પૌલસ્ત્યે તેની પ્રતિષ્ઠા કરી અને ‘મહિષઘ્ની’ રૂપે દુર્ધર શત્રુઓનો સંહાર કરનારી શક્તિ તરીકે વખાણાય છે. માઘ માસની ચતુર્દશીએ તેની પૂજા કરવાથી સમૃદ્ધિ, બુદ્ધિ અને કુળસંતતિની સ્થિરતા મળે એવી ફલશ્રુતિ છે. તેમજ બલિ, પૂજા, ઉપહાર સાથે ‘પશુ-પ્રદાન’ દ્વારા દેવીને પ્રસન્ન કરવાથી શત્રુઓથી મુક્તિ મળે—આ દાનપ્રધાન વિધાન અધ્યાયનો મુખ્ય ઉપદેશ છે.
Adhyaya 169
Vaivasvateśvara-māhātmya (Glorification of Vaivasvateśvara)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રની અંદર એક પવિત્ર યાત્રા-વિધિ ઈશ્વર–દેવી સંવાદરૂપે વર્ણવાઈ છે. ઈશ્વર દેવીને દક્ષિણ વિભાગમાં, દેવીના દિગ્વિભાગમાં, ધનુ-પરિમાણ અંતરે સ્થિત ‘વૈવસ્વતેશ્વર’ નામના લિંગ પાસે જવા આદેશ આપે છે. કહેવામાં આવે છે કે આ લિંગની પ્રતિષ્ઠા વૈવસ્વત મનુએ કરી હતી અને તે સર્વકામદ—બધી ઇચ્છિત સિદ્ધિઓ આપનાર—છે. મંદિરની નજીક ‘દેવખાત’ નામનું દિવ્ય જળસ્થાન છે; ત્યાં સ્નાન કરીને શુદ્ધિ કરવી જણાવાય છે. ત્યારબાદ વિધિ મુજબ ભક્તિથી અને ઇન્દ્રિયસંયમ રાખીને પંચોપચાર પૂજા કરવી તથા અઘોર-વિધિથી સ્તોત્રપાઠ કરવો એવો ઉપદેશ છે. આ ક્રમનું પાલન કરવાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે એવી ફલશ્રુતિ સાથે, અધ્યાયને પ્રભાસખંડના પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં સમાવિષ્ટ કહી સમાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 170
Mātṛgaṇa–Balādevī Māhātmya (Glorification of the Mother-Hosts and Balādevī)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે સુવિચારશીલ સાધકે માતૃગણોના સ્થાને જઈ, તેની નજીક સ્થિત બલાદેવીની શ્રદ્ધાભક્તિથી આરાધના કરવી. પ્રભાસક્ષેત્રના આ સ્થાનનું મહાત્મ્ય અને પૂજાવિધી સંક્ષેપમાં દર્શાવવામાં આવી છે. શ્રાવણ માસમાં, ખાસ કરીને શ્રાવણી વ્રત/અનુષ્ઠાનના દિવસે, બલાદેવીનું પૂજન કરવું શ્રેયસ્કર છે. પાયસ, મધ અને દિવ્ય પુષ્પો અર્પણ કરીને દેવીની કૃપા પ્રાર્થવી. ફળશ્રુતિ મુજબ—આ રીતે પૂજા કરનાર ભક્તનું આખું વર્ષ સુખ, આરોગ્ય અને કલ્યાણથી પસાર થાય છે.
Adhyaya 171
दशरथेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Daśaratheśvara Māhātmya—Account of the Glory of Daśaratheśvara)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે નજીકમાં ‘એકલ્લવીરિકા’ નામનું દેવીસ્થાન છે; ત્યારબાદ પ્રભાસ-ક્ષેત્રની કારણકથા વર્ણવે છે. સૂર્યવંશીય રાજા દશરથ પ્રભાસમાં આવી કઠોર તપ કરે છે. શંકરને પ્રસન્ન કરવા માટે તે લિંગની સ્થાપના કરીને વિધિપૂર્વક પૂજા કરે છે અને પરાક્રમી પુત્ર માટે પ્રાર્થના કરે છે. ભગવાન તેને ‘રામ’ નામનો ત્રિલોકવિખ્યાત પુત્ર આપે છે. દેવો, ગંધર્વો, દૈત્ય-અસુરો અને ઋષિઓ (વાલ્મીકિ સહિત) તેની કીર્તિ ગાય છે એમ કહેવામાં આવે છે. અંતે વિધાન અને ફલશ્રુતિ—તે લિંગના પ્રભાવથી દશરથ મહાયશ પામે છે; અને જે કાર્તિક માસમાં, ખાસ કરીને કાર્તિકી વ્રતે, દીપપૂજા તથા નૈવેદ્યાદિ અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક આરાધના કરે છે, તે પણ યશસ્વી બને છે.
Adhyaya 172
भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Bharateśvara Liṅga)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે—થોડું ઉત્તર તરફ સ્થિત ‘ભરતેશ્વર’ નામના લિંગ પાસે જાઓ. પછી કારણકથા આવે છે—અગ્નીધ્રના પુત્ર, પ્રસિદ્ધ રાજા ભરતે આ ક્ષેત્રમાં ઘોર તપ કરીને સંતાન માટે મહાદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી. પ્રસન્ન શંકરે તેને આઠ પુત્રો અને એક યશસ્વી પુત્રી આપી. ભરતે પોતાનું રાજ્ય નવ ભાગમાં વહેંચી સંતાનોને સોંપ્યું; તે મુજબ દ્વીપોના નામ પ્રચલિત થયા—ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરુ, તામ્રવર્ણ, ગભસ્તિમાન, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગાંધર્વ, ચારુણ; નવમો ભાગ પુત્રીના નામે ‘કુમાર્યા’ કહેવાયો. ગ્રંથ કહે છે કે આઠ દ્વીપ સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા, માત્ર કુમાર્યા-નામનો દ્વીપ રહ્યો; દક્ષિણ–ઉત્તર વિસ્તાર અને પહોળાઈ યોજનામાં જણાવાય છે. અनेक અશ્વમેધ યજ્ઞોથી ભરતની યશકીર્તિ ગંગા–યમુના પ્રદેશોમાં પ્રસિદ્ધ થઈ; ઈશ્વરકૃપાથી તે સ્વર્ગમાં આનંદિત થયો. ફલશ્રુતિ મુજબ ભરત-પ્રતિષ્ઠિત લિંગનું પૂજન સર્વ યજ્ઞ-દાનનું ફળ આપે છે; કાર્તિક માસમાં કૃત્તિકા-યોગે દર્શન કરવાથી ઘોર નરકનું સ્વપ્નદર્શન પણ થતું નથી.
Adhyaya 173
कुशकादिलिङ्गचतुष्टयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Four Liṅgas beginning with Kuśakeśvara
શૈવ તત્ત્વચર્ચામાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં એક જ સ્થળે સ્થિત ચાર લિંગોની સંક્ષિપ્ત તીર્થયાત્રા સમજાવે છે. સાવિત્રીના પશ્ચિમમાં, દિશાસૂચક નિશાનીઓ સાથે વર્ણવેલા સ્થાને, પૂર્વ તરફ બે અને પશ્ચિમ તરફ બે લિંગો પોતાના-પોતાના મુખાભિમુખ સ્થાપિત છે. તેમના નામ ક્રમે—કુશકેશ્વર (પ્રથમ), ગર્ગેશ્વર (દ્વિતીય), પુષ્કરેશ્વર (તૃતીય) અને મૈત્રેયેશ્વર (ચતુર્થ) જણાવાયા છે. ભક્તિ અને સંયમથી જે ભક્ત આ લિંગોના દર્શન કરે છે તે પાપમુક્ત થઈ શિવના પરમ ધામને પામે છે—એવું ફળશ્રુતિમાં કહેવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ વ્યવહારિક વિધાનરૂપે શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ—વિશેષ કરીને વૈશાખમાં—પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન કરી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને શક્તિ અનુસાર સોનું તથા વસ્ત્રાદિ દાન કરવું જણાવાયું છે. આ કર્તવ્યો પૂર્ણ થાય ત્યારે જ યાત્રા ‘પૂર્ણ’ ગણાય છે, જેથી દર્શન સાથે તિથિ-પાલન અને સામાજિક ધર્મનો સમન્વય થાય છે.
Adhyaya 174
कुन्तीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Kuntīśvara Liṅga: The Glory of the Shrine
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રના પૂર્વ વિભાગમાં ‘ખાત’ (ખોદેલી/નીચાણવાળી જગ્યા)માં સ્થાપિત ‘કુંતીશ્વર’ નામના વિશિષ્ટ લિંગનું માહાત્મ્ય કહે છે. તીર્થની અધિકારતા સ્થાપના-સ્મૃતિથી દૃઢ થાય છે—કુંતીએ પોતે આ લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું હતું, અને કુંતી સાથે પાંડવો તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે અગાઉ પ્રભાસ આવ્યા હતા એમ સ્મરાય છે. ફળશ્રુતિમાં આ લિંગ સર્વ પાપોના ભયને દૂર કરનારું કહેવાયું છે; ખાસ કરીને કાર્તિક માસમાં પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ દર્શાવાયું છે. તે સમયે પૂજા કરનાર ભક્ત ઇચ્છિત સિદ્ધિ પામે છે અને રુદ્રલોકમાં સન્માનિત થાય છે. વધુમાં, માત્ર દર્શનથી જ વાણી, મન અને કર્મથી થયેલા પાપો નાશ પામે છે—એ રીતે દર્શન અને પૂજા, બંને તીર્થધર્મમાં શુદ્ધિ અને મોક્ષના સહાયક ઉપાય તરીકે રજૂ થાય છે.
Adhyaya 175
अर्कस्थलमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Arkasthala / the Sun-site)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ‘અર્કસ્થલ’ નામના પુણ્યસ્થાનનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહે છે. પૂર્વોક્ત સ્થાનથી આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં આવેલું આ સ્થાન અત્યંત શુભ છે અને ‘સર્વ-પાતક-નાશક’ કહેવાયું છે. માત્ર દર્શનથી શોક દૂર થાય છે, સાત જન્મ સુધી દરિદ્રતા ઉપજે નહીં; કુષ્ઠ વગેરે રોગોનો પણ વિશેષ નાશ થાય છે એમ વર્ણન છે। અહીંના દર્શનફળને કુરુક્ષેત્રમાં સો ગાયોનું દાન કરવાના ફળ સમાન ગણાવ્યું છે. વિધિરૂપે—ત્રિસંગમ તીર્થમાં સાત રવિવારે સ્નાન, બ્રાહ્મણોને ભોજન, અને મહિષી (ભેંસ) દાન—એવો સંક્ષિપ્ત ક્રમ જણાવ્યો છે. ફલશ્રુતિમાં સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી સ્વર્ગમાં નિવાસ અને સન્માન મળે છે એમ કહી, તીર્થદર્શન, સ્નાનવ્રત અને દાનધર્મને એક જ યાત્રાવિધિમાં જોડવામાં આવ્યા છે।
Adhyaya 176
सिद्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Siddheśvara Māhātmya—Description of the Glory of Siddheśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને કહે છે કે અર્કસ્થળથી થોડે દૂર આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં ‘સિદ્ધેશ્વર’ નામનું લિંગ સ્થિત છે. તેના નામનું કારણ પણ જણાવાયું છે—અઠાર હજાર ઊર્ધ્વરેતસ (બ્રહ્મચારી) ઋષિઓએ આ લિંગના સંબંધથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, તેથી તેનું નામ ‘સિદ્ધેશ્વર’ પડ્યું. અંતે ભક્ત માટે આચાર-વિધિ દર્શાવવામાં આવે છે—સ્નાન કરીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી, ઉપવાસ રાખવો, ઇન્દ્રિયસંયમ પાળવો, નિયમ મુજબ પૂજા પૂર્ણ કરવી અને બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવી. ફલશ્રુતિમાં સર્વકામસમૃદ્ધિ તથા પરમ પદની પ્રાપ્તિ જણાવાય છે।
Adhyaya 177
Lakulīśa-māhātmya (लकुलीशमाहात्म्य) — Glory of Lakulīśa in the Eastern Quarter of Prabhāsa
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને સંક્ષેપમાં શૈવ તત્ત્વની જાણ કરે છે. તેઓ પ્રભાસક્ષેત્રની પૂર્વ દિશામાં, પૂર્વે ઘોર તપસ્યા કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી ઊંચા સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત એવા મૂર્તિમાન લકુલીશનું સ્થાન દર્શાવે છે અને કહે છે કે આ તીર્થ ખાસ પાપ-શમન તથા શુદ્ધિ માટે અભિમુખ છે. પછી કાળવિશેષ જણાવાય છે—કાર્ત્તિકીમાં, ખાસ કરીને કૃત્તિકા-યોગ સમયે જે શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે છે તેને અસાધારણ માન્યતા મળે છે. એવો ઉપાસક દેવો અને અસુરો સહિત સર્વ જીવવર્ગોમાં સન્માનયોગ્ય બને છે. અંતે સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ અને પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય વિભાગમાં અધ્યાયસમાપ્તિનો કોલોફન આપવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 178
Bhārgaveśvara Māhātmya (Glorification of Bhārgaveśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં યાત્રિકની ગતિવિધિ જણાવે છે. ભક્તને દક્ષિણ દિશામાં સ્થિત ‘ભાર్గવેશ્વર’ નામના શિવસ્થાન તરફ જવા આદેશ થાય છે અને તેને સર્વ પાપનો નાશ કરનાર પવિત્ર તીર્થ તરીકે મહિમાવંત બતાવવામાં આવે છે। ત્યાં દિવ્ય પુષ્પો અને ઉપહાર અર્પણ કરીને દેવની પૂજા કરવી મુખ્ય વિધાન છે. આવી ઉપાસનાથી ઉપાસક ‘કૃતકૃત્ય’ બને છે અને સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ થાય છે—સ્થાન-નિર્દેશ, પૂજા-વિધિ અને ફળશ્રુતિનો સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ અહીં આપવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 179
माण्डव्येश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māṇḍavyeśvara Māhātmya (Glorification of Māṇḍavyeśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને સંક્ષિપ્ત તત્ત્વોપદેશ આપે છે. તેઓ જણાવે છે કે સિદ્ધેશ લિંગથી અગ્નેય દિશામાં (દક્ષિણ-પૂર્વ ખૂણે) ત્રણ ધનુષ જેટલા અંતરે મाण्डવ્યેશ્વર લિંગ સ્થિત છે, જે પાપ અને મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે; આ યાત્રિકો માટે સ્થાન-સૂચક પણ છે. માઘ માસની ચતુર્દશીએ ભક્તે ત્યાં પૂજા કરીને રાત્રિ જાગરણ કરવું—એવો નિયમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. જે સાધક નિયત ભક્તિથી આ વ્રત કરે છે, તે ફરી મર્ત્ય અસ્તિત્વમાં પરત આવતો નથી—આ ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે; અને તેને પ્રભાસખંડના પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય વિભાગમાં સ્થાન મળ્યું છે એમ પણ જણાવાયું છે.
Adhyaya 180
Puṣpadanteśvara Māhātmya (पुष्पदन्तेश्वर-माहात्म्यम्) — The Glory of Puṣpadanteśvara
આ અધ્યાયમાં ‘ઈશ્વર ઉવાચ’ રૂપે યાત્રિકને પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવેલા ‘પુષ્પદંતેશ્વર’ નામના શુભ દેવસ્થાનના દર્શન કરવા કહેવામાં આવે છે. અહીં પુષ્પદંતેશ્વરને શંકર-સન્નિધિ સાથે જોડાયેલા ગણેશ તરીકે ઓળખાવી, સ્થળની શૈવ નજીકતા અને પ્રામાણ્ય દર્શાવવામાં આવે છે. વર્ણન મુજબ ત્યાં કઠોર તપ કરવામાં આવ્યું અને તેના પરિણા્મે તે સ્થળે લિંગની પ્રતિષ્ઠા થઈ. આ પવિત્ર પ્રતિષ્ઠાનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ જન્મ-સંસારબંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે—એવો સ્પષ્ટ ફલશ્રુતિ-વચન છે. સાથે જ ઇહલોકમાં ઇચ્છિત સિદ્ધિ અને પરલોકમાં શુભ ફળની પ્રાપ્તિ પણ જણાવવામાં આવી છે.
Adhyaya 181
Kṣetrapāleśvara-māhātmya (The Glory of Kṣetrapāleśvara)
ઈશ્વર મહાદેવીને ‘ક્ષેત્રપાલેશ્વર’ નામના શ્રેષ્ઠ તીર્થસ્થાનનું મહાત્મ્ય જણાવે છે. તે સિદ્ધેશ્વરના નજીક, પૂર્વ દિશામાં થોડે અંતરે આવેલું છે—એવું કહીને ત્યાં જવાની રીત સૂચવે છે. શુક્લ પંચમીના દિવસે ત્યાં દર્શન કરીને, સુગંધિત દ્રવ્યો અને પુષ્પોથી ક્રમબદ્ધ રીતે વિધિવત્ પૂજા કરવી. ત્યારબાદ પોતાની શક્તિ અનુસાર વિવિધ અન્નથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું—આ દાનધર્મ દ્વારા વ્યક્તિગત ભક્તિ અને સામૂહિક ધર્મ એકરૂપ થાય છે. અંતે કોલોફનમાં આ પ્રભાસખંડના પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યનો 181મો અધ્યાય હોવાનું દર્શાવી, સ્કંદ મહાપુરાણની તીર્થ-ભૂગોળ પરંપરાની ક્રમબદ્ધતા સૂચવાય છે।
Adhyaya 182
वसुनन्दा-मातृगण-श्रीमुख-विवर-माहात्म्य (Vasunandā Mothers and the Śrīmukha Cleft: Sacred Significance)
અધ્યાય 182 પ્રાભાસ-ક્ષેત્રમાં અત્યંત સ્થાનિક તીર્થ-માર્ગદર્શન આપે છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે દક્ષિણ દિશામાં અર્ક-સ્થળની નજીક ‘વસુનંદા’ નામે અગ્રસ્થાન ધરાવતો માતૃગણ આવેલો છે; યાત્રિકે તેમનું દર્શન કરવું જોઈએ. આશ્વયુજ માસના શુક્લપક્ષની નવમી તિથિએ સંયમી ભક્તે વિધિપૂર્વક, શાંત અને એકાગ્ર મનથી તે માતાઓની પૂજા કરવી. આમ કરવાથી ‘સમૃદ્ધિ’ પ્રાપ્ત થાય છે, જે અસંયમીઓ માટે દુર્લભ કહેવાઈ છે. ત્યારબાદ નજીકના ‘શ્રીમુખ’ સાથે સંબંધિત પવિત્ર વિવર (ચીર/ગુહામુખ)નું વર્ણન કરીને, સિદ્ધિ ઇચ્છનારોએ એ જ દિવસે તેની પણ પૂજા કરવી એવો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 183
त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Trisaṅgama (Threefold Confluence)
અધ્યાય ૧૮૩માં ઈશ્વર દેવીને ‘મિશ્ર-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ ‘ત્રિસંગમ’નું માહાત્મ્ય કહે છે—જ્યાં સરસ્વતી, હિરણ્યા અને સમુદ્રનો ત્રિવિધ સંગમ થાય છે. આ સ્થાન દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ, સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે; ખાસ કરીને સૂર્ય-પર્વના અવસરે અહીં કરેલું સ્નાન, દાન અને જપ ‘કોટે ગુણ’ ફળ આપે છે અને તેની વિધિ-પ્રભાવશક્તિ કુરુક્ષેત્રથી પણ વધુ કહેવાઈ છે. મંકીશ્વર લિંગની નજીકતાનું તત્ત્વ દર્શાવી, તે અંતર સુધી અસંખ્ય તીર્થો હોવાનો ઉલ્લેખ થાય છે. તેમજ સમાજમાં હાશિયે ગણાતા જીવો પણ અહીંના પુણ્યપ્રભાવથી સ્વર્ગફળ પામે છે—આથી તીર્થની રૂપાંતરકારી શક્તિ પ્રગટ થાય છે. યાત્રાફળ ઇચ્છનાર માટે આચાર જણાવાયો છે—વપરાયેલા વસ્ત્ર, સોનું અને ગાયનું દાન બ્રાહ્મણને કરવું; કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ પિતૃતર્પણ કરવું. અંતે ત્રિસંગમને મહાપાપનાશક, ખાસ કરીને વૈશાખમાં અતિફળદાયક કહી, પાપક્ષય અને પિતૃપ્રસન્નતા માટે વૃષોત્સર્ગ (બળદને વિધિપૂર્વક મુક્ત/દાન) કરવાની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 184
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Mankīśvara)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે ત્રિસંગમની નજીક ‘મંકીશ્વર’ નામનું અતિ પાપનાશક તીર્થ છે. ત્યાં તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ મંકી ઋષિએ પ્રભાસને શંકરનું પ્રિય મહાક્ષેત્ર જાણીને મૂળ‑કંદ‑ફળના આહાર પર દીર્ઘકાળ કઠોર તપ કર્યું. લાંબા સમય પછી તેમણે મહાદેવને લિંગરૂપે પ્રતિષ્ઠિત કર્યા. પ્રસન્ન શિવે વર આપવાનું કહ્યું ત્યારે ઋષિએ પ્રાર્થના કરી કે મારા નામથી પ્રસિદ્ધ થઈ તમે આ સ્થાને યુગો સુધી લિંગરૂપે સ્થિર રહો. શિવે ‘તથાસ્તુ’ કહી ત્યાં અંતર્હિત રીતે નિવાસ કર્યો; તેથી તે લિંગ ‘મંકીશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. માઘ માસની ત્રયોદશી અથવા ચતુર્દશીએ પાંચ ઉપચારોથી પૂજન કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે. પૂર્ણ યાત્રાફળ ઇચ્છનાર યાત્રિકોએ ત્યાં ગો‑દાન કરવું—એવું વિધાન જણાવાયું છે.
Adhyaya 185
Devamātā Sarasvatī in Gaurī-Form at the Nairṛta Quarter (Worship, Feeding, and Golden Sandal Dāna)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં દેવમાતા સરસ્વતીના સ્થાનવિશેષ પ્રાકટ્ય વિશે માર્ગદર્શન આપે છે. તે ‘દેવમાતા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને જગતમાં સરસ્વતી નામે સ્તુત છે; નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં ગૌરીરૂપ ધારણ કરીને પાદુકાસન પર બિરાજમાન હોવાનું વર્ણન છે. તેના સ્વરૂપમાં ‘વડવા/વડવાનલ’ પ્રતીકનો સંકેત આવે છે; દેવો વડવાનલના ભયથી માતા સમ રક્ષાય છે, તેથી વિદ્વાનો તેને દેવમાતા કહે છે—એવું કારણ સમજાવવામાં આવે છે. માઘ માસની તૃતીયા તિથિએ સંયમી પુરુષ અથવા શીલવતી, નિયત સ્ત્રી તેની પૂજા કરે તો ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય—એવો કાળવિધાન છે. આગળ અતિથિસત્કારનું પુણ્ય જણાવાયું છે—પાયસ, ખાંડ વગેરે મીઠાઈ સાથે એક દંપતીને ભોજન કરાવવાથી મહાન ગૌરી-ભોજનવિધિ સમાન ફળ મળે છે. અંતે એ જ સ્થાને સદાચારિ બ્રાહ્મણને સુવર્ણ પાદુકાનું દાન કરવાનું વિધાન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 186
Nāgasthāna-māhātmya (Glory of the Nāga Station at Tri-saṅgama)
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે—મંકીશના પશ્ચિમે ત્રિ-સંગમ સાથે સંકળાયેલું એક ઉત્તમ નાગસ્થાન છે; તે મહાપાપનાશક અને અત્યંત પ્રભાવશાળી તીર્થ છે, ત્યાં જવું. આ અધ્યાયમાં બલભદ્રની કથા પણ આવે છે—કૃષ્ણના દેહત્યાગની વાત સાંભળી તે પ્રભાસે આવે છે, ક્ષેત્રની અદભુત મહિમા અને યાદવોના વિનાશને જોઈ વૈરાગ્ય ધારણ કરે છે. તે શેષનાગના રૂપમાં દેહ ત્યજી પરમ ત્રિ-સંગમ તીર્થે પહોંચે છે, ત્યાં પાતાળ તરફ ‘દ્વાર’ સમાન વિશાળ મુખ જુએ છે અને તરત પ્રવેશ કરીને અનંતના ધામમાં જાય છે. નાગરૂપે પ્રવેશ કરવાથી તે સ્થાન ‘નાગસ્થાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું; અને જ્યાં દેહ ત્યાગ થયો તે ‘શેષસ્થાન’ તરીકે ખ્યાત થયું—નાગરાદિત્યના પૂર્વમાં. વિધિ—ત્રિ-સંગમમાં સ્નાન, નાગસ્થાનનું પૂજન, પંચમીના દિવસે સંયમિત આહાર સાથે ઉપવાસ, શ્રાદ્ધકર્મ અને યથાશક્તિ બ્રાહ્મણને દક્ષિણા દાન. ફળશ્રુતિ—દુઃખનિવૃત્તિ અને રુદ્રલોકપ્રાપ્તિ; તેમજ શેષનાગને અર્પિત મધમિશ્રિત ક્ષીરાન્ન વગેરે વડે બ્રાહ્મણભોજન કરાવવાથી ‘કરોડો’ને ભોજન કરાવ્યા સમાન પુણ્ય મળે છે—દાનમહિમા અહીં દૃઢ થાય છે.
Adhyaya 187
प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Five Prabhāsas
અધ્યાય ૧૮૭ શિવ–દેવીના તત્ત્વસંવાદરૂપે રચાયેલો છે. ઈશ્વર ‘પ્રભાસ-પંચક’ નામની તીર્થપરિક્રમાનો પરિચય આપે છે—મુખ્ય પ્રભાસ, વૃદ્ધ-પ્રભાસ, જલ-પ્રભાસ અને કૃતસ્મર-પ્રભાસ (શ્મશાન/ભૈરવ પરિસર સાથે સંકળાયેલ) વગેરે પાંચ પ્રભાસ-સ્થાનો. શ્રદ્ધાપૂર્વક આ તીર્થોની યાત્રા કરવાથી જરા-મરણથી પર, પુનરાગમનરહિત અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. સાથે તીર્થવિધિ—પ્રભાસે સમુદ્રસ્નાન, ખાસ કરીને અમાવાસ્યા તથા ચતુર્દશી/પંચદશીના દિવસોમાં, રાત્રિજાગરણ, યથાશક્તિ બ્રાહ્મણભોજન અને દાન (વિશેષ કરીને ગોદાન અને સ્વર્ણદાન)—આ બધું ધર્મપૂર્વક પુણ્યવર્ધન માટે નિર્દેશિત છે. દેવી પૂછે છે—એક પ્રભાસ જ પ્રસિદ્ધ હોય તો પાંચ કેમ? ત્યારે કારણકથા આવે છે. શિવ દિવ્યરૂપે દારુકવનમાં પ્રવેશે છે; ઋષિઓ ગૃહસ્થવ્યવસ્થામાં વિક્ષેપ થયો એમ માની ક્રોધિત થઈ શાપ આપે છે, જેથી શિવલિંગ પતિત થાય છે. લિંગપતનથી ભૂકંપ, સમુદ્રનો ઉછાળો, પર્વતોનું ફાટવું જેવી વિશ્વવ્યાપી અસ્થિરતા થાય છે. દેવતાઓ બ્રહ્મા, પછી વિષ્ણુ અને અંતે શિવની શરણ જાય છે. શિવ કહે છે—શાપનો પ્રતિકાર ન કરો, પતિત લિંગની જ પૂજા કરો. દેવતાઓ લિંગને પ્રભાસે લાવી સ્થાપિત કરી પૂજન કરે છે અને તેની તારકશક્તિ જાહેર કરે છે. અંતે ઇન્દ્રના આવરણ/અવરોધથી મનુષ્યોનું સ્વર્ગગમન ઘટ્યું એમ કહી, પ્રભાસનો મહોદય સર્વપાપનાશક અને સર્વકામફલદાયક છે એમ ઉપસંહાર થાય છે.
Adhyaya 188
Rudreśvaramāhātmya (Glorification of Rudreśvara)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રની અંદર સંક્ષિપ્ત યાત્રા-નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે આદી-પ્રભાસથી ત્રણ ધનુષ્ય-પ્રમાણ અંતરે ધરતી પર ‘રુદ્રેશ્વર’ નામનું સ્વયંભૂ લિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે; ત્યાં જઈ તેનું દર્શન અને પૂજન કરવું જોઈએ। પછી સ્થળ-માહાત્મ્યનું કારણ જણાવાય છે—રુદ્ર ધ્યાનસ્થ થઈ પોતાનું જ તેજ ત્યાં સ્થાપિત/નિવેશિત કરે છે; તેથી આ તીર્થ માનવ-નિર્મિત નહીં, દૈવી સાન્નિધ્યથી પવિત્ર છે। અંતે ફલશ્રુતિ—રુદ્રેશ્વરના દર્શન-પૂજનથી સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે અને ભક્તને ઇચ્છિત ફળ તથા સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 189
कर्ममोटीमाहात्म्यवर्णनम् — Karmamoṭī Māhātmya (Glorification of Karmamoṭī)
અધ્યાય ૧૮૯ પ્રભાસક્ષેત્રમાં એક નિશ્ચિત તીર્થનું સંક્ષિપ્ત, સ્થાન-વિશેષ આધારિત તત્ત્વવર્ણન કરે છે. ઈશ્વર પશ્ચિમ દિશામાં “ઘણું દૂર નહીં” એવા સ્થાને આવેલા દેવાલય-સમૂહનો ઉલ્લેખ કરે છે, જ્યાં ચંડિકા અને કર્મમોટી દેવી સાથે વિરાજે છે અને કરોડ-સંયુક્ત યોગિનીઓની વિશાળ સભા તે સ્થાનને આવરી લે છે. આ સ્થળને પીઠત્રય તરીકે—આદિ, ત્રિલોકમાં પૂજિત—વર્ણવીને, સ્થાનિક હોવા છતાં સર્વત્ર માન્ય મહિમા સ્થાપે છે. વિધિ મુજબ નવમી તિથિએ દેવીપીઠ અને યોગિની-સન્નિધિનું સંપૂર્ણ પૂજન કરવું. ફલશ્રુતિ સ્પષ્ટ છે—સાધક સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે અને સ્વર્ગમાં દિવ્ય સ્ત્રીઓને પ્રિય બને છે; એટલે યોગ્ય કાળ-સ્થળે કરેલી ઉપાસનાથી સ્વર્ગ્ય પુણ્ય અને શુભ ફળની વૃદ્ધિ થાય છે.
Adhyaya 190
मोक्षस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Mokṣasvāmin (Liberation-Granting Hari)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ પ્રદેશમાં નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં, મુખ્ય પવિત્ર ક્ષેત્રથી થોડે દૂર સ્થિત હરિના મુક્તિદાયક સ્વરૂપ ‘મોક્ષસ્વામી’નું મહાત્મ્ય સમજાવે છે. એકાદશીના દિવસે જીતાહાર (સંયમિત આહાર) રાખી ભક્તે વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું, અને ખાસ કરીને માઘ માસમાં આ વ્રત વિશેષ ફળદાયી છે એમ જણાવે છે. આ ઉપાસનાનું ફળ અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞફળ સમાન કહેવાયું છે. આગળ એ જ સ્થાને અનશન તથા ચાંદ્રાયણાદિ વ્રતો કરવાથી અન્ય તીર્થોની તુલનામાં કોટિ-ગુણ ફળ મળે અને ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય એમ વર્ણન છે. અંતે સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ અને પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં આ અધ્યાયનું સ્થાન દર્શાવતો કોલોફોન આવે છે.
Adhyaya 191
अजीगर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ajeegarteśvara Māhātmya (Glorification of Ajeegarteśvara)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ખંડની તીર્થયાત્રાના ક્રમમાં સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે ચન્દ્રવાપી નામના પવિત્ર જળસ્ત્રોતની નજીક અને અન્ય એક પ્રસિદ્ધ સ્થાનચિહ્નના સાન્નિધ્યમાં સ્થિત હર-સ્વરૂપ અજીગર્તેશ્વર પાસે આગળ વધવું. ત્યાં જઈ સંબંધિત જળાશયમાં સ્નાન કરીને પછી શિવલિંગની પૂજા કરવી—એવો સરળ વિધિક્રમ જણાવાયો છે. સ્નાનાનંતર લિંગપૂજાથી ઘોર પાતકોનો નાશ થાય છે અને અંતે ભક્તને ઉત્તમ શિવપદ પ્રાપ્ત થાય છે—આ ફલશ્રુતિ દ્વારા તીર્થનું માહાત્મ્ય પ્રગટ થાય છે.
Adhyaya 192
Viśvakarmeśvara-māhātmya (विश्वकर्मेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Viśvakarmeśvara
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને તત્ત્વોપદેશરૂપે કહે છે અને વિશ્વકર્મા દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત એક વિશેષ લિંગના દર્શન માટે માર્ગદર્શન આપે છે. આ મહાપ્રભાવશાળી લિંગ મોક્ષસ્વામિનના ઉત્તર તરફ આવેલું જણાવાયું છે અને ‘પાંચ ધનુષ’ જેટલા માપમાં તેનું સ્થાન નિશ્ચિત કરીને યાત્રાક્રમની ચોકસાઈ દર્શાવવામાં આવી છે. દર્શનકેન્દ્રિત ફલશ્રુતિ મુજબ—જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક તે લિંગનું સમ્યક દર્શન કરે છે, તેને તીર્થયાત્રાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે; અને વાચિક તથા માનસિક પાપો તે દર્શનથી નાશ પામે છે. અંતે કોલોફોનમાં આ અધ્યાયને સ્કંદમહાપુરાણના 81,000 શ્લોકોના સંકલનમાં, પ્રભાસ ખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘વિશ્વકર્મેશ્વર-માહાત્મ્ય’ તરીકે નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 193
Yameśvara-māhātmya-varṇanam (Glorification of Yameśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર સ્વયં મહાદેવીને સીધો તત્ત્વોપદેશ આપે છે. પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં યાત્રિકે કયા ક્રમે આગળ વધવું તે જણાવતાં તેઓ યમેશ્વર પાસે જવા કહે છે અને યમેશ્વરને “અનુત્તમ” (અતિ શ્રેષ્ઠ) તરીકે મહિમાવંત કરે છે. મંદિરનું સ્થાન પણ દર્શાવાયું છે—નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં, બહુ દૂર નહીં—અટલે આ વર્ણન માર્ગદર્શક અને વિધિસૂચક બને છે. ફળશ્રુતિ સંક્ષિપ્ત અને સ્પષ્ટ છે: માત્ર યમેશ્વરનું દર્શન કરવાથી પાપ-શમન થાય છે અને તે સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓનું ફળ આપનાર (સર્વકામ-ફલ-પ્રદ) કહેવાય છે. અંતે કોલોફનમાં તેને સ્કંદ મહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસ-ક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય અંતર્ગત “યમેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન” અધ્યાય તરીકે નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 194
अमरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Amareśvara Māhātmya—Description of the Glory of Amareśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને “દેવોએ પ્રતિષ્ઠિત” એવા લિંગ વિષે ઉપદેશ આપે છે. ક્ષેત્રના “પ્રભાવ”નું જ્ઞાન સર્વ પાતકોના નાશ સાથે જોડાયેલું બતાવી, અમરેશ્વર તીર્થનું માહાત્મ્ય નૈતિક-વિધિરૂપે રજૂ થાય છે. લિંગના સંબંધે ઉગ્ર તપ કરવાનું વિધાન છે; તેનું દર્શન કરનાર યાત્રિક કૃતકૃત્ય—ધાર્મિક રીતે પૂર્ણ—થાય છે એવી ફલશ્રુતિ છે. આગળ વેદપારગ બ્રાહ્મણને ગોદાન કરવાની પ્રશંસા કરીને કહે છે કે યોગ્ય પાત્રને આપેલું દાન યાત્રાનું ફળ વધુ ઊર્જિત અને દૃઢ બનાવે છે.
Adhyaya 195
वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Vṛddha Prabhāsa (Origin and Merit)
આ અધ્યાય શૈવ વ્યાખ્યાત્મક સંવાદરૂપે છે. ઈશ્વર ઉપદેશ આપે છે કે નિયમ-સંયમવાળો યાત્રિક આદિ પ્રભાસના દક્ષિણમાં આવેલા વૃદ્ધ પ્રભાસે જાય. ત્યાં “ચતુર્મુખ” તરીકે પ્રસિદ્ધ લિંગ માત્ર દર્શનથી જ પાપહર ગણાય છે. શ્રીદેવી નામની ઉત્પત્તિ તથા દર્શન, સ્તુતિ અને પૂજાના ફળ વિશે પૂછે છે. ઈશ્વર પ્રાચીન મન્વંતર અને ત્રેતાયુગની કથા કહે છે. ઉત્તર તરફથી આવેલા ઋષિઓ પ્રભાસ દર્શન માટે આવ્યા, પરંતુ ઈન્દ્રના વજ્રસંબંધથી શૈવ લિંગ ગુપ્ત હતું. દર્શન વિના પાછા ન ફરવાનો સંકલ્પ કરીને તેમણે ઋતુઓ પાર લાંબો તપ કર્યો—બ્રહ્મચર્ય, કઠોર નિયમો, શીત-ઉષ્ણ સહન વગેરે—અને વૃદ્ધાવસ્થાએ પહોંચ્યા. તેમની અડગ નિષ્ઠા જોઈ શંકરે કરુણાથી ધરતી વિદારી પોતાનું લિંગ પ્રગટ કર્યું; દર્શન મળતાં ઋષિઓ સ્વર્ગલોક ગયા. ઈન્દ્રે ફરી છુપાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છતાં વૃદ્ધભાવમાં દર્શન મળવાથી તે સ્થાન “વૃદ્ધ પ્રભાસ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. ફલશ્રુતિ મુજબ ભક્તિપૂર્વક ત્યાંનું દર્શન રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય આપે છે; પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનાર માટે બ્રાહ્મણને ઉક્ષા (બળદ) દાન કરવાની ભલામણ છે।
Adhyaya 196
जलप्रभासमाहात्म्यवर्णनम् | Jala-Prabhāsa: The Māhātmya of the Water-Prabhāsa Tīrtha
ઈશ્વર દેવીને વૃદ્ધ-પ્રભાસના દક્ષિણમાં આવેલ જલાધિષ્ઠિત પ્રભાસ-તીર્થ તરફ દોરી જાય છે અને તેનું ‘ઉત્તમ’ માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. કથાનો કેન્દ્ર જામદગ્ન્ય રામ (પરશુરામ) છે; ક્ષત્રિયવધના મહાકર્મ પછી તેને અંતરમાં ઘૃણા અને ગ્લાનિ થાય છે અને તે અનેક વર્ષો સુધી મહાદેવની કઠોર તપશ્ચર્યા તથા ઉપાસના કરે છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ પ્રગટ થાય છે અને વર આપે છે. રામ શિવના પોતાના લિંગના દર્શનની યાચના કરે છે—વર્ણન છે કે ભયથી ઇન્દ્ર વારંવાર વજ્રથી તેને ઢાંકે છે. શિવ તે સ્વરૂપે પ્રત્યક્ષ લિંગદર્શન આપતા નથી, પરંતુ ઉપાય બતાવે છે—તીર્થનો સ્પર્શ કરીને અને પવિત્ર જળમાંથી પ્રગટ થનારા લિંગની નજીક જઈ રામનું દુઃખ અને પાપ નાશ પામશે. ત્યારબાદ જળમાંથી એક મહાલિંગ પ્રગટ થાય છે અને સ્થળ ‘જલ-પ્રભાસ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે—માત્ર તીર્થસ્પર્શથી શિવલોક પ્રાપ્તિ થાય છે, અને ત્યાં એક પણ સદાચારિ બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું ઉમાસહિત શિવને ભોજન કરાવવાના સમાન છે. આ વર્ણન પાપ-ઉપશમન કરનારું અને સર્વકામ-ફલપ્રદ ગણાય છે.
Adhyaya 197
जमदग्नीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jamadagniśvara: Account of the Sacred Merit
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને વૃદ્ધ-પ્રભાસની નજીક સ્થિત જામદગ્નીશ્વર શિવના તીર્થગમનનું ઉપદેશ આપે છે. જમદગ્નિ ઋષિ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત આ ક્ષેત્ર સર્વ-પાપ-ઉપશમન કરનારું કહેવાય છે; અને દેવના માત્ર દર્શનથી જ પુરાણોક્ત ‘ઋણત્રય’માંથી મુક્તિ મળે છે એમ જણાવાય છે. પછી ‘નિધાન-વાપી’ નામના જળતીર્થનું વર્ણન આવે છે. ત્યાં સ્નાન અને પૂજા કરવાથી ધન-સમૃદ્ધિ તથા ઇચ્છિત ફળસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે એવી વિધિ છે. પ્રાચીન કાળે પાંડવોએ અહીં નિધાન (ખજાનો) પ્રાપ્ત કર્યો હોવાથી આ વાપીનું નામ અને યશ પ્રસિદ્ધ થયું, અને તેને ‘ત્રિલોક-પૂજિત’ ગણવામાં આવ્યું. અંતે ફલશ્રુતિમાં સ્નાનથી દુર્ભાગ્ય દૂર થઈ સૌભાગ્ય મળે અને મનવાંછિત ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય એમ શુભ વચન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 198
Pañcama-prabhāsa-kṣetra-māhātmya: Mahāprabhāsa, Tejas-udbhava, and the Spārśa-liṅga Tradition
ઈશ્વર મહાદેવીને સંવાદમાં મહાપ્રભાસ નામના પરમ પવિત્ર ક્ષેત્ર તરફ ધ્યાન દોરે છે. તે જલપ્રભાસના દક્ષિણમાં સ્થિત છે અને યમના માર્ગને અવરોધનારું—અર્થાત્ રક્ષક તથા મોક્ષદાયક—કહેવામાં આવ્યું છે. ત્રેતાયુગમાં અહીં દિવ્ય તેજથી યુક્ત ‘સ્પાર્શ-લિંગ’નું સ્મરણ છે, જેના સ્પર્શમાત્રથી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી ભયગ્રસ્ત ઇન્દ્ર ત્યાં આવી વજ્રસદૃશ આવરણ/અવરોધથી લિંગને ઢાંકી કે રોકી દે છે; ત્યારે અનિયંત્રિત ઉષ્મા-તેજ પ્રગટ થઈ જ્વાલાગ્રવાળા વિશાળ લિંગરૂપે વિસ્તરે છે અને ધુમાડા-અગ્નિથી ત્રિલોકને વ્યાકુળ કરે છે. દેવો અને વેદજ્ઞ ઋષિઓ શશિશેખર શિવની સ્તુતિ કરીને પ્રાર્થના કરે છે કે આ સ્વદાહક તેજને સંયમિત કરો, જેથી સૃષ્ટિ પ્રલયમાં ન ધસી જાય. ત્યારબાદ તે તેજ પાંચ ધારાઓમાં વિભાજિત થઈ ધરતીને ભેદીને પંચપ્રભાસ રૂપે પ્રગટ થાય છે; નિર્ગમન માર્ગે શિલાદ્વાર સ્થાપી ચીર બંધ કરતાં ધુમાડો શાંત થાય છે, લોક સ્થિર થાય છે અને તેજ ત્યાં જ સ્થિત રહે છે. શિવની પ્રેરણાથી દેવો ત્યાં લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે; તે સ્થાન મહાપ્રભાસ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ફળશ્રુતિ મુજબ—વિવિધ પુષ્પોથી ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવાથી અક્ષય પરમ પદ મળે છે; માત્ર દર્શનથી પાપનાશ અને ઇચ્છિત સિદ્ધિ થાય છે. દાનમાં—સંયમી બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન અને વિધિપૂર્વક દ્વિજને ગોદાન—જન્મફળ આપે છે તથા રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પ્રદાન કરે છે.
Adhyaya 199
दक्षयज्ञविध्वंसनम् (Destruction/Disruption of Dakṣa’s Sacrifice) and the Etiology of Kṛtasmaradeva
આ અધ્યાયમાં તીર્થ-માર્ગદર્શનની પૃષ્ઠભૂમિમાં શિવ–દેવીનો તત્ત્વસંવાદ વર્ણવાયો છે. ઈશ્વર દેવીને દક્ષિણ દિશામાં સરસ્વતીના મનોહર કાંઠે આવેલા સ્વયંભૂ સ્થાન તરફ દોરી જાય છે અને ત્યાં ‘કૃતસ્મરદેવ’ નામે પ્રસિદ્ધ દેવ પાપશોધક હોવાનું કહે છે. ત્યારબાદ કામદહન પછી રતિનો વિલાપ અને શિવનું સાંત્વન—દૈવી કૃપાથી ભવિષ્યમાં કામનું પુનઃસ્થાપન થશે—એ કારણકથા શરૂ થાય છે. દેવી પૂછે છે કે કામ કેમ દગ્ધ થયો અને પુનર્જન્મ કેવી રીતે થયો. ત્યારે શિવ દક્ષયજ્ઞનો વિશાળ પ્રસંગ કહે છે—દક્ષની પુત્રીઓના વિવાહ-વિતરણ, મહાયજ્ઞમાં દેવો અને ઋષિઓનું સમાગમ, અને કપાલ-ભસ્મ જેવા તપસ્વી ચિહ્નોને કારણે શિવનો અપમાનપૂર્વક બહિષ્કાર. તેથી સતી ક્રોધિત થઈ યોગતપથી દેહત્યાગ કરે છે. પછી શિવ વીરભદ્રના નેતૃત્વમાં ઉગ્ર ગણોને યજ્ઞભંગ માટે મોકલે છે. દેવો સાથે યુદ્ધ થાય છે; વિષ્ણુનું સુદર્શન પણ ગળી લેવાય છે, અને રુદ્રના વરદાનથી વીરભદ્ર અવધ્ય રહે છે. શિવ ત્રિશૂલ લઈને આગળ વધે ત્યારે દેવો પાછા હટે છે; બ્રાહ્મણો રુદ્રમંત્રોથી રક્ષાહોમ કરે છે, છતાં યજ્ઞ ધ્વસ્ત થાય છે. અંતે યજ્ઞ મૃગરূপે પલાયન કરે છે અને આકાશમાં તારકાસદૃશ રૂપે દેખાતું ચિરચિહ્ન તરીકે વર્ણવાય છે.
Adhyaya 200
कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kāma Kuṇḍa
શિવ–દેવીના તત્ત્વસંવાદમાં આ અધ્યાય યજ્ઞમાં વિઘ્ન પછીની પરિસ્થિતિ વર્ણવે છે. તારકાસુર દેવોને પરાજિત કરી સ્વર્ગમાંથી હાંકી કાઢે છે અને લોકોમાં અસ્થિરતા ફેલાવે છે. દેવો બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા કહે છે કે આ સંકટનો ઉપાય માત્ર શંકરની શક્તિથી થશે અને હિમાલયકન્યასთან શિવના ભાવિ સંયોગથી તારકનો વિનાશ કરનાર જન્મ લેશે. આ સંયોગને પ્રેરવા વસંત સાથે કામદેવને મોકલવામાં આવે છે; પરંતુ શિવની નજીક પહોંચતાં જ શિવના તૃતીય નેત્રમાંથી નીકળેલી અગ્નિથી કામ ભસ્મ થઈ જાય છે. ત્યારબાદ શિવ શુભ પ્રાભાસિક-ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરે છે અને તે સ્થાન આ ઘટનાનું પાવન સ્મારક બને છે. રતિ શોક કરે છે; આકાશવાણી તેને સાંત્વના આપે છે કે કામ ‘અનંગ’—દેહ વિના—રૂપે ફરી કાર્ય કરશે. દેવો કામ વિના સૃષ્ટિમાં વિઘ્નની વાત કરે છે; શિવ સ્પષ્ટ કરે છે કે કામ દેહ વિના પણ સૃષ્ટિક્રમ ચલાવશે, અને પૃથ્વી પર એક લિંગ પ્રગટ થઈ આ પ્રસંગનું ચિહ્ન બને છે. ‘કૃતસ્મરા’ ઉપાધિ તથા પછી સ્કંદનો જન્મ અને તારકવધનો સંકેત પણ જોડાય છે. અંતે કૃતસ્મરાના દક્ષિણમાં ‘કામકુંડ’ ખાતે સ્નાન અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોને શેરડી, સોનું, ગાય અને વસ્ત્રનું નિયમિત દાન વિધાનરૂપે જણાવે છે; તેનાથી અમંગળ દૂર થઈ શુભ ફળ મળે છે.
Adhyaya 201
कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kālabhairava’s Great Cremation-Ground)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર (શિવ) પ્રભાસક્ષેત્રના એક વિશેષ સ્થાનનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—કાલભૈરવ સાથે સંકળાયેલું મહાશ્મશાન અને તેની નજીકનું બ્રહ્મકુંડ. ત્યાં મંકીશ્વરની સન્નિધિ પણ આ ક્ષેત્રની શૈવ મહિમાને દૃઢ કરે છે એમ શિવ જણાવે છે. અધ્યાયનો મુખ્ય દાવો સ્થાનવિશેષ મુક્તિ વિશે છે: જે પ્રાણી ત્યાં મરે છે અથવા જેમનું દાહકર્મ ત્યાં થાય છે, તેઓ કાળવિપર્યય કે અકાળમૃત્યુ જેવી પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં પણ મુક્તિ પામે છે. ગ્રંથની નૈતિક શ્રેણીમાં ‘મહાપાતકી’ ગણાતા લોકો પણ આ ક્ષેત્રપ્રભાવથી ઉદ્ધરાય છે એવી પ્રતિજ્ઞા અહીં આપવામાં આવે છે. શિવ ‘કૃતસ્મરતા’—ઈશ્વરસ્મરણમાં સ્થિરતા—ને આ ફળ સાથે જોડે છે અને શ્મશાનને ‘અપુનર્ભવદાયક’ (પુનર્જન્મથી મુક્તિ આપનાર) પ્રદેશ તરીકે દર્શાવે છે. વિષુવકાળને વિશેષ પુણ્યસમય તરીકે ઉલ્લેખીને અંતે શિવ આ પ્રિય ક્ષેત્ર પ્રત્યે પોતાની શાશ્વત આસક્તિ જાહેર કરે છે, આ પ્રસંગે તેને અવિમુક્ત કરતાં પણ વધુ પ્રિય ગણાવે છે।
Adhyaya 202
रामेश्वरमाहात्म्य — Rāmeśvara at Prabhāsa and the Pratiloma Sarasvatī Purification
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સરસ્વતીની નજીક સ્થિત રામેશ્વરના સ્થાન અને મહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે. કથામાં બલભદ્ર (રામ/હલાયુધ) પાંડવ–કૌરવ સંઘર્ષમાં પક્ષ ન લઈને દ્વારકામાં પરત આવે છે; મદ્યમત્તતામાં તે એક વનવિહાર-ઉદ્યાનમાં પ્રવેશે છે. ત્યાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણો સૂતના પાઠને સાંભળતા હોય ત્યારે ક્રોધમાં બલભદ્ર સૂતનો વધ કરે છે; પછી તેને બ્રહ્મહત્યાસદૃશ પાપ માનીને પસ્તાય છે અને ધર્મ તથા શરીર પર પડતા દુષ્પરિણામોનું ચિંતન કરે છે. પછી પ્રાયશ્ચિત્તનો વિચાર સમજાવવામાં આવે છે—ઇચ્છાપૂર્વક અને અનિચ્છિત હિંસાનો ભેદ, પ્રાયશ્ચિત્તની વિવિધ સ્તરો, અને વ્રતનું મહત્ત્વ. એક અશરીરી વાણી તેને પ્રભાસ જવા આદેશ આપે છે, જ્યાં પાંચ ધારાવાળી પ્રતિโลમા સરસ્વતી પાંચ મહાપાતકનાશિની તરીકે પ્રશંસિત છે અને અન્ય તીર્થો તેની સરખામણીમાં અપૂરાં કહેવાય છે. બલભદ્ર યાત્રાવિધિ કરે છે, દાન આપે છે, સરસ્વતી–સમુદ્ર સંગમે સ્નાન કરીને મહાલિંગ સ્થાપે છે અને રામેશ્વરની પૂજા કરીને શુદ્ધ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે રામેશ્વર લિંગપૂજન પાપહર છે; અષ્ટમીના દિવસે બ્રહ્મકૂર્ચવિધિ સહિત વ્રત કરવાથી અશ્વમેધસમાન પુણ્ય મળે છે; અને પૂર્ણ યાત્રાફળ ઇચ્છનાર માટે સ્નાન, પૂજન અને ગોદાન શ્રેષ્ઠ છે.
Adhyaya 203
मंकीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Mankīśvara Māhātmya (Glory of the Mankīśvara Liṅga)
ઈશ્વર દેવીને મંકીશ્વર તીર્થની યાત્રાનું વર્ણન કરે છે. આ સ્થાન રામેશના ઉત્તર તરફ, દેવમાતૃ-સ્થળની નજીક છે; અર્ક-સ્થળ અને કૃત-સ્મર તરફથી પણ દિશાસૂચનો આપવામાં આવ્યા છે. પ્રાચીન કાળમાં કૂબ્જ (વાંકું શરીર) બ્રાહ્મણ મંકીએ દીર્ઘ તપ અને નિત્ય પૂજાથી આ શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી. ઘણા વર્ષોની આરાધના છતાં સંતોષ ન મળતાં તે વ્યથિત થયો અને જપ-ધ્યાન સાથે કઠોર સાધના વૃદ્ધાવસ્થા સુધી વધારતો રહ્યો. અંતે શિવ પ્રગટ થઈ સમજાવે છે કે મંકી માટે વૃક્ષની ડાળીઓ સુધી પહોંચીને બહુ ફૂલો એકત્ર કરવું સહેલું નથી; પરંતુ ભક્તિપૂર્વક અર્પિત એક જ પુષ્પ પણ સર્વ યજ્ઞફળ આપે છે. પછી લિંગપૂજાનો ત્રિમૂર્તિ-સમન્વય જણાવાય છે—લિંગના જમણે બ્રહ્મા, ડાબે વિષ્ણુ અને મધ્યમાં શિવ; તેથી લિંગાર્ચનથી ત્રિદેવોની સંયુક્ત પૂજા થાય છે. બિલ્વ, શમી, કરવીર, માલતી, ઉન્મત્તક, ચંપક, અશોક, કહ્લાર વગેરે સુગંધિત પુષ્પો પ્રિય અર્પણ તરીકે ગણાવવામાં આવ્યા છે. મંકી વર માગે છે કે જે કોઈ અહીં સ્નાન કરીને આ લિંગ પર માત્ર જળ અર્પે, તેને સર્વ પ્રકારની ઉપાસનાનું ફળ મળે; તેમજ નજીક દિવ્ય અને ભૂમિ上的 વૃક્ષો રહે. શિવ વરદાન આપી કહે છે કે સર્વ નાગોની હાજરીથી આ સ્થાન ‘નાગસ્થાન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે અને પછી અંતર્ધાન થાય છે. મંકી દેહત્યાગ કરીને શિવલોકને પામે છે. અધ્યાયની ફલશ્રુતિ મુજબ શ્રદ્ધાથી આ માહાત્મ્ય સાંભળવાથી પાપ નાશ પામે છે.
Adhyaya 204
Sarasvatī-māhātmya and the Ritual Order of Dāna–Śrāddha at Prabhāsa (सरस्वतीमाहात्म्यं दानश्राद्धविधिक्रमश्च)
આ અધ્યાય પ્રશ્ન–ઉત્તરરૂપ ધાર્મિક સંવાદથી રચાયેલો છે. દેવી સરસ્વતીના માહાત્મ્યનું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે અને તીર્થયાત્રાના આચરણ વિષે સૂક્ષ્મ પ્રશ્નો કરે છે—‘મુખ-દ્વાર’થી પ્રવેશનું પુણ્ય, સ્નાન અને દાનના ફળ, અન્યત્ર નિમજ્જનનું પરિણામ, તેમજ શ્રાદ્ધની યોગ્ય રીત: નિયમો, મંત્રો, અધિકારી પુરોહિત, યોગ્ય ભોજન અને ભલામણ કરેલ દાન. ઈશ્વર દાન–શ્રાદ્ધવિધિનો ક્રમબદ્ધ ઉપદેશ આપવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. પછી ઈશ્વર સરસ્વતીની પવિત્રતાનું સ્તુતિપૂર્વક ઉન્નયન કરે છે. સરસ્વતી-જળને અતિ પુણ્યદાયક ગણાવી, સમુદ્રસંગમે તે દેવતાઓને પણ દુર્લભ કહેવાયું છે; તે લોકસુખદાયિની અને શોકનાશિની તરીકે વર્ણવાય છે. વૈશાખ માસ તથા સોમસંબંધિત અનુષ્ઠાનોની દુર્લભતા દર્શાવી, પ્રભાસમાં સરસ્વતી-પ્રાપ્તિ અન્ય તપ અને પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ શ્રેષ્ઠ હોવાનું પ્રતિપાદિત થાય છે. ફળશ્રુતિમાં સરસ્વતી-જળમાં નિવાસ/નિષ્ઠા ધરાવનારને વિષ્ણુલોકમાં દીર્ઘ નિવાસ મળે છે એમ દૃઢપણે કહે છે; અને પ્રભાસમાં સરસ્વતીનું દર્શન ન થવું આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિહિનતાની સમાનતા તરીકે રજૂ થાય છે. સરસ્વતીને વિશાળ જ્ઞાન અને શુદ્ધ વિવેકની ઉપમા આપી, અન્ય નદીઓ અને સમુદ્ર સાથેનો તેનો સંગમ પરમ તીર્થ કહેવાયો છે; ત્યાં સ્નાન અને દાન મહાયજ્ઞસમાન ફળ આપે છે, અને સરસ્વતી-જળથી સ્નાત જન ભાગ્યવાન તથા સન્માનયોગ્ય ગણાય છે.
Adhyaya 205
श्राद्धविधि-काल- पात्र- ब्राह्मणपरीक्षा (Śrāddha: timing, requisites, and examination of eligible Brāhmaṇas)
અધ્યાય ૨૦૫માં દેવી ઈશ્વરને શ્રાદ્ધની પુણ્યપ્રદ વિધિ વિષે પૂછે છે—ખાસ કરીને દિવસના યોગ્ય સમય અને પ્રભાસ/સરಸ್ವતી તીર્થના સંદર્ભમાં તેની રીત. ઈશ્વર દિવસના મુહૂર્તો સમજાવી મધ્યાહ્ન નજીકનો ‘કુટપ-કાળ’ અત્યંત ફળદાયક કહે છે અને સાંજ સમયે શ્રાદ્ધ કરવાનું નિષેધ કરે છે. શ્રાદ્ધમાં રક્ષા અને શુદ્ધિ માટે કુશ/દર્ભ અને કાળા તલનું મહત્ત્વ જણાવે છે તથા ‘સ્વધા-ભવન’ સમયની કલ્પના દર્શાવે છે. દૌહિત્ર, કુટપ અને તલ—આ ત્રણને શ્રાદ્ધના પ્રશંસિત ‘પાવન’ કહેવામાં આવ્યા છે; સાથે શુચિતા, ક્રોધરહિતતા અને ઉતાવળ ન કરવી જેવા ગુણો પર ભાર છે. ધનને શુદ્ધતા મુજબ શુક્લ/શંબલ/કૃષ્ણ ભેદે વર્ગીકૃત કરીને કહે છે કે અન્યાયથી મેળવેલા ધનથી કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને તૃપ્ત કરતું નથી, પરંતુ ફળ અશુભ સત્તાઓ તરફ વળી જાય છે. ત્યારબાદ પાત્ર બ્રાહ્મણની પરીક્ષા વિગતે આવે છે—વેદવિદ, શીલવાન, સંયમી બ્રાહ્મણો યોગ્ય ગણાય છે અને અનેક આચરણ, વ્યવસાય તથા નૈતિક દોષોથી ‘અપાંક્તેય’ ગણાતા લોકોની લાંબી યાદી આપી તેમને વરજવા કહે છે; અંતે ખોટી પસંદગીથી શ્રાદ્ધફળ નષ્ટ થાય છે એમ પુનરોચ્ચાર થાય છે।
Adhyaya 206
Śrāddha-vidhi-varṇana (श्राद्धविधिवर्णन) — Procedural Discourse on Śrāddha
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર શ્રાદ્ધનું, ખાસ કરીને પાર્વણ-વિધાનનું, સૂક્ષ્મ અને ક્રમબદ્ધ વર્ણન કરે છે. આમંત્રણની રીત, પાત્રતા અને આસનવ્યવસ્થા, શુદ્ધિના નિયમો, મુહૂર્તભેદે સમયનિર્ણય, તેમજ પાત્રો, સમિધ, કુશ, પુષ્પ, ભોજન વગેરેની પસંદગી વિગતે જણાવાય છે. અયોગ્ય સહભોજન, વિધિભંગ અને અશુદ્ધિ જેવા દોષોથી પિતૃગ્રહણ નિષ્ફળ થાય છે—એવી નૈતિક ચેતવણી આપવામાં આવી છે. જપ, ભોજન, પિતૃકાર્ય વગેરેમાં મૌનશિસ્ત, દેવકર્મ અને પિતૃકર્મ માટે દિશાનિયમો, તથા કેટલાક દોષોના વ્યવહારુ ઉપાય પણ દર્શાવાયા છે. શુભ-અશુભ કાષ્ઠ, ફૂલો અને ખાદ્યપદાર્થોની યાદી, કેટલાક પ્રદેશોમાં શ્રાદ્ધવર્જન, તેમજ મલમાસ/અધિમાસ સંબંધિત પ્રતિબંધો અને માસગણનાનું સ્પષ્ટીકરણ પણ છે. અંતે ‘સપ્તાર્ચિસ્’ સ્તુતિ સહિત મંત્રસમૂહો અને ફલશ્રુતિ—પ્રભાસે સરસ્વતી–સાગર સંગમે વિધિપૂર્વક પાઠ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી શુદ્ધિ, સામાજિક-ધાર્મિક માન્યતા, સમૃદ્ધિ, સ્મૃતિ અને આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—એવું કહેવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 207
पात्रापात्रविचारवर्णनम् | Discernment of Worthy and Unworthy Recipients (Pātra–Apātra Vicāra)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રના સંદર્ભમાં ઈશ્વર શ્રાદ્ધસંબંધિત દાનોનો ક્રમ અને તેમના ફળો જણાવે છે. પિતૃઓ માટે કરેલું દાન તથા સરસ્વતીના પવિત્ર સાન્નિધ્યમાં એક પણ દ્વિજને ભોજન કરાવવું અતિ મહાપુણ્ય ગણાયું છે. પછી ધર્મ-નીતિશાસ્ત્રીય ચર્ચા વિસ્તરે છે—નિત્યકર્મોની ઉપેક્ષાના દોષ, ભૂમિહરણ/જમીન ચોરીની કઠોર નિંદા, અને નિષિદ્ધ માર્ગે મેળવેલા ધનના દુષ્પરિણામ. ખાસ કરીને ‘વેદ-વિક્રય’ (વેદશિક્ષાને વેપાર બનાવવો)ના પ્રકારો અને તેના કર્મફળો વિગતે કહેવામાં આવ્યા છે. શુચિતાના નિયમો, અયોગ્ય જીવનવૃત્તિઓ, અને નિંદિત સ્ત્રોતમાંથી અન્ન-ધન સ્વીકારવા કે ભક્ષણ કરવા અંગેના ભયંકર દોષો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. દાનધર્મમાં યોગ્ય પાત્ર (શ્રોત્રિય, ગુણવાન, શીલવાન) પસંદ કરવાની અનિવાર્યતા અને અપાત્રને આપેલું દાન પુણ્ય નષ્ટ કરે છે—આ સિદ્ધાંત સ્થાપિત થાય છે. અંતે સત્ય, અહિંસા, સેવા, નિયત ભોગ વગેરે ગુણોની ક્રમબદ્ધ નીતિ અને અન્ન, દીપ, સુગંધ, વસ્ત્ર, શય્યા વગેરે દાનોના વિશેષ ફળો કહીને વિધિ અને નૈતિક શિક્ષણનો સમન્વય કરાયો છે.
Adhyaya 208
दानपात्रब्राह्मणमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Proper Giving, Worthy Recipients, and Brāhmaṇa Eligibility)
આ અધ્યાયમાં દેવી દાનનું ચોક્કસ વર્ગીકરણ પૂછે છે—શું દાન કરવું, કોને, ક્યારે, ક્યાં અને કયા પાત્રને. ઈશ્વર નિષ્ફળ જન્મ અને નિષ્ફળ દાનનાં લક્ષણો બતાવી સદ્જન્મ તથા શાસ્ત્રોક્ત દાનની મહિમા કહે છે અને ષોડશ મહાદાનોનું વિધાન જણાવે છે—ગોદાન, હિરણ્યદાન, ભૂદાન, વસ્ત્ર-ધાન્યદાન, ઉપકરણો સહિત ગૃહદાન વગેરે। પછી દાનની ભાવના અને દ્રવ્યની શુદ્ધિ પર ભાર મૂકાય છે—અહંકાર, ભય, ક્રોધ અથવા દેખાડા માટે કરેલું દાન મોડું કે અલ્પ ફળ આપે છે; શુદ્ધ મનથી અને ધર્મપૂર્વક ઉપાર્જિત દ્રવ્યથી કરેલું દાન તત્કાળ કલ્યાણફળ આપે છે। પાત્રલક્ષણ તરીકે વિદ્યા, યોગનિષ્ઠા, શમ, પુરાણજ્ઞાન, દયા, સત્ય, શૌચ અને સંયમ જણાવાય છે। ગોદાનમાં ગાયના શુભ ગુણો નિર્દેશી દોષયુક્ત અથવા ગેરરીતે પ્રાપ્ત ગાયનું દાન નિષિદ્ધ છે અને અયોગ્ય દાનના દુષ્પરિણામોની ચેતવણી આપવામાં આવે છે। ઉપવાસ, પારણાં અને શ્રાદ્ધના સમયવિચારમાં સાવચેતી, તેમજ સાધન ઓછાં હોય અથવા યોગ્ય પાત્ર ન મળે ત્યારે શ્રાદ્ધ કરવાની અનુકૂળ રીત પણ કહેવામાં આવી છે। અંતે પાઠક-આચાર્યનો સત્કાર, દ્વેષી કે અશ્રદ્ધાળુને ગ્રંથ ન આપવાની મર્યાદા, અને યોગ્ય શ્રવણ તથા દાનને કર્મસિદ્ધિનું અંગ ગણાવવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 209
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Māhātmya of Mārkaṇḍeyeśvara (Foundation and Merit Narrative)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને બે ભાગમાં ઉપદેશ આપે છે. પ્રથમ ભાગમાં તેઓ તીર્થયાત્રાનો માર્ગ દર્શાવે છે—સાવિત્રીક્ષેત્રના પૂર્વ વિભાગની નજીક, ઉત્તર દિશામાં સ્થિત પરમ પવિત્ર માર્કંડેયેશ્વર પાસે જવા કહે છે. પદ્મયોનિ બ્રહ્માની કૃપાથી ઋષિ માર્કંડેય પુરાણોક્ત અર્થમાં અજર-અમર થયા; ક્ષેત્રની મહિમા જાણી તેમણે શિવલિંગની સ્થાપના કરી અને પદ્માસનમાં દીર્ઘ ધ્યાનસમાધિમાં લીન રહ્યા. યુગો સુધી પવનથી ઉડેલી ધૂળે મંદિર ઢંકાઈ ગયું; જાગ્યા પછી ઋષિએ ખોદકામ કરીને મહાદ્વાર ફરી ખોલી પૂજાનો માર્ગ પ્રકાશિત કર્યો. જે ભક્તિપૂર્વક પ્રવેશ કરીને વૃષભધ્વજ શિવની પૂજા કરે છે, તે મહેશ્વરનું પરમ ધામ પામે છે. પછી દેવી પૂછે છે—મૃત્યુ સર્વત્ર હોવા છતાં માર્કંડેયને ‘અમર’ કેમ કહેવાય? ઈશ્વર પૂર્વકલ્પની કથા કહે છે—ભૃગુના પુત્ર મૃકંડુને સદ્ગુણી પુત્ર થયો, પરંતુ તેની આયુષ્ય માત્ર છ માસ નક્કી હતી. પિતાએ ઉપનયન કરીને તેને નિત્ય નમસ્કાર-વંદન અને આદરશિસ્ત શીખવાડી. તીર્થયાત્રામાં સપ્તર્ષિઓએ બાળ બ્રહ્મચારીને ‘દીર્ઘાયુ’ આશીર્વાદ આપ્યો; પરંતુ તેની અલ્પાયુ જાણીને ચિંતિત થઈ તેને બ્રહ્મા પાસે લઈ ગયા. બ્રહ્માએ વિશેષ નિયતિ જાહેર કરી—આ બાળક માર્કંડેય બનશે, બ્રહ્માસમાન આયુષ્ય ધરાવશે અને કલ્પના આરંભ તથા અંતે સહચર રહેશે. પિતાનો શોક દૂર થાય છે અને કૃતજ્ઞ ભક્તિ દૃઢ બને છે; શિસ્તબદ્ધ વંદન, દૈવી મંજૂરી અને ક્ષેત્રનું છુપાઈ ગયા પછી પણ ઉપાસનાસુલભ બનવું—આ વિષયો અહીં સ્થિર થાય છે.
Adhyaya 210
Pulastyēśvaramāhātmya (The Glory of Pulastyēśvara) | पुलस्त्येश्वरमाहात्म्यम्
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને સંક્ષિપ્ત તીર્થ-ઉપદેશ આપે છે. પ્રભાસક્ષેત્રના પવિત્ર નકશામાં દિશા-સૂચન અને અંતર/પરિમાણના સંકેત મુજબ સ્થિત ‘ઉત્તમ’ તીર્થ પુલસ્ત્યેશ્વર તરફ જવાનું જણાવે છે. ત્યાં પ્રથમ દર્શન કરીને પછી વિધાનતઃ (યોગ્ય વિધિ મુજબ) પૂજા કરવી—આ ભક્તિક્રમ નિર્ધારિત છે. ફલશ્રુતિમાં દૃઢ વચન છે કે ઉપાસક સાત જન્મોના સંચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે—“એમાં સંશય નથી.” આ અધ્યાય સ્થાન-માર્ગદર્શન, પૂજા-વિધિ અને પાપક્ષય-ફળને એક જ તીર્થ-એકમમાં જોડે છે.
Adhyaya 211
पुलहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Pulahēśvara Māhātmya (Glorification of Pulahēśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવેલા પુલહેશ્વર તીર્થનું ઉપદેશ આપે છે. તેઓ જણાવે છે કે નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં ધનુષ-પ્રમાણ જેટલા અંતરે પુલહેશ્વર નામનું શિવલિંગ સ્થિત છે; ત્યાં જઈ ભક્તિપૂર્વક દર્શન અને પૂજા કરવી જોઈએ—એ રીતે તીર્થનું સ્થાન નિર્દેશિત થાય છે. પુલહેશ્વરની ભક્તિ આધારિત આરાધનાથી યાત્રાફળ પ્રાપ્ત થાય છે, અને ખાસ કરીને હિરણ્યદાન (સુવર્ણ/ધનનું દાન) કરવાથી યાત્રાનું પુણ્ય પૂર્ણ થાય છે—એવો દાનધર્મનો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. અંતે કોલોફનમાં તેને સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યનો ૨૧૧મો અધ્યાય તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 212
Kratvīśvaramāhātmya (क्रत्वीश्वरमाहात्म्यम्) — The Glory of Kratvīśvara
આ અધ્યાય (212) માં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે પુલહીશ્વરથી નૈઋત્ય દિશામાં આઠ ધનુષના અંતરે ‘ક્રત્વીશ્વર’ નામનું પવિત્ર શિવસ્થાન છે. અહીં દર્શનમાત્રથી ‘મહાક્રતુ-ફળ’ પ્રાપ્ત થાય છે—અર્થાત્ મહાયજ્ઞોની પુણ્યપ્રતિષ્ઠા તીર્થદર્શન દ્વારા સહેલાઈથી મળે છે. ફળશ્રુતિ મુજબ જે મનુષ્ય ક્રત્વીશ્વરનું દર્શન કરે છે તેને પૌણ્ડરીક યજ્ઞનું ફળ મળે છે; તે સાત જન્મ સુધી દરિદ્રતાથી રક્ષિત રહે છે અને ત્યાં દુઃખનો ઉદય થતો નથી. આ રીતે અધ્યાય સ્થાન-સૂચન, નામ-માહાત્મ્ય અને દર્શનજન્ય ફળનું સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શન આપે છે.
Adhyaya 213
Kaśyapeśvara Māhātmya (काश्यपेश्वरमाहात्म्य) — Glory of the Kaśyapeśvara Shrine
આ અધ્યાયમાં સંવાદરૂપે ઈશ્વર દેવીને કાશ્યપેશ્વર તીર્થનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય કહે છે. તીર્થનું સ્થાન-નિર્દેશન પણ આપવામાં આવ્યું છે—પૂર્વ દિશાભાગમાં “સોળ ધનુષ” જેટલા અંતરે કાશ્યપેશ્વર સ્થિત છે. કથન મુજબ ત્યાં દર્શનમાત્રથી મનુષ્યને સમૃદ્ધિ અને સંતાનપ્રાપ્તિ થાય છે, અને સર્વ પાપોથી ભારિત વ્યક્તિ પણ પાપમુક્ત થાય છે—આ નિઃસંદેહ ફલશ્રુતિ તરીકે જણાવાયું છે. અંતે સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ તથા પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં આ અધ્યાયનું સ્થાન કોલોફોન દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 214
कौशिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Narrative of the Glory of Kauśikeśvara
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર સ્વયં ઉપદેશરૂપે પ્રભાસક્ષેત્રના કૌશિકેશ્વર શિવસ્થાનનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. કાશ્યપેશ્વરથી ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં આઠ ધનુષ જેટલા અંતરે તેનું સ્થાન બતાવી, તેને મહાપાતક-નાશક અને પરમ પાવન તીર્થ કહેવામાં આવ્યું છે. નામની કથા મુજબ કૌશિકે વસિષ્ઠના પુત્રોનો વધ કર્યો હોવાથી દોષગ્રસ્ત બને છે; તે જ સ્થાને શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને પૂજા કરે છે અને પાપમુક્ત થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—જે લિંગનું દર્શન અને પૂજન કરે, તેને વાંછિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 215
कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kumāreśvara
ઈશ્વર દેવીને મārkaṇḍeśvaraના દક્ષિણમાં થોડા અંતરે આવેલા કુમારેશ્વર તીર્થ તરફ દોરી જાય છે. ત્યાં સ્વામી નામના ભક્તે પ્રતિષ્ઠિત કરેલા શિવલિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે અને તેને પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રાયશ્ચિત્તનું કેન્દ્ર માનવામાં આવ્યું છે. કાર્ત્તિકેય સાથે સંકળાયેલ કઠોર તપ પરસ્ત્રી/પરપુરુષ સંબંધ જેવી અતિક્રમજન્ય પાપવૃત્તિઓના નાશનું સાધન કહેવાયું છે. એક આદર્શ ભક્ત લિંગ સ્થાપી મલિનતા દૂર કરે છે અને ત્યાગથી ફરી ‘કૌમાર’—યૌવનસદૃશ નિર્મળ પવિત્રતા—પ્રાપ્ત કરે છે. બીજા દૃષ્ટાંતમાં સુમાલી, જે પિતૃ/પૂર્વજવધ જેવા ઘોર પાપ પછી પણ ત્યાં પૂજા કરીને તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. દેવના સમક્ષ આવેલા કૂવામાં સ્નાન કરીને સ્વામી-પ્રતિષ્ઠિત લિંગની આરાધના કરવાથી દોષમુક્તિ અને સ્વામીપુર નામની મહાદિવ્ય નગરીની પ્રાપ્તિ થાય છે. અંતે દાનવિધિ—સ્વામીના નામે દ્વિજને શાતકુમ્ભ-સુવર્ણનું ‘તામ્રચૂડા’ દાન કરવાથી તીર્થયાત્રાનું ફળ મળે છે.
Adhyaya 216
Gautameśvara-māhātmya (गौतमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gautameśvara Liṅga
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને સંક્ષેપમાં એક શૈવ તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. તેઓ જણાવે છે કે માર્કંડેશ્વરના ઉત્તર તરફ પંદર ધનુષ જેટલા અંતરે ‘ગૌતમેશ્વર’ નામનું ઉત્તમ લિંગ સ્થિત છે. કથાનુસાર ગુરુહત્યાના પાપ અને શોકથી પીડિત ગૌતમ ઋષિએ ત્યાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી અને તપ તથા પૂજા દ્વારા તે પાપભારથી મુક્તિ મેળવી. તેથી આ સ્થાન પ્રાયશ્ચિત્ત અને શુદ્ધિનું વિશેષ ક્ષેત્ર ગણાય છે. યાત્રાળુઓ માટે વિધાન છે—નદીમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન, લિંગનું શાસ્ત્રોક્ત પૂજન, અને કપિલા ગાયનું દાન. આથી પંચમહાપાતકોનો નાશ થાય છે અને અંતે પવિત્રતા સાથે મોક્ષપ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 217
Devarājeśvara-māhātmya (Glorification of Devarājeśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને દેવરાજેશ્વરનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય કહે છે. ગૌતમેશ્વરથી પશ્ચિમ દિશામાં બહુ દૂર નહીં, સોળ ધનુ જેટલા અંતરે દેવરાજેશ્વર લિંગ સ્થિત છે—એવું સ્થાનનિર્દેશન કરવામાં આવે છે. અહીં લિંગની સ્થાપના કરવાથી સ્થાપક પાપથી મુક્ત થાય છે—આ કારણ-ફળ ક્રમ જણાવાયો છે. આગળ નિયમરૂપ ઉપદેશ છે કે જે કોઈ મનુષ્ય સમાહિત, એકાગ્ર મનથી તે લિંગની પૂજા કરે, તે માનવદેહથી ઉત્પન્ન પાતકોમાંથી પણ મુક્તિ પામે છે. અંતે કોલોફોનમાં આને સ્કંદ મહાપુરાણ (૮૧,૦૦૦ શ્લોક), પ્રભાસ ખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય વિભાગમાં ‘દેવરાજેશ્વર-માહાત્મ્ય’ નામે ૨૧૭મો અધ્યાય તરીકે દર્શાવ્યું છે.
Adhyaya 218
Mānaveśvara Māhātmya (The Glory of Mānaveśvara) | मानवेश्वरमाहात्म्य
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરપ્રોક્ત સંક્ષિપ્ત તત્ત્વોપદેશરૂપે પ્રભાસ-ક્ષેત્રના એક વિશેષ લિંગનું વર્ણન આવે છે. મનુએ સ્થાપિત કરેલું આ લિંગ “માનવ-લિંગ” તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. પોતાના પુત્રવધથી ઉત્પન્ન પાપદોષના ભારથી વ્યાકુળ મનુ આ સ્થાનને પાપહર જાણીને વિધિપૂર્વક અભિષેક અને પ્રતિષ્ઠા દ્વારા ત્યાં ઈશ્વરની સ્થાપના કરે છે. તેના પરિણામે તે દોષભારથી મુક્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. આગળ સામાન્ય ફળ જણાવે છે—જે કોઈ માનવભક્ત ભક્તિપૂર્વક આ માનવ-લિંગની પૂજા કરે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. અંતે કોલોફનમાં આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત “માનવેશ્વર-માહાત્મ્ય” નામે 218મો અધ્યાય હોવાનું દર્શાવ્યું છે।
Adhyaya 219
मार्कण्डेयेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mārkaṇḍeyeśvara and associated liṅgas near Mārkaṇḍeya’s āśrama)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપી માર્કંડેયના આશ્રમની આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશામાં આવેલા પવિત્ર ક્ષેત્ર-સમૂહ અને લિંગોની પરંપરાનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં પ્રસિદ્ધ ગુહાલિંગ—જેને નીલકંઠ પણ કહે છે—નું મહાત્મ્ય જણાવાય છે; તે પૂર્વે વિષ્ણુ દ્વારા પૂજિત અને ‘સમસ્ત પાપ-અવશેષનો નાશ કરનાર’ ગણાય છે. ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી સમૃદ્ધિ, સંતાન, પશુધન અને સંતોષ પ્રાપ્ત થાય એવી ફળશ્રુતિ આપવામાં આવી છે. આગળ તપસ્વીઓના દેખાતા આશ્રમો, ગુફાઓ અને અનેક લિંગ-સંબંધિત સ્થાનોનું નિરૂપણ થાય છે. મુખ્ય વિધાન એવું છે કે માર્કંડેયની નજીક લિંગપ્રતિષ્ઠા કરવાથી વિશાળ વંશપરંપરાઓ પણ ઉન્નત થાય; આ કર્મને સમાજવ્યાપી પુણ્ય આપતી ધાર્મિક રીત તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. તત્ત્વરૂપે ‘બધા લોક શિવમય છે; સર્વ શિવમાં પ્રતિષ્ઠિત છે’ એમ કહી, સમૃદ્ધિ ઇચ્છનાર વિદ્વાને શિવપૂજા કરવી જોઈએ એવો નિષ્કર્ષ આપે છે. દેવો, રાજાઓ અને મનુષ્યોના દૃષ્ટાંતો દ્વારા લિંગપૂજા અને પ્રતિષ્ઠાને સર્વસામાન્ય ઉપાય બતાવી, શિવતેજથી મહાપાતકો પણ શમન પામે છે એમ કહે છે. ઇન્દ્રનું વૃત્રવધ પછી શુદ્ધ થવું, સંગમસ્થળે સૂર્યપૂજન, અહલ્યાનો ઉદ્ધાર વગેરે કથાઓ પુરાવા રૂપે આપી અંતે પ્રભાસક્ષેત્રનું સાર માર્કંડેયાશ્રમના સંદર્ભે પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 220
वृषध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Vṛṣadhvajeśvara Māhātmya (Glorification of Vṛṣadhvajeśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપતાં પ્રભાસક્ષેત્રના દક્ષિણ ભાગમાં સ્થિત ‘ત્રિલોકપૂજિત’ વૃષધ્વજેશ્વરનું દર્શન કરવા દિશા-સૂચન આપે છે, જેથી યાત્રિકને ચોક્કસ સ્થાનનો સંકેત મળે. ત્યારબાદ શિવતત્ત્વનું વર્ણન થાય છે—શિવ અક્ષર અને અવ્યક્ત છે, તેમના પરે કોઈ પરમ તત્ત્વ નથી; યોગ દ્વારા તેઓ અનુભૂતિગમ્ય છે; અને સર્વવ્યાપી મહાપુરુષ છે, જેમના હાથ-પગ, નેત્ર, શિર અને મુખ સર્વત્ર છે એમ સર્વાત્મભાવથી સ્તુતિ થાય છે. પૃથુ, મરુત્ત, ભરત, શશબિંદુ, ગય, શિબી, રામ, અંબરીષ, માંધાતા, દિલીપ, ભગીરથ, સુહોત્ર, રંતિદેવ, યયાતિ, સગર વગેરે રાજાઓના દૃષ્ટાંતથી કહેવામાં આવે છે કે તેમણે પ્રભાસમાં આવી યજ્ઞો સહિત વૃષધ્વજેશ્વરની પૂજા કરી અને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો. જન્મ-મરણ, જરા-વ્યાધિ અને ક્લેશભર્યા સંસારનું પુનઃપુનઃ સ્મરણ કરાવી, અસારમાં શિવાર્ચનને જ ‘સાર’ ગણાવ્યું છે. ભક્તિને સમૃદ્ધિ આપનાર શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે—ભક્તને ચિંતામણિ અને કલ્પદ્રુમ સમાન લાભ, અને કુબેર પણ સેવક સમાન થાય એવી ઉપમા. અલ્પ ઉપચારની મહિમા પણ છે: માત્ર પાંચ પુષ્પોથી પૂજન કરવાથી પણ દસ અશ્વમેધનું ફળ મળે. વૃષધ્વજની નજીક વૃષદાન પાપક્ષય અને તીર્થયાત્રાના પૂર્ણ ફળ માટે વિધાનરૂપે જણાવાયું છે.
Adhyaya 221
ऋणमोचनमाहात्म्यवर्णनम् (R̥ṇamocana Māhātmya—Theological Account of Debt-Release at Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સ્થિત “ઋણમોચન” નામના લિંગ-તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. તેના દર્શનમાત્રથી માતા-પિતા પરંપરાથી ઉત્પન્ન પિતૃઋણ નાશ પામે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. કથામાં પિતૃગણ પ્રભાસમાં દીર્ઘ તપ કરી ભક્તિપૂર્વક એક લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે. પ્રસન્ન મહાદેવ પ્રગટ થઈ વર માંગવા કહે છે. પિતૃગણ વર માંગે છે કે દેવ, ઋષિ અને મનુષ્ય—જે કોઈ શ્રદ્ધાથી અહીં આવે—તે પિતૃઋણ અને પાપમલથી મુક્ત થાય; તેમજ સર્પ, અગ્નિ, વિષ વગેરે કારણે અકાળ મૃત્યુ પામેલા, અથવા જેમના સપિંડિકરણ, એકોદ્દિષ્ટ/ષોડશ અર્પણ, વૃષોત્સર્ગ, શૌચાદિ ક્રિયા અધૂરી રહી હોય એવા પિતૃઓ પણ અહીં તર્પણથી ઉત્તમ ગતિ પામે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે પિતૃભક્ત મનુષ્ય પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરી પિતૃતર્પણ કરે તો તત્કાળ ઉદ્ધાર પામે; ભારે પાપ હોવા છતાં મહેશ્વર વરપ્રદાતા છે. સ્નાન અને પિતૃ-પ્રતિષ્ઠિત લિંગની પૂજા પિતૃઋણમોચનનું સાધન છે; ઋણમાંથી મુક્ત કરે તેથી તેનું નામ “ઋણમોચન”. માથે સોનું રાખીને સ્નાન કરવાથી સો ગાયના દાન સમાન પુણ્ય કહેવાયું છે. અંતે ત્યાં પૂર્ણ પ્રયત્નથી શ્રાદ્ધ કરવું અને દેવોને પ્રિય એવા પિતૃ-લિંગની પૂજા કરવી એમ ઉપદેશ છે.
Adhyaya 222
रुक्मवतीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmavatīśvara Māhātmya (Account of the Glory of Rukmavatīśvara)
આ અધ્યાયમાં “ઈશ્વર ઉવાચ” રૂપે રુક્મવતીએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલા રુક્મવતીશ્વર લિંગનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. તેને સર્વશાંતિદાયક, પાપનાશક અને ઇચ્છિત ફળ આપનાર તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવ્યું છે. પછી તીર્થવિધિનો ક્રમ જણાવે છે—સંબંધિત મહાતીર્થમાં સ્નાન કરવું, ત્યારબાદ સાવધાનીપૂર્વક લિંગનું સમપ્લાવન/અભિષેક વિધિપૂર્વક કરવું. ત્યારપછી બ્રાહ્મણોને ધનદાન કરવાથી પુણ્યવૃદ્ધિ થાય છે. આ રીતે તીર્થ, લિંગ, સ્નાન-અભિષેક અને દાન દ્વારા પાપશુદ્ધિ અને અભીષ્ટસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 223
Puruṣottama-tīrtha and Pretatīrtha (Gātrotsarga) Māhātmya — पुरुषोत्तमतीर्थ-प्रेततीर्थ(गात्रोत्सर्ग)माहात्म्य
ઈશ્વર દેવીને ત્રિલોકમાં પૂજ્ય એવા લિંગ અને તેની બાજુના તે તીર્થ વિશે ઉપદેશ આપે છે, જે કૃતયુગમાં ‘પ્રેતતીર્થ’ અને પછી ‘ગાત્રોત્સર્ગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. ઋણમોચન અને પાપમોચન નજીક આ સ્થળની આંતરિક ભૂગોળ બતાવી કહેવામાં આવ્યું છે કે ત્યાં દેહત્યાગ કે સ્નાન કરવાથી પાપક્ષય અને દોષનિવૃત્તિ થાય છે. ત્યાં પુરુષોત્તમનો નિવાસ માનવામાં આવ્યો છે; નારાયણ, બલભદ્ર અને રુક્મિણીની પૂજા ત્રિવિધ પાપોથી મુક્તિ આપે છે, તેમજ શ્રાદ્ધ અને પિંડદાનથી પિતૃઓ પ્રેતભાવમાંથી છૂટીને દીર્ઘકાળ તૃપ્તિ પામે છે. પછી ગૌતમ ઋષિની કથા આવે છે. પાંચ ભયંકર પ્રેત પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી શકતા નથી; તેઓ કહે છે કે તેમના નામ પૂર્વકૃત દુરાચારના નૈતિક ચિહ્ન છે—યાચના નકારવી, વિશ્વાસઘાત, હાનિકારક ચાડી/ખબર આપવી, દાનમાં બેદરકારી વગેરે. તેઓ પ્રેતોના અશુચિ આહારસ્ત્રોતો અને પ્રેતજન્મ કરાવતાં કર્મ—અસત્ય, ચોરી, ગો/બ્રાહ્મણહિંસા, નિંદા, જળદૂષણ, વિધિ-કર્મની ઉપેક્ષા—ગણે છે; તેમજ તીર્થયાત્રા, દેવપૂજા, બ્રાહ્મણભક્તિ, શાસ્ત્રશ્રવણ, વિદ્વત્સેવા પ્રેતત્વ નિવારક કહે છે. ગૌતમ દરેક માટે અલગ શ્રાદ્ધ કરીને તેમને મુક્ત કરે છે; પાંચમો ‘પર્યુષિત’ ઉત્તરાયણ સમયે વિશેષ શ્રાદ્ધથી જ છૂટે છે. મુક્ત પ્રેત વર આપે છે કે આ સ્થાન ‘પ્રેતતીર્થ’ તરીકે ખ્યાત થશે અને અહીં શ્રાદ્ધ કરનારની સંતતિ પ્રેતભાવમાં નહીં પડે; શ્રવણ-દર્શનથી મહાયજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે.
Adhyaya 224
इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Indreśvara Māhātmya: The Glory of Indra’s Liṅga)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પુરુષોત્તમના દક્ષિણમાં ઇન્દ્રે સ્થાપિત કરેલું એક લિંગ છે, જે “પાપમોચન” નામે પ્રસિદ્ધ છે. વૃત્રવધ પછી ઇન્દ્ર પર બ્રહ્મહત્યાસદૃશ અશૌચનો ભાર આવ્યો; દેહમાં વર્ણવિકાર અને દુર્ગંધ પ્રગટ થઈ, જેથી તેજ, બળ અને પ્રાણશક્તિ ક્ષીણ થવા લાગી. નારદ વગેરે ઋષિ અને દેવગણ ઇન્દ્રને પાપહર ક્ષેત્ર પ્રભાસે જવાની સલાહ આપે છે. ઇન્દ્ર પ્રભાસમાં ત્રિશૂલધારી પ્રભુનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કરી ધૂપ, સુગંધ, ચંદનલેપ વગેરે વડે વિધિપૂર્વક પૂજન કરે છે. પૂજનના પ્રભાવથી દુર્ગંધ અને વર્ણવિકાર દૂર થાય છે અને તેનું સ્વરૂપ ફરી ઉત્તમ તથા તેજસ્વી બને છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર કહે છે—જે ભક્તિથી આ લિંગની આરાધના કરે, તેને બ્રહ્મહત્યા જેવા મહાપાપોનો પણ નાશ થાય. અંતે વેદવિદ બ્રાહ્મણને ગોદાન કરવું અને ત્યાં જ શ્રાદ્ધ કરવું બ્રહ્મહત્યાસંબંધિત પીડા શમાવવા સહાયક કર્મ તરીકે જણાવાયું છે.
Adhyaya 225
Narakeśvara-darśana and the Catalogue of Narakas (Ethical-Theological Discourse)
ઈશ્વર ઉત્તર દિશામાં નરકેશ્વર સાથે સંકળાયેલું એક પવિત્ર સ્થાન વર્ણવે છે, જે પાપનાશક કહેવાય છે. પછી મથુરાનો દૃષ્ટાંત આવે છે—અગસ્ત્ય-ગોત્રના દેવશર્મા નામના બ્રાહ્મણ ગરીબીથી પીડિત હોય છે; યમનો દૂત બીજા ‘દેવશર્મા’ને લાવવા મોકલાયો હોય, પરંતુ લેખા-ભૂલથી આ દેવશર્મા પાસે આવી જાય છે. યમ ભૂલ સુધારી ધર્મરાજ તરીકે કહે છે કે નિર્ધારિત સમય પહેલાં મૃત્યુ થતું નથી; ઇજા વગેરે છતાં કોઈ જીવ ‘અકાલે’ મરતો નથી. પછી બ્રાહ્મણ નરકલોકોની સંખ્યા અને કર્મકારણોની તકનીકી સમજ માંગે છે. યમ એકવીસ નરકોનું વર્ણન કરીને વિશ્વાસઘાત, ખોટી સાક્ષી, કઠોર અને છલભર્યું વચન, પરસ્ત્રીગમન, ચોરી, વ્રતધારીઓને પીડા, ગોહિંસા, દેવ-બ્રાહ્મણદ્વેષ, મંદિર/બ્રાહ્મણધનનો અપહરણ વગેરે અધર્મોને નરકપ્રાપ્તિના કારણ તરીકે જોડે છે. અંતે નિવારક મુક્તિ-ઉપદેશ—જે પ્રભાસ પહોંચીને ભક્તિપૂર્વક નરકેશ્વરનું દર્શન કરે છે, તે નરક નથી જોતો; આ લિંગ યમે શિવભક્તિથી સ્થાપ્યું છે અને આ શિક્ષા ગુપ્ત રીતે રક્ષણીય છે. અંતિમ ભાગમાં વિધિ અને ફળશ્રુતિ—આજીવન પૂજાથી પરમ પ્રાપ્તિ; આશ્વયુજ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ શ્રાદ્ધ કરવાથી અશ્વમેધ સમ પુણ્ય; વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને કાળા હરણચર્મનું દાન તિલોની સંખ્યાનુસાર સ્વર્ગીય સન્માન આપે છે.
Adhyaya 226
मेघेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Meghēśvara Māhātmya (Glorification of Meghēśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રના પૂર્વ ભાગમાં નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશા તરફ આવેલા ‘મેઘેશ્વર’ નામના શિવસ્થાનનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. આ સ્થાન પાપમોચક અને સર્વ પાતકનાશક તરીકે વર્ણવાયું છે. પછી અનાવૃષ્ટિ-ભયથી ઊભા થયેલા સામુદાયિક સંકટનો ઉપાય જણાવે છે—ત્યાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણો શાંતિ કર્મ કરે અને વારુણી વિધિથી જળ દ્વારા ભૂમિનું સંસ્કાર/અભિષેક કરવામાં આવે; આ વરસાદ આહ્વાન અને વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપનનો વિધાન છે. જ્યાં મેઘ-પ્રતિષ્ઠિત લિંગની નિયમિત પૂજા થાય છે ત્યાં અનાવૃષ્ટિનો ભય ઊભો થતો નથી—એ રીતે આ તીર્થ ભક્તિ-નિયમથી પર્યાવરણ અને સમાજસ્થિરતાનું આશ્વાસન આપે છે.
Adhyaya 227
बलभद्रेश्वरमाहात्म्य (Glory of Balabhadreśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને બલભદ્રે વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરેલા લિંગ પાસે જવા ઉપદેશ આપે છે. તે લિંગ મહાપાપ-હર, ‘મહાલિંગ’ અને મહાસિદ્ધિ-ફળ આપનારું તરીકે વર્ણવાયું છે; પાપશુદ્ધિ માટે બલભદ્રે જ યોગ્ય વિધિથી તેની પ્રતિષ્ઠા કરી છે—એવું સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી ભક્તિપૂર્વક પૂજાનો ક્રમ જણાવાયો છે—ગંધ, પુષ્પ વગેરે ક્રમશઃ અર્પણ કરીને યથાવિધિ આરાધના કરવી. તૃતીય રેવતી-યોગ દરમિયાન આ અનુષ્ઠાન કરવાથી ભક્તને ‘યોગેશ-પદ’ પ્રાપ્ત થાય છે એવી ફલશ્રુતિ છે. અંતે આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડમાં પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પ્રથમ વિભાગનો 227મો અધ્યાય હોવાનું જણાવાયું છે.
Adhyaya 228
भैरवेश-मातृस्थान-विधानम् | Rite of Bhairaveśa at the Supreme Mothers’ Shrine
અધ્યાય ૨૨૮માં ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે અને ‘ભૈરવેશ’ નામના ઉત્તમ ‘માતૃસ્થાન’નું વર્ણન કરે છે, જેને ‘સર્વભય-વિનાશક’ કહેવાયું છે. આ ક્ષેત્રમાં યોગિનીઓ અને માતૃદેવીઓની વિશેષ કૃપાથી ભય નિવૃત્તિ થાય છે એમ જણાવાય છે. કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશી તિથિએ સંયમી સાધકે ગંધ, પુષ્પ અને ઉત્તમ બલિ-નૈવેદ્ય સાથે વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું એવો કાલનિયમ નિર્દેશિત છે. અંતે આશ્વાસન મળે છે કે યોગિનીઓ અને માતૃગણ ભક્તનું ધરતી પર પુત્ર સમાન રક્ષણ કરે છે; આમ આત્મસંયમ, ક્ષેત્ર-વિશેષ વિધાન અને ભયહરણ ફળ—ત્રણેનું સમન્વય દર્શાય છે.
Adhyaya 229
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-māhātmya: Discourse on the Glory of the Gaṅgā at Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે ઈશાન્ય દિશામાં સ્થિત ત્રિપથગામિની ગંગાનું સ્મરણ-દર્શન કરવું. આ ગંગા સ્વયંભૂ પાવન ધારા છે; વિષ્ણુએ પૂર્વકાળે પૃથ્વીના મધ્યમાંથી તેને પ્રગટ કરી, યાદવોના હિત અને સર્વ પાપોના શમન માટે પ્રવાહિત કરી—એવું વર્ણન છે. અહીં સ્નાન—જે પૂર્વસંચિત પુણ્યથી પણ પ્રાપ્ત થાય—અને વિધાનપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવાથી કરેલા-ન કરેલા કર્મ વિષે પશ્ચાત્તાપ રહિત અવસ્થા મળે છે. કાર્તિકીમાં જાહ્નવીના જળમાં સ્નાનનું પુણ્ય સમગ્ર બ્રહ્માંડદાન સમાન કહેવાયું છે. કલિયુગમાં આવા દર્શન દુર્લભ હોવાથી, પ્રભાસમાં ગંગા/જાહ્નવી તીર્થ પર સ્નાન-દાનનું મહાત્મ્ય વિશેષ રીતે પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 230
गणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | Gaṇapati-Māhātmya (Account of Gaṇeśa’s Glory in Prabhāsa)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં સ્વયં નિમણૂક કરીને સ્થાપિત કરેલા, દેવોને અતિ પ્રિય એવા ગણપતિનું માહાત્મ્ય કહે છે. તે ગણપતિ ગંગાના દક્ષિણ કાંઠે સ્થિત છે અને ક્ષેત્રની રક્ષા કરવામાં સદા પ્રવૃત્ત હોવાનું વર્ણન છે. માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ તેની વિશેષ પૂજા કરવાનું વિધાન છે. દિવ્ય મોદક નૈવેદ્યરૂપે, તેમજ પુષ્પ, ધૂપ વગેરે ઉપચાર યોગ્ય ક્રમથી અર્પણ કરીને ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરવી. આ પૂજાનું ફળ રક્ષાત્મક છે—ઉપાસકને વિઘ્નો ઉપજતા નથી; ખાસ કરીને ક્ષેત્રની અંદર રહેતા/સ્થિત રહેતા ભક્ત માટે આ આશ્વાસન સ્પષ્ટ રીતે જોડાયેલું છે. અંતે કોલોફનમાં તેને પ્રભાસખંડના પ્રથમ વિભાગ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’નો ૨૩૦મો અધ્યાય, ‘ગણપતિમાહાત્મ્યવર્ણન’ તરીકે દર્શાવાયો છે.
Adhyaya 231
जांबवतीतीर्थमाहात्म्यम् / The Māhātmya of the Jāmbavatī Tīrtha
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં જાંબવતી નદી સાથે જોડાયેલા એક પવિત્ર સ્થાન તરફ દોરે છે. પુરાણપરંપરામાં જાંબવતી વિષ્ણુની પ્રિય પત્ની તરીકે સ્મરાય છે. સંવાદમાં જાંબવતી અર્જુનને વર્તમાન ઘટનાઓ પૂછે છે; શોકગ્રસ્ત અર્જુન યાદવવંશ પર આવેલા મહાવિનાશની વાત કરે છે—બલદેવ, સાત્યકી વગેરે મુખ્ય યાદવોના અંત અને સમગ્ર યાદવસમુદાયના વિખંડનને તે નૈતિક તથા ઐતિહાસિક ભંગરૂપે વર્ણવે છે. પતિના મૃત્યુનું સમાચાર સાંભળીને જાંબવતી ગંગાતટે આત્મદાહ કરે છે, ચિતાભસ્મ એકત્ર કરે છે અને પછી દૈવી રૂપાંતરથી નદી બની સમુદ્ર તરફ વહે છે. આ રીતે તે જળધારા તીર્થરૂપે પવિત્ર બને છે. ફળશ્રુતિ મુજબ—ભક્તિપૂર્વક ત્યાં સ્નાન કરનાર સ્ત્રીઓને અને તેમના વંશની સ્ત્રીઓને વૈધવ્યનું દુઃખ થતું નથી; તેમજ પુરુષ કે સ્ત્રી જે કોઈ પૂર્ણ પ્રયત્નથી ત્યાં સ્નાન કરે, તેને પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 232
Pāṇḍava-kūpa-pratiṣṭhā and Vaiṣṇava-sānnidhya at Prabhāsa (पाण्डवकूप-प्रसङ्गः)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય અને પાંડવ-કૂપ પ્રતિષ્ઠાનો પ્રસંગ વર્ણવે છે. વનવાસ દરમિયાન પાંડવો પ્રભાસે આવી શાંત ચિત્તે થોડો સમય રહે છે. અનેક બ્રાહ્મણોના સત્કારમાં પાણી દૂર હોવાથી અડચણ પડે છે; તેથી દ્રૌપદીની પ્રેરણાથી આશ્રમની નજીક કૂવો (કૂપ) ખોદી જળસ્ત્રોત સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. પછી દ્વારકાથી શ્રીકૃષ્ણ યાદવો સાથે (પ્રદ્યુમ્ન, સામ્બ વગેરે) ત્યાં આવે છે. ઔપચારિક સંવાદમાં કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને વર માંગવા કહે છે; યુધિષ્ઠિર કૂપ પાસે કૃષ્ણનું નિત્ય સાન્નિધ્ય માગે છે અને કહે છે કે ભક્તિપૂર્વક ત્યાં સ્નાન કરનારને કૃષ્ણકૃપાથી વૈષ્ણવ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે. ઈશ્વર આ વર મંજૂર કરી સ્થિર કરે છે અને કૃષ્ણ પ્રસ્થાન કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—તે સ્થળે શ્રાદ્ધ કરવાથી અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય મળે છે; તર્પણ અને સ્નાનથી પણ યથાયોગ્ય ફળવૃદ્ધિ થાય છે. જ્યેષ્ઠ પૂર્ણિમાએ સાવિત્રીપૂજા સાથે કરેલું કર્મ ‘પરમ પદ’ આપે છે; પૂર્ણ તીર્થફળ ઇચ્છનાર માટે ગોદાન શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે.
Adhyaya 233
पाण्डवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Pandaveśvara Māhātmya—Account of the Glory of Pāṇḍaveśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સ્થિત પાંચ પ્રતિષ્ઠિત લિંગોના સમૂહ વિષે સંક્ષિપ્ત ધાર્મિક ઉપદેશ આપે છે. કહેવામાં આવે છે કે આ લિંગોની પ્રતિષ્ઠા મહાત્મા પાંડવોએ કરી હતી; તેથી તીર્થનું મહાભારતીય સ્મૃતિસંબંધ અને ઉપાસનાની પ્રામાણિકતા દૃઢ થાય છે. પછી ફલશ્રુતિરૂપે જણાવાય છે કે જે ભક્તિપૂર્વક આ લિંગોની પૂજા કરે છે તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. આ રીતે પ્રમાણિત પવિત્ર સ્થાને ભક્તિ-યુક્ત લિંગપૂજાની પાવન અને મોક્ષદાયી મહિમા પ્રતિપાદિત થાય છે।
Adhyaya 234
दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्य (Māhātmya of the Daśāśvamedhika Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ‘દશાશ્વમેધિકા’ નામના પ્રસિદ્ધ તીર્થની ઉત્પત્તિ અને મહાત્મ્ય કહે છે. ત્રિલોકમાં વિખ્યાત અને મહાપાપનાશક એવા સ્થાન તરફ યાત્રિકને દોરી કથા શરૂ થાય છે. ત્યાં રાજા ભરતે દસ અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા અને તે પ્રદેશને અનુપમ માની યજ્ઞાહુતિથી દેવતાઓને તૃપ્ત કર્યા. પ્રસન્ન દેવોએ વર આપવા ઇચ્છા દર્શાવતાં ભરતે પ્રાર્થના કરી કે અહીં સ્નાન કરનાર કોઈપણ ભક્તને દસ અશ્વમેધનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાઓ. દેવતાઓએ તીર્થનું નામ અને કીર્તિ પૃથ્વી પર સ્થાપિત કરી; તેથી તે પાપક્ષયકારી ‘દશાશ્વમેધિકા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું, એમ ઈશ્વર જણાવે છે. આ તીર્થ ઐન્દ્ર અને વારુણ ચિહ્નોની વચ્ચે સ્થિત, શિવક્ષેત્ર અને મહાતીર્થસમૂહોમાંનું એક સ્થાન તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે. ફલશ્રુતિ મુજબ—અહીં દેહત્યાગ કરવાથી શિવલોકમાં આનંદ મળે છે; માનવેતર યોનિમાં રહેલા જીવો પણ ઉચ્ચ ગતિ પામે છે. તિલોદકથી પિતૃતર્પણ કરવાથી પ્રલય સુધી પિતૃઓ તૃપ્ત રહે છે. બ્રહ્માના પૂર્વ યજ્ઞો, ઇન્દ્રનું અહીં ઉપાસનાથી દેવરાજ પદ પ્રાપ્ત કરવું, અને કાર્તવીર્યના સો યજ્ઞોનું સ્મરણ કરીને, અહીં મૃત્યુ પામનારને અપુનર્ભવ તથા વૃષોત્સર્ગથી બળદના રોમસંખ્યાનુસાર સ્વર્ગોન્નતિ થાય છે એમ અંતે કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 235
Śatamedhādi Liṅgatraya Māhātmya (Glory of the Three Liṅgas: Śatamedha, Sahasramedha, Koṭimedha)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં સ્થિત “અનુત્તમ ત્રિલિંગ”ના દર્શન કરવા ઉપદેશ આપે છે. દક્ષિણ દિશામાં શતમેંધ નામનું લિંગ છે, જે સો યજ્ઞોનું ફળ આપનારું કહેવાય છે; કાર્તવીર્યએ પૂર્વે સો યજ્ઞો કર્યા હતા—તેના સ્મરણ સાથે તેનું માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે અને તેની પ્રતિષ્ઠા સર્વ પાપભાર નાશક કહેવાય છે. મધ્યમાં કોટિમેંધ પ્રસિદ્ધ છે; અહીં બ્રહ્માએ અસંખ્ય (કોટિ) ઉત્તમ યજ્ઞો કરીને મહાદેવને “શંકર, લોકહિતકર્તા” રૂપે પ્રતિષ્ઠિત કર્યા એમ કહે છે. ઉત્તર દિશામાં સહસ્રક્રતુ (સહસ્રમેંધ) લિંગ છે; શક્ર/ઇન્દ્રે હજાર વિધિઓ કરીને દેવતાઓના આદિદેવ તરીકે મહાલિંગ સ્થાપ્યું એમ વર્ણન છે. ગંધ-પુષ્પથી પૂજા અને પંચામૃત તથા જળથી અભિષેકનો વિધાન જણાવાય છે; ભક્તોને લિંગનામ અનુસાર ફળ પ્રાપ્ત થાય છે એમ પ્રતિપાદિત છે. પૂર્ણ તીર્થફળ ઇચ્છનાર માટે ગોદાનની વિશેષ પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. અંતે કહે છે કે ત્યાં “દસ કરોડ તીર્થો” નિવાસ કરે છે અને મધ્યસ્થ ત્રિલિંગ-સમૂહ સર્વથા પાપનાશક છે.
Adhyaya 236
दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durvāsā-Āditya (Sūrya) at Prabhāsa
અધ્યાય ૨૩૬માં પ્રભાસ-ક્ષેત્રની અંદર આવેલા ‘દુર્વાસા-આદિત્ય’ (સૂર્ય) તીર્થની સ્થાપના અને તેની મહિમા વર્ણવાય છે. યાત્રિકોને તે સ્થાન પર જવાની આજ્ઞા છે, જ્યાં મહર્ષિ દુર્વાસાએ નિયમ-સંયમ સાથે હજાર વર્ષ તપ કરીને સૂર્યોપાસના કરી. તપથી પ્રસન્ન થઈ સૂર્યદેવ પ્રગટ થાય છે અને વર આપે છે; દુર્વાસા પૃથ્વી રહે ત્યાં સુધી તે સ્થળે સૂર્યનું નિત્ય નિવાસ, તીર્થની કીર્તિ અને સ્થાપિત પ્રતિમાની સાન્નિધ્યતા રહે એવી પ્રાર્થના કરે છે. સૂર્ય તે સ્વીકારી યમુનાને નદીરૂપે તથા ધર્મરાજ યમને બોલાવી ક્ષેત્રની રક્ષા અને નિયમપાલન માટે નિયુક્ત કરે છે—વિશેષ કરીને ભક્તો અને ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણોના સંરક્ષણ માટે. પછી પવિત્ર ભૂગોળનું નિર્દેશન થાય છે—યમુનાનો ભૂગર્ભ માર્ગે પ્રાદુર્ભાવ, એક કુંડનો ઉલ્લેખ, અને ‘દુન્દુભિ’/ક્ષેત્રપાલ સાથેનો સંબંધ. ત્યાં સ્નાન અને પિતૃતર્પણના ફળ જણાવાય છે. આગળ કાલવ્રતોનું વિધાન—માઘ શુક્લ સપ્તમીને દુર્વાસા-અર્કપૂજા, માધવ માસમાં સ્નાન અને સૂર્યપૂજા, તથા મંદિર નજીક સૂર્યના સહસ્રનામનો પાઠ. ફલશ્રુતિમાં પુણ્યવૃદ્ધિ, મહાદોષશમન, ઇષ્ટસિદ્ધિ, રક્ષા, આરોગ્યલાભ અને સમૃદ્ધિ કહેવામાં આવે છે; અંતે અર્ધ ગવ્યૂતિવાળી ક્ષેત્રસીમા અને સૂર્યભક્તિ વિનાના લોકોની અનધિકારિતા દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 237
यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Origin of Yādava-sthala and the Māhātmya of Vajreśvara
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદરૂપે પ્રભાસખંડમાં ‘યાદવસ્થળ’ની ઉત્પત્તિ અને વજ્રેશ્વરના માહાત્મ્યનું વર્ણન છે. ઈશ્વર દેવીને તે સ્થાન બતાવે છે જ્યાં વિશાળ યાદવસેના નાશ પામી. દેવી કારણ પૂછે છે—વાસુદેવની સામે વೃಷ્ણિ, અંધક અને ભોજોનો વિનાશ કેમ થયો? શિવ શાપક્રમ કહે છે—સાંબે સ્ત્રીવેશ ધારણ કરીને વિશ્વામિત્ર, કણ્વ, નારદ વગેરે ઋષિઓનો ઉપહાસ કર્યો; ક્રોધિત ઋષિઓએ શાપ આપ્યો કે સાંબથી કૂલનાશક લોખંડનું ‘મુષળ’ ઉત્પન્ન થશે. વચનમાં રામ અને જનાર્દનનો ઉલ્લેખ અલગ દેખાય છે, છતાં કાળનો અપરિહાર્ય આદેશ સૂચિત થાય છે. મુષળ જન્મીને ચૂર્ણ બની સમુદ્રમાં ફેંકાયું; છતાં દ્વારકામાં કાળપ્રભાવથી ભયંકર અપશકુન—સમાજવિપરીતતા, અશુભ ધ્વનિઓ, પશુવિકૃતિ, યજ્ઞવિઘ્ન, ભયાનક સ્વપ્નો—ધર્મચેતવણીરૂપે ફેલાય છે. કૃષ્ણ પ્રભાસ તીર્થયાત્રાનો આદેશ આપે છે. ત્યાં મદ્યપાનથી યાદવોમાં આંતરિક વૈર વધે છે; સાત્યકી અને કૃતવર્મા વગેરેના પ્રસંગથી હિંસા ફાટી નીકળે છે અને પરસ્પર સંહાર થાય છે. કિનારાના સરકંડા વજ્રસમાન મુષળ બની ઋષિશાપ (બ્રહ્મદંડ) અને કાળની કાર્યશક્તિ તરીકે કાર્ય કરે છે. દાહસ્થળો અને અસ્થિસંચયથી તે પ્રદેશ ‘યાદવસ્થળ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે બચેલો વારસ વજ્ર પ્રભાસે આવે છે, નારદના ઉપદેશથી તપ કરીને સિદ્ધિ મેળવે છે અને વજ્રેશ્વર લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે. જાંબવતીજળમાં સ્નાન, વજ્રેશ્વરપૂજન, બ્રાહ્મણભોજન અને ષટ્કોણ ઉપહારની વિધિ કહી, તેનું ફળ મહાતીર્થપુણ્ય—ગોસહસ્રદાન સમાન—માનીને જણાવાયું છે.
Adhyaya 238
Hiraṇyā-nadī-māhātmya (हिरण्यानदीमाहात्म्य) — The Glory of the Hiraṇyā River
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર હિરણ્યા નદીનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. નદીને પાપનાશિની, પુણ્યદાયિની, સર્વકામપ્રદા અને દારિદ્ર્યનાશિની તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. તીર્થવિધિ સંક્ષેપમાં જણાવે છે—નદી પાસે જવું, વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરવું, પિતૃઓ માટે પિંડોદકાદિ કર્મ કરવું અને નિયમિત દાન તથા અતિથિસત્કાર કરવો। યોગ્ય રીતે આચરણ કરવાથી યાત્રિક અક્ષય લોક પ્રાપ્ત કરે છે અને પિતૃઓ પાપમાંથી ઉદ્ધરિત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. વિશેષ રૂપે, એક પાત્ર બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવવું ભાવશુદ્ધિ અને પાત્રતાના કારણે અસંખ્ય દ્વિજોને ભોજન કરાવવાના સમાન ફળ આપે છે એમ પ્રતિપાદિત છે. અંતે શિવાર્પણરૂપે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને ‘હેમરથ’ (સુવર્ણ રથ) દાન કરવાની વિધિ છે; તેનું ફળ વિશાળ તીર્થયાત્રાના પુણ્ય સમાન ગણાયું છે।
Adhyaya 239
नागरादित्यमाहात्म्यम् | The Māhātmya of Nāgarāditya (Nagarabhāskara)
ઈશ્વર દેવીને હિરણ્યા-તીર્થની નજીક સ્થિત સૂર્યપ્રતિમા ‘નાગરાદિત્ય/નાગરભાસ્કર’નું માહાત્મ્ય કહે છે. પ્રથમ ઉત્પત્તિકથા—યાદવ રાજા સત્રાજિતે ભાસ્કરને પ્રસન્ન કરવા મહાવ્રત અને તપ કર્યું. સૂર્યદેવે તેને સ્યમંતક મણિ આપ્યો, જે દરરોજ સોનું ઉત્પન્ન કરે છે. વર માંગવા કહ્યે ત્યારે સત્રાજિતે પોતાના આશ્રમપ્રદેશમાં સૂર્યનું નિત્ય સાન્નિધ્ય માગ્યું; ત્યાં તેજોમય પ્રતિમા પ્રતિષ્ઠિત થઈ અને તેની રક્ષા બ્રાહ્મણો તથા નગરવાસીઓને સોંપાઈ; તેથી સ્થાન ‘નાગરાદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. પછી ફલશ્રુતિ—નાગરાર્કનું માત્ર દર્શન પણ પ્રયાગના મહાદાન સમાન ફળ આપે છે એમ કહેવાયું છે. દેવ દારિદ્ર્ય, શોક અને રોગનો નાશ કરનાર તથા સર્વ વ્યાધિઓ માટે સાચા ‘વૈદ્ય’ તરીકે વર્ણવાયા છે. વિધિમાં હિરણ્યા-જળથી સ્નાન, પ્રતિમાપૂજન અને શુક્લપક્ષની સપ્તમી—વિશેષે સંક્રાંતિ સાથે—વ્રતરૂપે જણાવાઈ છે; તે સમયે કરેલા સર્વ કર્મો અનેકગણાં ફળ આપે છે. અંતે સૂર્યના ૨૧ નામોનું સ્તોત્ર (વિકર્તન, વિવસ્વાન, માર્તંડ, ભાસ્કર, રવિ વગેરે) ‘સ્તવરાજ’ કહેવાયું છે, જે દેહસ્વાસ્થ્ય વધારશે. પ્રાતઃ અને સાંજે જપ કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે અને અંતે ભાસ્કરલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 240
बलभद्र-सुभद्रा-कृष्ण-माहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Balabhadra, Subhadrā, and Kṛṣṇa)
આ અધ્યાયમાં ‘ઈશ્વર ઉવાચ’ એવા ઈશ્વરકેન્દ્રિત વચનથી બલભદ્ર, સુભદ્રા અને શ્રીકૃષ્ણ—આ ત્રયનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. આ ત્રણે અત્યંત પુણ્યપ્રદ અને આધ્યાત્મિક રીતે ફળદાયક છે; ખાસ કરીને શ્રીકૃષ્ણને ‘સર્વપાતકનાશન’—સમસ્ત પાપોનો નાશ કરનાર—રૂપે સ્પષ્ટ કર્યો છે. કલ્પસ્મૃતિ દ્વારા તેમની મહિમા સ્થાપિત થાય છે: પૂર્વ કલ્પમાં હરિએ આ જ સ્થાને ગાત્રોત્સર્ગ (દેહત્યાગ) કર્યો હતો અને વર્તમાન કલ્પમાં પણ તેવી જ સ્મૃતિ કહેવાય છે. નાગરાદિત્યના સાન્નિધ્યમાં જે બલભદ્ર-સુભદ્રા-કૃષ્ણની પૂજા કરે છે, તેઓ સ્વર્ગગામી થાય છે—એવી ફળશ્રુતિ અહીં આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 241
शेषमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śeṣa at Mitra-vana)
અધ્યાય 241માં ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રના એક એવા તીર્થ-સ્થાનનું વર્ણન કરે છે જે બલભદ્ર સાથે સંકળાયેલું છે અને શેષ (સર્પરૂપ) તરીકે ઓળખાય છે. આ સ્થાન મિત્ર-વનમાં આવેલું છે અને તેનો વિસ્તાર બે ગવ્યૂત જેટલો જણાવાયો છે; અહીં ત્રિ-સંગમનું તીર્થ પણ છે, જેને પૌરાણિક ‘પાતાળ-પથ’ દ્વારા પહોંચાય છે. મંદિરનું સ્વરૂપ લિંગાકાર અને મહાપ્રભ (અતિ તેજસ્વી) કહેવાયું છે, અને રેવતી સાથે તે “શેષ” નામે પ્રસિદ્ધ છે. પછી સ્થાનિક કથા આવે છે—જરા નામનો એક સિદ્ધ, જે કૌલિક (વણકર) હતો અને કથાભાષામાં ‘વિષ્ણુઘાતક’ તરીકે ઉલ્લેખિત છે, આ સ્થળે લય પામે છે; ત્યારબાદ આ ક્ષેત્ર શેષ નામથી વ્યાપક રીતે જાણીતું બને છે. ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ પૂજનનું વિધાન છે; તેનાથી ગૃહકલ્યાણ, પુત્ર-પૌત્ર, પશુધન અને એક વર્ષ સુધી સુખ-સમૃદ્ધિનું ફળ જણાવાયું છે. બાળકોને મસૂરિકા/વિસ્ફોટક જેવા ફોડાવાળા રોગોથી રક્ષણ પણ કહેવામાં આવ્યું છે. સર્વ વર્ગોમાં આ તીર્થ લોકપ્રિય છે; પશુ, પુષ્પ અને વિવિધ બલિ અર્પણથી શેષ ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે અને સંચિત પાપનો નાશ કરે છે.
Adhyaya 242
कुमारीमाहात्म्यवर्णनम् (Kumārī Māhātmya—The Glory of the Maiden Goddess)
ઈશ્વર મહાદેવીને દેવી કુમારિકાના સમીપ, પૂર્વ દિશામાં સ્થિત એક રક્ષાત્મક પ્રસંગ વર્ણવે છે. રથંતર કલ્પમાં રુરુ નામનો મહાસુર લોકત્રાસરૂપ બની દેવો અને ગંધર્વોને પીડિત કરતો, તપસ્વી તથા ધર્મનિષ્ઠોને મારી વૈદિક પરંપરાને ખંડિત કરતો; પૃથ્વી પર સ્વાધ્યાય, વષટ્કાર અને યજ્ઞોત્સવો ક્ષીણ થઈ ગયા. ત્યારે દેવો અને મહર્ષિઓ તેના વધનો ઉપાય વિચારતાં પોતાના શરીરમાંથી નીકળેલા સ્વેદમાંથી પદ્મલોચના દિવ્ય કુમારીને પ્રગટ કરે છે; તે પોતાનું કાર્ય પૂછે છે અને સંકટનિવારણ માટે નિયુક્ત થાય છે. દેવીના હાસ્યમાંથી પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનારી સહચરી કુમારીઓ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમના યુદ્ધથી રુરુની સેના પરાજિત થાય છે. રુરુ તામસી માયા પ્રયોગ કરે છે, પરંતુ દેવી મોહિત થતી નથી; તે શક્તિથી તેને વિદ્ધ કરે છે. રુરુ સમુદ્ર તરફ ભાગે ત્યારે દેવી પીછો કરીને સમુદ્રમાં પ્રવેશી ખડ્ગથી તેનું શિરચ્છેદ કરે છે અને ચર્મ-મુંડધરા રૂપે પ્રગટ થાય છે. પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં પરત આવી તે તેજસ્વી, બહુરૂપ પરિષદ સાથે વિરાજે છે. આશ્ચર્યચકિત દેવો તેને ચામુંડા, કાલરાત્રિ, મહામાયા, મહાકાળી/કાલિકા વગેરે ઉગ્ર-રક્ષક નામોથી સ્તુતિ કરે છે. દેવી વર આપે છે; દેવો પ્રાર્થના કરે છે કે તે આ ક્ષેત્રમાં સ્થિર રહે, તેનું સ્તોત્ર પાઠ કરનારને ફળ આપે, અને ભક્તિપૂર્વક તેની ઉત્પત્તિકથા સાંભળનાર શુદ્ધિ તથા પરાગતિ પામે. શુક્લપક્ષમાં, વિશેષ કરીને આશ્વિન માસની નવમીનું પૂજન શુભ કહેવાયું છે. અંતે દેવી ત્યાં નિવાસ કરે છે અને દેવો શત્રુવિજય કરીને સ્વર્ગે પરત જાય છે.
Adhyaya 243
मंत्रावलिक्षेत्रपालमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Mantrāvalī Kṣetrapāla
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં સ્થિત એક મહાબળવાન ક્ષેત્રપાળ પાસે કેવી રીતે જવું. તે ક્ષેત્રપાળ મંત્રાવળીરૂપ મંત્રમાળાથી અલંકૃત છે, હિરણ્ય-તટની નજીક રક્ષણાર્થે સ્થિર છે, અને ‘હીરક-ક્ષેત્ર’ નામના રત્નસમાન ઉપક્ષેત્રનું વિશેષ સંરક્ષણ કરે છે એમ વર્ણન થાય છે. પછી કાળવિધિ જણાવાય છે—કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીએ ઉપાસકે સુગંધ, પુષ્પ, નૈવેદ્ય અને બલિ અર્પણ કરીને ક્ષેત્રપાળની પૂજા કરવી. વિધિપૂર્વક પૂજિત થતાં તે દેવ સર્વકામપ્રદ બને છે; તીર્થાચારની ધર્મમર્યાદામાં આ ભક્તિ રક્ષા અને ઇચ્છિત ફળ—બંને આપે છે એવી ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 244
Vicitreśvaramāhātmya (विचित्रेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Vicitreśvara
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે હિરણ્યાતીરે સ્થિત ‘વિચિત્રેશ્વર’ નામના ઉત્તમ શિવધામે જાવ. આ તીર્થ મહાપાતકનાશક છે અને પ્રભાસક્ષેત્રમાં વિશેષ પવિત્ર ગણાય છે. આ સ્થાનની ઉત્પત્તિ યમરાજના લેખક ‘વિચિત્ર’ સાથે જોડાયેલી છે. તેણે ઘોર તપ કર્યું અને તેના ફળરૂપે ત્યાં મહારૌદ્ર લિંગની પ્રતિષ્ઠા થઈ. ફલશ્રુતિમાં સ્પષ્ટ છે—જે આ લિંગનું દર્શન કરે છે, તે યમલોકનું દર્શન કરતો નથી; તેથી દર્શન પાપહરણ અને મુક્તિપ્રદ માનવામાં આવે છે.
Adhyaya 245
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Brahmeśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને દિવ્ય ઉપદેશ આપે છે અને તીર્થયાત્રીઓને પણ એ જ પવિત્ર પ્રદેશમાં આવેલા એક વિશેષ સ્થાન તરફ જવા આદેશ કરે છે. તે સ્થાન સરસ્વતીના કાંઠે છે, પાર্ণાદિત્ય સાથે સંબંધિત નિશાની/સ્થાનના પશ્ચિમમાં, નજીક/ઉપર જેવી દિશાસૂચક વિગતો સાથે વર્ણવાયું છે. ત્યાં પ્રાચીન કાળમાં બ્રહ્માએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલું પ્રસિદ્ધ લિંગ ‘બ્રહ્મેશ્વર’ નામે ઓળખાય છે અને તેને સર્વ પાતકનાશક તરીકે મહિમાવંત ગણવામાં આવ્યું છે. વિધિ મુજબ દ્વિતીયા તિથિએ ત્યાં સ્નાન કરીને ઉપવાસ કરવો, ઇન્દ્રિયસંયમ રાખીને ‘બ્રહ્મેશ્વર’ નામે દેવાધિદેવની પૂજા કરવી. પિતૃઓ માટે તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી શાશ્વત પદ/ધામ પ્રાપ્ત થાય છે—એવું ફળશ્રુતિમાં કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 246
Piṅgā-nadī-māhātmya (Glorification of the Piṅgā River)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે ઋષિ-તીર્થના પશ્ચિમમાં આવેલી, પાપનાશિની અને સમુદ્રમાં વહેતી પિંગળી/પિંગા નદી પાસે જાવ. નદીનું માહાત્મ્ય ક્રમશઃ જણાવાય છે—માત્ર દર્શનથી મહાન પિતૃકર્મ જેટલું પુણ્ય; સ્નાનથી તેનું દ્વિગુણ; તર્પણથી ચતુર્ગુણ; અને શ્રાદ્ધ કરવાથી અપરિમિત ફળ મળે છે. પૂર્વકથામાં સોમેશ્વરના દર્શન માટે આવેલા કેટલાક ઋષિઓ—દક્ષિણદેશીય, શ્યામવર્ણ/વિકૃતાકૃતિ તરીકે વર્ણિત—નદીકાંઠે ઉત્તમ આશ્રમમાં સ્નાન કરતાં જ સુંદર બની ‘કામ-સદૃશ’ (આદર્શ આકર્ષણ સમાન) થઈ જાય છે. આશ્ચર્યથી તેઓ કહે છે કે અમને ‘પિંગત્વ’ પ્રાપ્ત થયું, તેથી આ નદી હવે ‘પિંગા’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે. પરમ ભક્તિથી અહીં સ્નાન કરનારના વંશમાં કુરূপ સંતાન થતું નથી એવો નૈતિક સંદેશ આપવામાં આવે છે. અંતે ઋષિઓ નદીકાંઠે અલગ અલગ સ્થાને રહી, યજ્ઞોપવીત માત્ર ધારણ કરનારા તપસ્વી બની અનેક તીર્થોની સ્થાપના અને નામકરણ કરે છે.
Adhyaya 247
पिंगलादित्य–पिंगादेवी–शुक्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of Piṅgalāditya, Piṅgā Devī, and Śukreśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં દર્શનયોગ્ય તીર્થસ્થાનો અને સંબંધિત વ્રત-ફળનું ક્રમશઃ વર્ણન કરે છે. પ્રથમ પાપનાશક સૂર્યસ્વરૂપ પિંગલાદિત્યના દર્શનનું વિધાન કહી, સૂર્યદર્શનને શુદ્ધિકારક અને પુણ્યપ્રદ ગણાવે છે. પછી પિંગા દેવીને પાર્વતીના સ્વરૂપરૂપે દર્શાવી, એ જ પવિત્ર પરિક્રમામાં દેવીપૂજાનું મહત્ત્વ સ્થાપે છે. ત્યારબાદ તૃતીયા તિથિએ વિશેષ ઉપવાસ કરવાની આજ્ઞા છે; તે કરવાથી ઇષ્ટસિદ્ધિ તથા ધન, સંતાન વગેરે શુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે શુક્રેશ્વર નામના લિંગ/ધામના દર્શનથી સર્વ પાતકોમાંથી મુક્તિ મળે છે એમ કહે છે. આમ દર્શન, ઉપવાસ અને ભક્તિ—ક્ષેત્રમાં નૈતિક-આધ્યાત્મિક શુદ્ધિના ઉપાય તરીકે પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 248
Brahmeśvara-māhātmya (ब्रह्मेश्वरमाहात्म्य) — Origin and Merit of the Brahmeśvara Liṅga
ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે અગાઉ ઉલ્લેખિત, બ્રહ્માએ પૂજેલું તે પવિત્ર સ્થાન—સરಸ್ವતીના કાંઠે અને પર્ણાદિત્યના પશ્ચિમમાં આવેલું—ત્યાં જવું. પછી તેઓ કારણકથા કહે છે: બ્રહ્માએ ચતુર્વિધ સૃષ્ટિ રચતાં પહેલાં એક અદભુત, અવર્ણનીય વર્ગની સ્ત્રી પુરાણોક્ત સૌંદર્યલક્ષણોથી યુક્ત થઈ પ્રગટ થઈ. તેને જોઈ બ્રહ્મા કામથી મોહીત થઈ સંયોગની યાચના કરે છે; પરિણામે તત્ક્ષણે તેનું પાંચમું મસ્તક પડી જાય છે અને ગધેડા સમાન થઈ જાય છે—આને તરત જ ધર્મદોષ તરીકે દર્શાવાયું છે. ‘પુત્રી’ પ્રત્યે ઉદ્ભવેલા નિષિદ્ધ કામની ગંભીરતા સમજી બ્રહ્મા શુદ્ધિ માટે પ્રભાસે આવે છે, કારણ કે તીર્થસ્નાન વિના દેહ-ધર્મશુદ્ધિ અશક્ય કહેવાઈ છે. સરಸ್ವતીમાં સ્નાન કરીને તેણે દેવદેવ શૂલિન શિવનું લિંગ સ્થાપ્યું અને કલુષમુક્ત થઈ પોતાના લોકે પરત ગયો. ફલશ્રુતિ મુજબ—જે સરಸ್ವતીમાં સ્નાન કરીને તે બ્રહ્મેશ્વર લિંગનું દર્શન કરે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં સન્માન પામે છે; અને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ દર્શન કરવાથી મહેશ્વરનું પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે।
Adhyaya 249
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Sangameśvara Māhātmya (Glory of the Lord of the Confluence)
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે તે ‘સંગમેશ્વર’ નામના દેવના દર્શન માટે જાય. આ દેવ ‘ગોલક’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે અને પાપનાશક કહેવાય છે. કથામાં સરસ્વતી અને પિંગા નદીઓના સંગમસ્થળનું નિર્દેશન થાય છે અને ત્યાં તપમાં સિદ્ધ થયેલા ઋષિ ઉદ્દાલકનો પરિચય આપવામાં આવે છે. ઉદ્દાલકની ઘોર તપશ્ચર્યાના સમયે તેમના સમક્ષ શિવલિંગ પ્રાદુર્ભૂત થાય છે—ભક્તિની દિવ્ય માન્યતા રૂપે. ત્યારબાદ એક અશરીરી વાણી જાહેર કરે છે કે તે સ્થળે ભગવાનનું નિત્ય સાન્નિધ્ય રહેશે અને સંગમ પર લિંગ પ્રગટ થયેલ હોવાથી તીર્થનું નામ ‘સંગમેશ્વર’ સ્થિર થાય છે. ફળશ્રુતિ મુજબ—જે પ્રસિદ્ધ સંગમમાં સ્નાન કરીને સંગમેશ્વરના દર્શન કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે. ઉદ્દાલક સતત લિંગપૂજા કરીને જીવનના અંતે મહેશ્વરના ધામને પ્રાપ્ત થાય છે; આ પ્રસંગ તીર્થભક્તિ દ્વારા મુક્તિનો આદર્શ દર્શાવે છે.
Adhyaya 250
Gaṅgeśvara Māhātmya (गंगेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Gaṅgeśvara Liṅga
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે સંગમેશ્વરના પશ્ચિમમાં ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ ‘ગંગેશ્વર’ નામનું લિંગ સ્થિત છે. તેનું માહાત્મ્ય કહેતાં તેઓ એક પ્રાચીન પ્રસંગ યાદ કરાવે છે—એક નિર્ણાયક સમયે પ્રભવિષ્ણુએ અભિષેકકાર્ય માટે ગંગાને બોલાવી હતી. ગંગા ત્યાં આવીને અતિ પુણ્યક્ષેત્ર જુએ છે—જ્યાં ઋષિઓનો સતત સંચાર છે, અનેક લિંગો વિરાજે છે અને તપસ્વીઓના આશ્રમોથી પ્રદેશ ભરેલો છે. શિવભક્તિથી પ્રેરિત થઈ ગંગા ત્યાં લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરે છે; તે જ ગંગેશ્વર લિંગ. અધ્યાયમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ ધામનું માત્ર દર્શન કરવાથી ગંગાસ્નાનનું ફળ મળે છે, અને મનુષ્યને હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. સ્થાનનિર્દેશ, પ્રતિષ્ઠાકથા અને ફલશ્રુતિ—આ ત્રણેય ભક્તિ તથા તીર્થયાત્રાનો માર્ગ દર્શાવે છે।
Adhyaya 251
Śaṅkarāditya-māhātmya (The Glory of Śaṅkarāditya)
ઈશ્વર–દેવીના સંક્ષિપ્ત સંવાદમાં આ અધ્યાય યાત્રિકને આદેશ આપે છે કે ગંગેશ્વરના પૂર્વમાં સ્થિત, શંકર દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ‘શંકરાદિત્ય’ નામના દેવસ્થાનની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી. ખાસ કરીને શુક્લ પક્ષની ષષ્ઠી તિથિ આ ઉપાસના માટે અતિ શુભ સમય કહેવાયો છે. વિધિ મુજબ તામ્રપાત્રમાં રક્તચંદન અને લાલ પુષ્પો મેળવી અર્ઘ્ય તૈયાર કરી, સમાહિત ચિત્તે અર્પણ કરવું. આ રીતે ઉપાસક દિવાકર-સંબંધિત પરમ લોક પ્રાપ્ત કરે છે, પરા સિદ્ધિ મેળવે છે અને દરિદ્રતામાં પડતો નથી. અંતે કહે છે કે તે ક્ષેત્રમાં સર્વ પ્રયત્નથી શંકરાદિત્યની આરાધના કરવી, કારણ કે તેઓ સર્વકામ-ફળ-પ્રદાતા છે.
Adhyaya 252
शङ्करनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Śaṅkaranātha Māhātmya—Account of the Glory of Śaṅkaranātha)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે યાત્રાક્રમ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ, પાપનાશક શંકરનાથ નામના લિંગ તરફ કરવો. તેઓ જણાવે છે કે ભાનુ (સૂર્ય) એ મહાતપ કરીને આ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી અને ત્યાં મંદિર સ્થાપ્યું. પછી સંક્ષેપમાં આચાર-વિધિ જણાવાય છે—ઉપવાસ સાથે મહાદેવની પૂજા, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું, ઇન્દ્રિયસંયમ સાથે શ્રાદ્ધ કરવું, અને શક્તિ મુજબ સોનું તથા વસ્ત્રદાન કરવું. અંતે ફળ સ્પષ્ટ છે—આ રીતે કરનાર પરમ ધામને પામે છે।
Adhyaya 253
गुफेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gufeśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Gufeśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને દિવ્ય ઉપદેશરૂપે યાત્રાનો માર્ગ બતાવે છે અને ‘ગુફેશ્વર’ નામના ઉત્તમ તીર્થનું નિર્દેશન કરે છે. આ સ્થાન હિરણ્યાના ઉત્તર ભાગમાં આવેલું છે અને તેને અનુપમ તથા ‘સર્વપાતકનાશક’ તરીકે વર્ણવાયું છે. અહીં દર્શનની મહિમા વિશેષ છે—ગુફેશ્વરના દેવનું માત્ર દર્શન પણ અતિ ભારે પાપોનો નાશ કરે છે. ફલશ્રુતિમાં ‘કોટિ હત્યા’ જેવા મહાદોષો પણ દૂર થાય છે એમ કહી, પ્રભાસક્ષેત્રના પવિત્ર ભૂગોળમાં આ તીર્થને મોક્ષોપયોગી શુદ્ધિ-સ્થાન તરીકે પ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે.
Adhyaya 254
घण्टेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Ghanteśvara Shrine-Māhātmya (Description of the Glory of Ghanteśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરના ઉપદેશરૂપે પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સ્થિત ‘ઘંટેશ્વર’ નામના પવિત્ર સન્નિધાનનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. તેને ‘સર્વ-પાતક-નાશક’ કહેવામાં આવ્યું છે; દેવો અને દાનવો બંને માટે વંદનીય, ઋષિ અને સિદ્ધોથી સેવિત, તથા ભક્તોને વાંછિતાર્થ-ફળ આપનાર તરીકે તેની મહિમા ગવાઈ છે. પછી વિશેષ કાલવિધાન જણાવે છે—સોમવારે આવતી અષ્ટમી તિથિએ જે માનવભક્ત વિધિપૂર્વક ઘંટેશ્વરની પૂજા કરે, તે ઇચ્છિત વસ્તુઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને પાપમુક્ત ગણાય છે. અંતે કોલોફનમાં આ સ્કંદપુરાણના પ્રભાસ ખંડ, પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય અંતર્ગત ૨૫૪મો અધ્યાય હોવાનું નિર્દેશ છે.
Adhyaya 255
ऋषितीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Ṛṣi-tīrtha / Rishi Tirtha)
ઈશ્વર પ્રભાસની નજીક આવેલા પ્રસિદ્ધ ઋષિતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે, ખાસ કરીને તેના પશ્ચિમ ભાગનું, જ્યાં અનેક મહર્ષિઓ નિવાસ કરતા. અઙ્ગિરા, ગૌતમ, અગસ્ત્ય, વિશ્વામિત્ર, અરુન્ધતીসহ વશિષ્ઠ, ભૃગુ, કશ્યપ, નારદ, પર્વત વગેરે ઋષિઓ સંયમ અને એકાગ્રતાથી કઠોર તપ કરી શાશ્વત બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે છે. એ સમયે ભયંકર અનાવૃષ્ટિ અને દુર્ભિક્ષ આવે છે. ઉપરિચર નામનો રાજા અન્ન અને ધન-રત્ન દાન કરવા આવી કહે છે કે બ્રાહ્મણો માટે દાન સ્વીકારવું નિર્દોષ જીવનોપાય છે. ઋષિઓ રાજદાનના નૈતિક દોષ, લોભથી પતન, સંગ્રહ (સંચય) અને તૃષ્ણાના બંધન સમજાવી દાન નકારે છે; સંતોષ અને નિઃસ્પૃહતાની પ્રશંસા કરે છે. રાજાના માણસો ઉદુંબર વૃક્ષો પાસે ‘હિરણ્યગર્ભ’ જેવા ખજાના છાંટે છે, છતાં ઋષિઓ તેને પણ ત્યજી આગળ વધે છે. પછી કમળોથી ભરેલા મહાસરોવરમાં સ્નાન કરી જીવનનિર્વાહ માટે કમળનાળ (બીસા) એકત્ર કરે છે. શુનોમુખ નામનો પરિભ્રાજક તે બીસા લઈ ધર્મવિચાર જગાવે છે; ત્યારે ઋષિઓ શપથ/શાપ દ્વારા ચોરના નૈતિક અધઃપતનનું સ્વરૂપ નિર્ધારિત કરે છે. પછી શુનોમુખ પોતે પુરંદર ઇન્દ્ર હોવાનું પ્રગટ કરી ઋષિઓની નિર્લોભતા અક્ષય લોકનું કારણ છે એમ સ્તુતિ કરે છે. અંતે ઋષિઓ તીર્થની વિશેષ વિધિ પૂછે છે: જે અહીં આવી શુદ્ધ રહી ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે, સ્નાન કરે, પિતૃતર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરે, તેને સર્વ તીર્થ સમાન પુણ્ય મળે, અધોગતિ ટળે અને દિવ્ય સંગતિ પ્રાપ્ત થાય.
Adhyaya 256
नन्दादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Nandāditya)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં રાજા નંદે પ્રતિષ્ઠિત કરેલા સૂર્યસ્વરૂપ ‘નંદાદિત્ય’નું મંદિર-સ્થાપન અને પૂજન શાસ્ત્રસંમત છે. નંદને આદર્શ રાજા તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે; તેના રાજ્યમાં પ્રજાનું કલ્યાણ હતું, પરંતુ કર્મવિપાકથી તેને ભયંકર કુષ્ઠરોગ થાય છે. કારણ શોધતાં પૂર્વકથા આવે છે—વિષ્ણુએ આપેલા દિવ્ય વિમાનમાં જઈ તે માનસરોવર પહોંચે છે અને અંદર અંગૂઠામાત્ર તેજસ્વી પુરુષ ધરાવતું દુર્લભ ‘બ્રહ્મજ કમળ’ જુએ છે. પ્રતિષ્ઠાના લોભે કમળ પકડાવવાનો આદેશ આપતાં જ સ્પર્શથી ભયાનક નાદ થાય છે અને નંદ તરત રોગગ્રસ્ત બને છે. વસિષ્ઠ મુનિ સમજાવે છે—આ કમળ અતિ પવિત્ર છે; લોકોમાં પ્રદર્શન કરવાનો ભાવ જ દોષ બન્યો, અને અંદરનો દેવ પ્રદ્યોતન/સૂર્ય છે. તેથી પ્રભાસમાં ભાસ્કરની શાંતિ-આરાધના કરવાનું વિધાન થાય છે. નંદ ‘નંદાદિત્ય’ની પ્રતિષ્ઠા કરીને અર્ઘ્યાદિ ઉપચારોથી પૂજા કરે છે; સૂર્ય તત્કાળ આરોગ્ય આપે છે અને ત્યાં નિત્ય સાન્નિધ્યનો વર આપે છે, તેમજ રવિવારે સપ્તમી આવે ત્યારે દર્શન કરનારને પરમ ગતિ મળે એમ કહે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ તીર્થમાં સ્નાન, શ્રાદ્ધ અને દાન, ખાસ કરીને કપિલા ગાય અથવા ઘૃતધેનુનું દાન, અપરિમિત પુણ્ય અને મુક્તિ-સહાયક ફળ આપે છે.
Adhyaya 257
त्रितकूपमाहात्म्य (Glory of the Trita Well)
ઈશ્વર દેવીને સૌરાષ્ટ્રના વિદ્વાન આત્રેય (રાજા/બ્રાહ્મણ) અને તેના ત્રણ પુત્રો—એકત, દ્વિત અને કનિષ્ઠ ત્રિત—ની કથા કહે છે. ત્રિત વેદજ્ઞ, સદાચારી અને ધર્મનિષ્ઠ હતો, જ્યારે મોટા બે ભાઈઓ નૈતિક રીતે ભ્રષ્ટ દર્શાવાયા છે. આત્રેયના અવસાન પછી ત્રિત નેતૃત્વ સંભાળી યજ્ઞનો સંકલ્પ કરે છે, ઋત્વિજોને આમંત્રિત કરે છે અને દેવતાઓનું આવાહન કરે છે. દક્ષિણાર્થે તે ભાઈઓ સાથે પ્રભાસ તરફ ગાયો એકત્ર કરવા જાય છે; પોતાની વિદ્યાને કારણે માર્ગમાં તેને સત્કાર અને દાન મળે છે, તેથી ભાઈઓમાં ઈર્ષ્યા ઊઠે છે. માર્ગમાં ભયંકર વાઘ દેખાય છે અને ગાયો છૂટા પડી જાય છે. નજીકના ડરામણા સૂકા કૂવા પાસે ભાઈઓ તક જોઈ ત્રિતને જલરહિત કૂવામાં ધકેલી દે છે અને ગાયો લઈને ચાલ્યા જાય છે. કૂવામાં ત્રિત નિરાશ ન થઈ ‘માનસ-યજ્ઞ’ કરે છે—સૂક્તોનો જપ અને રેતીથી પ્રતીકાત્મક હોમ. તેની શ્રદ્ધાથી દેવો પ્રસન્ન થઈ સરસ્વતીને મોકલે છે; તે કૂવામાં જળ ભરાવે છે અને ત્રિત બહાર નીકળી આવે છે. તે સ્થાન ‘ત્રિતકૂપ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે વિધાન કહે છે—શુદ્ધ થઈ ત્યાં સ્નાન, પિતૃ-તર્પણ અને સોનાં સાથે તિલદાન મહાપુણ્ય છે. આ તીર્થ અગ્નિષ્વાત્ત અને બર્હિષદ વગેરે પિતૃગણોને પ્રિય છે; તેના દર્શનમાત્રથી પણ જીવનાંત સુધી પાપક્ષય થાય છે—એથી યાત્રિકોએ કલ્યાણ માટે ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ.
Adhyaya 258
शशापानतीर्थप्रादुर्भावः (Origin of the Śaśāpāna Tīrtha) / The Emergence of Shashapana Tirtha
ઈશ્વર દેવીને શશાપાન-સ્મૃતિસ્થાનના દક્ષિણમાં આવેલા પાપનાશક ‘શશાપાન’ તીર્થનો પ્રાદુર્ભાવ કહે છે. સમુદ્રમંથન પછી દેવોને અમૃત મળ્યું અને તેના અનેક બિંદુઓ પૃથ્વી પર પડ્યા. ત્યાં તરસેલો શશક (સસલું) પાણીમાં પ્રવેશ્યો; અમૃતમિશ્રિત સરોવરનો સ્પર્શ થતાં તેને અદભુત અવસ્થા પ્રાપ્ત થઈ અને તે ચિહ્નરૂપે ત્યાં જ દૃશ્યમાન રહ્યો. દેવોને ભય થયો કે મનુષ્યો પડેલું અમૃત પી ને અમર ન બની જાય. ત્યારે વ્યાધના પ્રહારથી પીડિત અને અચળ ચંદ્ર (નિશાનાથ) અમૃત માગે છે. દેવો કહે છે કે આ સરોવરમાં ઘણું અમૃત પડ્યું છે; ત્યાંનું જળ પીવા સૂચવે છે. ચંદ્ર શશક સાથે/શશકસંબંધિત જળ પી ને પુષ્ટ અને તેજસ્વી બને છે, અને શશક અમૃતસંપર્કનું પ્રત્યક્ષ નિશાન બની રહે છે. પછી દેવો સૂકાઈ ગયેલા કુંડને ખોદે છે અને ફરી જળ પ્રગટ થાય છે. ચંદ્રે શશકસંબંધિત જળ પીધું તેથી આ તીર્થ ‘શશાપાન’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. ફલશ્રુતિ મુજબ—અહીં સ્નાન કરનાર ભક્તો મહેશ્વરસંબંધિત પરમ ગતિ પામે છે; બ્રાહ્મણોને અન્નદાન કરનારને સર્વ યજ્ઞફળ મળે છે; આગળ સરસ્વતી વડવાગ્નિ સાથે આવી તીર્થને વધુ પવિત્ર કરે છે—અતએવ પૂર્ણ પ્રયત્નથી અહીં સ્નાન કરવાનો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 259
पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Parnāditya (Sun Shrine) on the Prācī Sarasvatī
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે યાત્રિકે પ્રાચી સરસ્વતીના ઉત્તર કાંઠે સ્થિત સૂર્યદેવના તીર્થ ‘પર્ણાદિત્ય’ના દર્શન કરવા જવું. ત્યારબાદ એક પ્રાચીન કથા કહેવામાં આવે છે—ત્રેતાયુગમાં પર્ણાદ નામનો બ્રાહ્મણ પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવી કઠોર તપ કરે છે અને દિવસ-રાત અખંડ ભક્તિથી ધૂપ, માળા, ચંદનાદિ અર્પણ કરીને, વેદસંમત સ્તોત્રો દ્વારા સૂર્યની પૂજા કરે છે. પ્રસન્ન થઈ સૂર્યદેવ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થાય છે અને વર માંગવા કહે છે. ભક્ત પ્રથમ દુર્લભ પ્રત્યક્ષ દર્શનનો અનુગ્રહ માગે છે અને પછી સૂર્યદેવ ત્યાં જ સદાકાળ પ્રતિષ્ઠિત રહે તેવી પ્રાર્થના કરે છે. સૂર્યદેવ ‘તથાસ્તુ’ કહી તેને સૂર્યલોક-પ્રાપ્તિનો વર આપે છે અને અંતર્ધાન થાય છે. અંતે તીર્થવિધિ અને ફળશ્રુતિ—ભાદ્રપદ માસની ષષ્ઠીએ સ્નાન કરીને પર્ણાદિત્યના દર્શન કરવાથી દુઃખ નિવૃત્ત થાય છે; આ દર્શનનું પુણ્ય પ્રયાગમાં વિધિપૂર્વક સો ગાયો દાન કરવાના ફળ સમાન કહેવાયું છે. ઘોર રોગોથી પીડિત હોવા છતાં જે પર્ણાદિત્યને ઓળખતા નથી, તેમને અવિવેકી ગણાવ્યા છે—જાણીને ભક્તિપૂર્વક તીર્થસેવાનું મહત્ત્વ અહીં દૃઢ થાય છે.
Adhyaya 260
Siddheśvara-māhātmya (Glorification of Siddheśvara)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસક્ષેત્રના પશ્ચિમ ભાગમાં સ્થિત સિદ્ધેશ્વર તરફ જાઓ; તે સિદ્ધોએ સ્થાપિત કરેલું પરમ દેવસ્વરૂપ છે. દિવ્ય સિદ્ધો ત્યાં આવી સર્વ કાર્યોમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવાની સ્પષ્ટ ઈચ્છાથી લિંગનું વિધિવત્ અભિષેક કરીને પ્રતિષ્ઠા કરે છે; તેમની ઘોર તપશ્ચર્યા જોઈ શિવ પ્રસન્ન થાય છે. શિવ તેમને અણિમા વગેરે અનેક અદભુત સિદ્ધિઓ અને ઐશ્વર્ય આપે છે તથા તે સ્થળે પોતાનું નિત્ય સાન્નિધ્ય જાહેર કરે છે. પછી કાળવિધાન કહેવામાં આવે છે—ચૈત્ર માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ ત્યાં શિવપૂજા કરનાર શિવકૃપાથી પરમ પદને પામે છે. અંતે શિવ અંતર્ધાન થાય છે, સિદ્ધો પૂજા ચાલુ રાખે છે; અને ઉપદેશ થાય છે કે સિદ્ધેશ્વરની ભક્તિથી મહાસિદ્ધિ અને ઇચ્છિત ફળ મળે, તેથી સતત આરાધના કરવી જોઈએ।
Adhyaya 261
न्यंकुमतीमाहात्म्यवर्णनम् | Nyankumatī River Māhātmya (Glorification of the Nyankumatī)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને તત્ત્વોપદેશ આપતાં ન્યંકુમતી નદી તરફ દિશાનિર્દેશ કરે છે. ક્ષેત્ર-શાંતિ માટે શંભુએ આ નદીને પવિત્ર ‘મર્યાદા’માં સ્થાપિત કરી હોવાનું અને તેના દક્ષિણ ભાગમાં સર્વ પાપનો સંપૂર્ણ નાશ કરતું સ્થાન હોવાનું વર્ણન છે. ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યા પછી શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ નરકાદિ દુઃખદ અવસ્થાઓમાંથી મુક્ત થાય છે—એવી ફલશ્રુતિ કહેવામાં આવી છે. આગળ વિધાન છે કે વૈશાખ માસના શુક્લ પક્ષની તૃતીયા તિથિએ સ્નાન કરીને તિલ, દર્ભ અને જળથી તર્પણসহ શ્રાદ્ધ કરવું; એવું શ્રાદ્ધ ગંગાતીરે કરેલા શ્રાદ્ધ સમાન ફળ આપે છે.
Adhyaya 262
वराहस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Varāha Svāmī Māhātmya—Account of the Glory of Varāha Svāmī)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને સંક્ષિપ્ત તત્ત્વોપદેશ આપે છે. તેઓ ગોષ્પદના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા વરાહસ્વામીના પવિત્ર ધામે જવા કહે છે; તે સ્થાન ‘પાપ-પ્રણાશન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં પાપનો નાશ થાય છે. શુક્લપક્ષની એકાદશીએ વિશેષ પૂજા કરવી અત્યંત ફળદાયી જણાવાઈ છે. આ દિવસે ભક્તિપૂર્વક કરેલી પૂજાથી સાધક સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ અંતે ‘વિષ્ણુપદ’ પ્રાપ્ત કરે છે. સ્થાન, સમય, કર્મ (પૂજા) અને ફળ—આ ચારને જોડીને પ્રભાસક્ષેત્રની સાધનાનો સંક્ષિપ્ત માર્ગ અહીં દર્શાવવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 263
छायालिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chāyā-liṅga (Shadow Liṅga)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવેલા વિશેષ લિંગ ‘છાયાલિંગ’નું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહે છે. ન્યંકુમતી તીર્થના ઉત્તર દિશામાં તે સ્થિત છે એમ દિશા-સૂચન સાથે સ્થાન નિર્ધારિત કરીને પવિત્રતાને ભૂગોળમાં સ્થિર કરે છે. પછી છાયાલિંગના દર્શનને અતિ મહાફલદાયક અને અદ્ભુત પ્રભાવવાળું જણાવવામાં આવે છે. ભક્તિપૂર્વક જે તેનું દર્શન કરે તે પાપોથી શુદ્ધ થાય છે; પરંતુ અત્યંત પાપી લોકો તેને જોઈ શકતા નથી—એ રીતે દર્શનને વિધિ સાથે સાથે નૈતિક-આધ્યાત્મિક પાત્રતા સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું છે. અંતે સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય ક્રમમાં આ ‘છાયાલિંગ માહાત્મ્યવર્ણન’ અધ્યાય હોવાનું કોલોફોન દર્શાવે છે।
Adhyaya 264
नंदिनीगुफामाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya (Sacred Account) of Nandinī Cave
આ અધ્યાયમાં શૈવ–દેવી સંવાદ સંક્ષેપમાં વર્ણવાયો છે. ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં આવેલી નંદિની ગુફાને સ્વભાવથી જ પાતક-નાશિની અને પરમ પવિત્ર કહે છે. પુણ્યશીલ ઋષિઓ અને સિદ્ધોનું નિવાસ/સમાગમ સ્થાન હોવાથી તેની પવિત્રતા વધુ પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. મુખ્ય ઉપદેશ દર્શન આધારિત છે—જે વ્યક્તિ ત્યાં જઈ નંદિની ગુફાનું દર્શન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને ચાંદ્રાયણ વ્રતનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. આમ અધ્યાય સ્થળની ઓળખ, સિદ્ધ-ઋષિ સંબંધી પાવનતા, અને તીર્થદર્શનને પ્રાયશ્ચિત્ત વ્રત સમાન ફળદાયક કહેતી ફલશ્રુતિ રજૂ કરે છે.
Adhyaya 265
कनकनन्दामाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Goddess Kanakanandā)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને સંક્ષિપ્ત શૈવ-શાક્ત ઉપદેશ આપે છે અને ઈશાન્ય (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં સ્થિત દેવી કનકનંદાના ક્ષેત્ર તરફ ધ્યાન દોરે છે. દેવીને ‘સર્વકામફલપ્રદા’ તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે—જે ભક્તોની સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે. અહીં યાત્રા અને પૂજનની વિધિ જણાવાય છે: ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની તૃતીયા તિથિએ વિધાનપૂર્વક યાત્રા કરીને દેવીનું પૂજન કરવું. સ્થાન, સમય અને નિયમબદ્ધ ભક્તિનો આ પુરાણોક્ત સંયોગ અનુસરનાર યાત્રિકને ઇષ્ટફળ તથા સર્વકામ-પ્રાપ્તિ થાય છે—એવી સ્પષ્ટ ફલશ્રુતિ છે।
Adhyaya 266
Kumbhīśvara Māhātmya (कुम्भीश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kumbhīśvara
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે શરભસ્થાનના પૂર્વ તરફ થોડા અંતરે આવેલું ‘અનુત્તર’ કુંભીશ્વર તીર્થ દર્શનયોગ્ય છે. પ્રભાસક્ષેત્રની તીર્થ-વ્યવસ્થામાં આ શિવાલયનું સ્થાન નિર્ધારિત કરીને પવિત્ર ભૂગોળનો ક્રમ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. મુખ્ય ફલશ્રુતિ એવી છે કે કુંભીશ્વરનું માત્ર દર્શન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાતકોથી મુક્ત થાય છે. આ રીતે તીર્થદર્શનને નૈતિક અને આધ્યાત્મિક શુદ્ધિનું સાધન તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવ્યું છે. અંતે કોલોફોનમાં તેને સ્કંદમહાપુરાણ (૮૧,૦૦૦ શ્લોક)ના પ્રભાસખંડ, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘કુંભીશ્વરમાહાત્મ્ય’ નામે ૨૬૬મો અધ્યાય જણાવ્યો છે.
Adhyaya 267
गङ्गापथ-गङ्गेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् | Glory of Gaṅgāpatha and Gaṅgeśvara
આ અધ્યાયમાં શૈવ સંવાદમાં ઈશ્વર દેવીને ગંગાપથ નામના પવિત્ર તીર્થનું દર્શન કરાવે છે. ત્યાં મહાવેગવતી ગંગા વહે છે અને ગંગેશ્વર નામે શિવનું દિવ્ય સ્વરૂપ લિંગરૂપે વિરાજે છે. ગંગાને સમુદ્રગામિની, પાપનાશિની, પૃથ્વી પર ‘ઉત્તાના’ નામે પ્રસિદ્ધ અને ત્રિલોકનું ભૂષણ તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. વિધિ એવી છે કે ત્યાં સ્નાન કરીને ગંગેશ્વરનું પૂજન કરવું. ફલશ્રુતિ મુજબ ભક્ત ઘોર પાપોથી મુક્ત થાય છે અને અનેક અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ગંગાપથ–ગંગેશ્વર મહાત્મ્યનું સંક્ષિપ્ત નિર્દેશન છે.
Adhyaya 268
चमसोद्भेदमाहात्म्य (Camasodbheda Māhātmya: The Glory of the Camasodbheda Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને સંબોધીને યાત્રિકને પ્રભાસખંડના પ્રસિદ્ધ ‘ચમસોદ્ભેદ’ નામના ઉત્તમ તીર્થમાં જવા સૂચવે છે. નામનું કારણ જણાવાય છે—બ્રહ્માએ ત્યાં દીર્ઘકાળ સત્રયજ્ઞ કર્યો; દેવો અને મહર્ષિઓએ યજ્ઞના ‘ચમસ’ (પાત્ર) વડે સોમપાન કર્યું, તેથી પૃથ્વી પર તે સ્થાન ‘ચમસોદ્ભેદ’ તરીકે ઓળખાયું। પછી વિધાન—તે તીર્થસંલગ્ન સરસ્વતીમાં સ્નાન કરીને પિતૃઓ માટે પિંડદાન કરવું. આમ કરવાથી ‘ગયા-કોટિ સમાન’ પુણ્ય મળે એવી ફલશ્રુતિ છે; ખાસ કરીને વૈશાખ માસને અતિ ફલદાયી સમય તરીકે મહિમાવંત કર્યો છે. અંતે પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત પ્રભાસખંડનો અધ્યાય હોવાનું કોલોફનથી સમાપન થાય છે।
Adhyaya 269
विदुराश्रम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Vidura’s Hermitage)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને એક મહાતીર્થ તરફ દોરે છે—વિદુરનો મહા આશ્રમ. અહીં ધર્મમૂર્તિમાન વિદુરે ‘રૌદ્ર’ પ્રકારની અત્યંત કઠોર તપશ્ચર્યા કરી હતી એમ વર્ણન છે. આ ક્ષેત્રની પવિત્રતા શૈવ મૂળકૃત્ય સાથે જોડાય છે—અહીં મહાદેવ-લિંગની પ્રતિષ્ઠા થઈ, જે ‘ત્રિભુવનેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જાણે સર્વલોકાધિપતિ શિવનું સ્થાનિક પ્રાગટ્ય। કહેવામાં આવ્યું છે કે આ લિંગના દર્શનથી ભક્ત મનુષ્યો ઇચ્છિત ફળ મેળવે છે અને પાપોની શાંતિ થાય છે. આ સ્થાન ‘વિદુરાટ્ટાલક’ નામે ઓળખાય છે; ગણો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત, તથા ‘દ્વાદશસ્થાનક’ ધરાવતું પવિત્ર સંકુલ છે, જે મહાપુણ્ય વિના દુર્લભ. અહીં વરસાદનો અભાવ પણ અદભુત ક્ષેત્ર-સ્વભાવનું ચિહ્ન ગણાયો છે; અંતે દિવ્ય લિંગદર્શન પાપોપશમનનું સાધન હોવાનું પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 270
Prācī Sarasvatī–Maṅkīśvara Māhātmya (प्राचीसरस्वतीमंकीश्वरमाहात्म्य)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર (શિવ) દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે પ્રાચી સરસ્વતી જ્યાં વહે છે ત્યાં મંકીશ્વર નામનું લિંગ પ્રતિષ્ઠિત છે. ત્યાં તપસ્વી ઋષિ મંકણક લાંબા સમય સુધી નિયમિત આહાર, અધ્યયન અને કઠોર તપ કરે છે. એક દિવસ તેના હાથમાંથી વનસ્પતિરસ જેવો સ્રાવ નીકળતાં તે તેને અદભુત સિદ્ધિ માની આનંદમાં નૃત્ય કરવા લાગે છે. તેના નૃત્યથી જગતમાં ભારે ઉથલપાથલ થાય છે—પર્વતો ખસે છે, સમુદ્ર મથન જેવો ખળભળે છે, નદીઓ માર્ગ બદલે છે અને ગ્રહ-નક્ષત્રોની ગતિ બગડે છે. ત્યારે ઇન્દ્રાદિ દેવો બ્રહ્મા-વિષ્ણુ સહિત ત્રિપુરાંતક શિવને શરણ જાય છે. શિવ બ્રાહ્મણવેશમાં આવી કારણ પૂછે છે અને અંગૂઠાથી ભસ્મ પ્રગટ કરી ઋષિનો ભ્રમ દૂર કરીને વિશ્વવ્યવસ્થા સ્થિર કરે છે. મંકણક શિવમહિમા જાણી વર માગે છે કે તપનો ક્ષય ન થાય; શિવ તપ વધારશે અને તે સ્થળે પોતાનું નિત્ય સાન્નિધ્ય સ્થાપે છે. પછી તીર્થવિધિ અને ફલશ્રુતિ આવે છે. પ્રાચી સરસ્વતી, ખાસ કરીને પ્રભાસમાં, અત્યંત પુણ્યદાયિની કહેવાય છે; ઉત્તર કાંઠે મૃત્યુ થવાથી પુનર્જન્મ નિવૃત્તિ અને અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય મળે એમ વર્ણન છે. નિયમસ્નાનથી પરમ સિદ્ધિ અને બ્રહ્મપદપ્રાપ્તિ, પાત્ર બ્રાહ્મણને અલ્પ સ્વર્ણદાનથી પણ મેરુ સમાન ફળ, શ્રાદ્ધથી અનેક પેઢીઓનું કલ્યાણ, એક પિંડ અને તર્પણથી પિતૃઉદ્ધાર, અન્નદાનથી મોક્ષમાર્ગને બળ, દહીં અને ઊની આવરણ જેવા દાનોથી વિશેષ લોકપ્રાપ્તિ, તથા અશૌચનિવારણ સ્નાનને ગોદાનફળ સમાન ગણાયું છે. કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીના સ્નાનનું વિશેષ મહત્ત્વ, અલ્પપુણ્યવાળાને આ નદી દુર્લભ હોવાની વાત, કુરુક્ષેત્ર-પ્રભાસ-પુષ્કરનો ઉલ્લેખ, અને અંતે વિષ્ણુવચન—ધર્મપુત્રે અન્ય તીર્થો કરતાં પ્રાચી સરસ્વતીને શ્રેષ્ઠ માનવી—એ રીતે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 271
Jvāleśvara Māhātmya (ज्वालेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of the Jvāleśvara Liṅga
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસના મુખ્ય પવિત્ર ક્ષેત્રની નજીક સ્થિત “જ્વાલેશ્વર” લિંગની કારણકથા વર્ણવાઈ છે. ઈશ્વર કહે છે કે ત્રિપુરારિ શિવ સાથે સંકળાયેલ પાશુપત શર/અસ્ત્રતેજ જે સ્થળે પડ્યું, ત્યાં જ જ્વાલા જેવી દીપ્તિ પ્રગટ થઈ; તેથી તે લિંગ “જ્વાલેશ્વર” નામે પ્રસિદ્ધ થયું. આમ એક દૈવી યુદ્ધ-ઘટનાને સ્થિર તીર્થચિહ્ન બનાવી કથાને ભૂગોળ સાથે જોડવામાં આવી છે. વ્યવહારિક ઉપદેશ સંક્ષેપમાં એવો છે—આ લિંગનું માત્ર દર્શન કરવાથી ભક્તની શુદ્ધિ થાય છે અને તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. અધ્યાયની બંધારણમાં તેને સ્કંદ મહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત 271મો અધ્યાય તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 272
त्रिपुरलिंगत्रयमाहात्म्यम् | The Māhātmya of the Three Tripura Liṅgas
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર તત્ત્વોપદેશરૂપે યાત્રિકને માર્ગદર્શન આપે છે. તેઓ કહે છે કે આ જ પવિત્ર પ્રદેશમાં પૂર્વ દિશામાં (પ્રાચી), દેવીના સાન્નિધ્ય નજીક એક વિશેષ સ્થાન છે, જ્યાં ત્રિપુર સાથે સંબંધિત ત્રણ લિંગો પ્રતિષ્ઠિત છે. આ મહાત્મા ત્રિપુર-પુરુષોના નામ વિદ્યુન્માલી, તારક અને કપોલ તરીકે જણાવાયા છે. અધ્યાયનો મુખ્ય સાર દિશા-નિર્દેશ, લિંગત્રયની ઓળખ અને દર્શનફળનો સંબંધ છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે આ પ્રતિષ્ઠિત લિંગોનું માત્ર દર્શન કરવાથી પણ ભક્ત પાપોથી મુક્ત થાય છે. અંતે આ પ્રસંગ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ ‘ત્રિપુરલિંગત્રયમાહાત્મ્ય’ તરીકે નિર્દિષ્ટ છે.
Adhyaya 273
शंडतीर्थ-उत्पत्ति तथा कपालमोचन-लिङ्गमाहात्म्य (Origin of Śaṇḍa-tīrtha and the Kapālamocana Liṅga)
ઈશ્વર દેવીને શંડતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—આ તીર્થ અદ્વિતીય છે, સર્વ પાપોને શમાવે છે અને ઇચ્છિત ફળ આપે છે. પૂર્વ પ્રસંગમાં બ્રહ્મા પંચશિર્ષ હતા; એક વિશેષ પરિસ્થિતિમાં ઈશ્વરે તેમનું એક મસ્તક છેદ્યું. તે રક્તપ્રવાહ વગેરે કારણે તે પ્રદેશ પવિત્ર થયો અને ત્યાં મહાન તાડવૃક્ષો ઊગ્યા; તેથી તે તાડવન તરીકે સ્મરાય છે. ઈશ્વરના હાથમાં કપાલ ચોંટેલું રહ્યું; તેથી તેઓ અને તેમનો વૃષભ કાળાશ પામ્યા. દોષભયથી બંને તીર્થયાત્રા પર નીકળ્યા, પરંતુ ક્યાંય ભાર ઉતર્યો નહીં. અંતે પ્રભાસમાં પૂર્વાભિમુખ સરસ્વતી (પ્રાચી દેવી)ના દર્શન થયા. વૃષભે સ્નાન કરતાં જ તે તરત શ્વેત થયો અને એ જ ક્ષણે ઈશ્વર હત્યાદોષથી મુક્ત થયા; કપાલ હાથમાંથી પડી ગયું અને ત્યાં કપાલમોચન-લિંગરૂપે સ્થાન પ્રતિષ્ઠિત થયું. પછી પ્રાચી દેવીના નજીક શ્રાદ્ધવિધિ જણાવાય છે—પિતૃઓને મહાતૃપ્તિ થાય છે, ખાસ કરીને આશ્વયુજ માસની કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ વિધિપૂર્વક, યોગ્ય પાત્રોને અન્ન, સુવર્ણ, દહીં, કમ્બળ વગેરે દાન સાથે. વૃષભના શ્વેત થવાથી ‘શંડતીર્થ’ નામનું કારણ પણ સ્પષ્ટ થાય છે.
Adhyaya 274
Sūryaprācī-māhātmya (Glory of Sūryaprācī)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રની અંદર એક સંક્ષિપ્ત તીર્થોપદેશ રજૂ થાય છે. ઈશ્વર મહાદેવીને કહે છે કે તે (અને તીર્થયાત્રીઓ પણ) તેજસ્વી અને મહાપ્રભાવશાળી સૂર્યપ્રાચી તીર્થ તરફ જાય. આ સ્થળનું મહાત્મ્ય શુદ્ધિકારક રૂપે વર્ણવાયું છે—તે સર્વપાપ-શમન કરનારું છે અને પુરાણોક્ત નિયમિત તીર્થયાત્રાની નીતિ અનુસાર ધર્મ્ય ઇચ્છાઓના ફળ પણ આપે છે. અહીં મુખ્ય વિધિ તરીકે તીર્થસ્નાન નિર્દિષ્ટ છે. સૂર્યપ્રાચીમાં સ્નાન કરવાથી પંચપાતકો (પાંચ મહાપાપો)માંથી મુક્તિ મળે છે એવી ફલશ્રુતિ કહે છે, જે મહાત્મ્ય સાહિત્યની પ્રાયશ્ચિત્ત-પ્રધાન વાણીની તીવ્રતા દર્શાવે છે. ઉપસંહારમાં તેને સ્કંદ મહાપુરાણની 81,000 શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા ખંડ પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘સૂર્યપ્રાચી-માહાત્મ્ય’ અધ્યાય તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 275
त्रिनेत्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Trinetreśvara (Three-Eyed Śiva)
અધ્યાય ૨૭૫માં ઋષિ-તીર્થની નજીક આવેલા ત્રિનેત્રેશ્વર શિવના તીર્થનું માહાત્મ્ય અને વિધિ સંક્ષેપમાં વર્ણવાય છે. ઈશ્વર મહાદેવીને કહે છે કે ન્યંકુમતી નદીના કાંઠાના ઉત્તર ભાગે, ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત સ્થાને ત્રિનેત્ર દેવ શિવ પાસે જઈ દર્શન-પૂજન કરવું. ત્યાંનું જળ સ્ફટિક સમું નિર્મળ છે અને તીર્થની ઓળખ સાથે જોડાયેલું વિશેષ મત્સ્ય/જલચર-ચિહ્ન પણ જણાવાયું છે. આ તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યા જેવા મહાપાપવર્ગમાંથી પણ મુક્તિ મળે છે—એવો શુદ્ધિનો ઉપદેશ છે. પછી ભાદ્રપદ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ વ્રતનું વિધાન છે—ઉપવાસ રાખવો અને રાત્રિ જાગરણ કરવું. સવારે શ્રાદ્ધ કરીને યોગ્ય વિધિ મુજબ શિવપૂજા કરવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. ફલશ્રુતિમાં દીર્ઘકાળ રુદ્રલોકમાં નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે એમ વચન આપી, તીર્થસેવા-વ્રત-શિવારાધનાને શૈવ પરલોકફળ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 276
Devikā-tīra Umāpati-māhātmya (देविकायामुमापतिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Umāpati at the Devikā Riverbank
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઋષિ-તીર્થ તરફની તીર્થયાત્રાનો ઉપદેશ આપે છે અને દેવિકા નદીના તટ સાથે જોડાયેલા પરમ પવિત્ર ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ત્યાં ‘મહાસિદ્ધિવન’ નામના સિદ્ધવનનું અલંકારિક, પ્રકૃતિ-અને-બ્રહ્માંડિય ચિત્રણ છે—વિવિધ પુષ્પ-ફળવૃક્ષો, પક્ષીઓનો મધુર કલરવ, પ્રાણીઓ, ગુફાઓ અને પર્વતો; તેમજ દેવ, અસુર, સિદ્ધ, યક્ષ, ગંધર્વ, નાગ અને અપ્સરાઓ એકત્ર થઈ સ્તુતિ, નૃત્ય, સંગીત, પુષ્પવર્ષા, ધ્યાન અને ભાવવિભોર ભક્તિક્રિયાઓ કરે છે, જેથી તે સ્થાન ઉપાસનાનું પવિત્ર ભૂદૃશ્ય બને છે. પછી ઈશ્વર ત્યાં એક નિત્ય દિવ્ય સ્થાન ‘ઉમાપતીશ્વર’ તરીકે નિર્દેશે છે અને કહે છે કે યુગો, કલ્પો અને મન્વંતરો સુધી તેમની સાન્નિધ્યતા અવિરત રહેશે, ખાસ કરીને દેવિકાના શુભ તટ પ્રત્યે તેમનો વિશેષ અનુરાગ છે. પુષ્ય માસની અમાવાસ્યાએ શ્રાદ્ધ કરવાનો વિધાન છે; ફલશ્રુતિમાં દાનનું પુણ્ય અક્ષય રહે છે અને દર્શનમાત્રથી મહાપાપનાશ—‘હજાર બ્રહ્મહત્યાઓ’ જેવા ઘોર પાપોનો પણ ક્ષય થાય છે—એવું કહે છે. ગોદાન, ભૂદાન, હિરણ્યદાન અને વસ્ત્રદાનની પ્રશંસા કરીને ત્યાં પિતૃકર્મ કરનારને વિશેષ પુણ્યવાન ગણાવવામાં આવે છે. અંતે દેવતાઓ સ્નાન માટે સમવેત થયા તેથી નદીનું નામ ‘દેવિકા’ પડ્યું; તેથી તે ‘પાપનાશિની’ પણ કહેવાય છે.
Adhyaya 277
Bhūdhara–Yajñavarāha Māhātmya (भूधरयज्ञवराहमाहात्म्य)
આ અધ્યાયમાં દેવિકા નદીના કાંઠે આવેલ એક પવિત્ર તીર્થનું નિર્દેશન છે, જ્યાં ‘ભૂધર’ના દર્શન કરવાના જણાવ્યા છે. નામનું કારણ પુરાણકથા અને યજ્ઞ-રૂપક દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે—પૃથ્વીને ઉદ્ધર કરનાર વરાહનું સ્મરણ કરાવી, આ સ્થળને વિસ્તૃત યજ્ઞ-અલંકાર રૂપે અર્થાયિત કરવામાં આવ્યું છે. વરાહના દેહને યજ્ઞના અંગો સાથે જોડીને કહેવામાં આવે છે: વેદ તેના પગ, યૂપ તેના દાંત, સ્રુવ-સ્રુચ તેનું મુખ/વદન, અગ્નિ તેની જિહ્વા, દર્ભ તેના કેશ, અને બ્રહ્મ તેનું શિર—આ રીતે બ્રહ્માંડતત્ત્વ અને યજ્ઞરચના એકરૂપ દર્શાય છે. પછી શ્રાદ્ધવિધિ જણાવાય છે—પુષ્ય માસ, અમાવાસ્યા, એકાદશી, ઋતુસંદર્ભ તથા સૂર્યના કન્યા રાશિમાં પ્રવેશ સમયે કરવાના કર્મો. ગોળવાળો પાયસ અને ગોળવાળી હવિ વગેરે અર્પણ, પિતૃઓ માટે આવાહન-સંસ્કાર, ઘી-દહીં-દૂધ વગેરે માટે અલગ મંત્રો, ત્યારબાદ વિદ્વાન વિપ્રોને ભોજન અને પિંડદાનનું વિધાન છે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે અહીં વિધિપૂર્વક કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને દીર્ઘકાળ તૃપ્ત કરે છે અને ગયા ગયા વિના પણ ગયાશ્રાદ્ધ સમાન ફળ આપે છે; તેથી આ સ્થાનિક તીર્થની વિશેષ મુક્તિદાયિની મહિમા પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
Adhyaya 278
देविकामाहात्म्य–मूलस्थानमाहात्म्यवर्णनम् (Devikā Māhātmya and the Glory of Mūlasthāna/Sūryakṣetra)
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપે પ્રગટે છે. ઈશ્વર દેવિકા નદીના રમ્ય કિનારે નજીક આવેલા, ભાસ્કર (સૂર્ય) સાથે સંકળાયેલા પ્રસિદ્ધ સ્થાનનું મહાત્મ્ય દર્શાવે છે. દેવી પૂછે છે—વાલ્મીકી કેવી રીતે “સિદ્ધ” બન્યા અને સાત ઋષિઓને કેમ લૂંટવામાં આવ્યા? ત્યારે ઈશ્વર પૂર્વકથા કહે છે: બ્રાહ્મણ વંશમાં જન્મેલો એક પુત્ર (કથામાં વૈશાખ/વિશાખ) વૃદ્ધ માતા‑પિતાનું અને ઘરનું પાલન કરવા ચોરી તરફ વળે છે. તીર્થયાત્રામાં સાત ઋષિઓને મળીને તે ધમકાવે છે; પરંતુ ઋષિઓ સમચિત્ત રહે છે. અઙ્ગિરા નૈતિક પ્રશ્ન કરે છે—અધર્મથી મેળવેલા ધનના પાપનો ભાર કોણ વહેંચશે? ચોર માતા‑પિતા અને પછી પત્નીને પૂછે છે; તેઓ કહે છે કે કર્મફળ કર્તાને જ ભોગવવું પડે, પાપ વહેંચાતું નથી. આથી તેને વૈરાગ્ય થાય છે. તે અપરાધ સ્વીકારી હિંસા/ચૌર્યવૃત્તિથી નિવૃત્તિનો ઉપાય માગે છે. ઋષિઓ ચાર અક્ષરનો મંત્ર “ઝાટઘોટ” ઉપદેશે છે—ગુરુ‑આશ્રય અને એકાગ્રતાથી જપ કરવાથી તે પાપનાશક અને મોક્ષદાયક છે. દીર્ઘકાળ જપ‑સમાધિથી તે સ્થિર થાય છે; સમય જતા તેનું શરીર વલ્મીક (ચીંટીઓના ટેકરા)થી ઢંકાઈ જાય છે. પછી ઋષિઓ પાછા આવી વલ્મીક ખોદી તેને બહાર કાઢે છે, તેની સિદ્ધિ ઓળખી “વાલ્મીકી” નામ આપે છે અને રામાયણ રચવાની પ્રેરિત વાણીનું ભવિષ્ય કહે છે. પછી ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય: લીમડાના વૃક્ષની મૂળ પાસે સૂર્ય ક્ષેત્રદેવતા રૂપે વસે છે; આ સ્થાન “સૂર્યક્ષેત્ર” અને “મૂલસ્થાન” કહેવાય છે. અહીં સ્નાન, તિલજળ તર્પણ અને શ્રાદ્ધથી પિતૃઉદ્ધાર થાય છે; જળસ્પર્શથી પશુઓને પણ લાભ થાય છે. નિર્દિષ્ટ તિથિ/કાળે કરેલા વિધિથી કેટલાક ચર્મરોગ શમે છે એમ પણ કહે છે. અંતે દેવદર્શન અને આ કથા શ્રવણ મહાદોષહર ગણાય છે.
Adhyaya 279
च्यवनादित्यमाहात्म्य—सूर्याष्टोत्तरशतनाम-माहात्म्यवर्णनम् (Cāvanāditya Māhātmya—The Glory of Sūrya’s 108 Names)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રાભાસ ખંડમાં હિરણ્યાના પૂર્વ ભાગે સ્થિત, ઋષિ ચ્યવન દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ‘ચ્યવનાર્ક’ નામના ઉત્તમ સૂર્યસ્થાનનું મહાત્મ્ય જણાવે છે. સપ્તમી તિથિએ ભક્તે શુચિ રહી વિધિ-નિયમથી સૂર્યની સ્તુતિ કરવી અને એકાગ્ર ચિત્તે સૂર્યના અષ્ટોત્તરશત નામ (૧૦૮ નામ)નું પાઠ કરવું—એવું વિધાન આપવામાં આવે છે. પછી નામાવલી આવે છે, જેમાં સૂર્યને કાળના એકકો—કલા, કાષ્ઠા, મુહૂર્ત, પક્ષ, માસ, અહોરાત્ર, સંવત્સર—રૂપે તથા ઇન્દ્ર, વરુણ, બ્રહ્મા, રુદ્ર, વિષ્ણુ, સ્કંદ, યમ વગેરે દેવતાઓ સમાન અને ધાતા, પ્રભાકર, તમોનુદ, લોકાધ્યક્ષ જેવા જગત્કાર્યનિયંતારૂપે વર્ણવવામાં આવે છે. સ્તોત્રની પરંપરા પણ સ્પષ્ટ થાય છે—શક્રે ઉપદેશ આપ્યો, નારદે ગ્રહણ કર્યો, ધૌમ્યે યુધિષ્ઠિરને આપ્યો; યુધિષ્ઠિરે ઇષ્ટસિદ્ધિ મેળવી. ફલશ્રુતિમાં નિત્યપાઠનો, ખાસ કરીને સૂર્યોદય સમયે, મહિમા કહે છે—ધન-રત્નસમૃદ્ધિ, સંતાનલાભ, સ્મૃતિ અને બુદ્ધિનો વિકાસ, શોકનિવૃત્તિ અને મનોઇચ્છાપૂર્તિ; આ બધું નિયમબદ્ધ ભક્તિથી પ્રાપ્ત થતું શાસ્ત્રસંમતિ ફળ છે।
Adhyaya 280
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Cyavaneśvara
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદ દ્વારા પ્રભાસક્ષેત્રમાં સ્થિત ચ્યવનેશ્વર લિંગનું માહાત્મ્ય જણાવાયું છે; તેને ‘સર્વપાતકનાશન’ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. ત્યારબાદ ભાર્ગવ ઋષિ ચ્યવનની પૂર્વકથા આવે છે—તે પ્રભાસમાં આવી ઘોર તપ કરે છે અને સ્થાણુ સમાન અચળ બની જાય છે; વલ્મીક, લતાઓ અને કીડીઓથી ઢંકાઈ જાય છતાં તપમાં અડગ રહે છે. રાજા શર્યાતિ વિશાળ પરિકર સાથે તીર્થયાત્રાએ પોતાની પુત્રી સુકન્યાને લઈને આવે છે. સુકન્યા સખીઓ સાથે ફરતાં વલ્મીક પાસે જાય છે અને ઋષિના નેત્રોને તેજસ્વી વસ્તુ સમજી કાંટાથી ભેદે છે. ઋષિના ક્રોધથી રાજસેનામાં દંડરૂપ અવરોધ થાય છે—મલમૂત્ર વિસર્જનમાં અટકાવ જેવી પીડા. પૂછપરછમાં સુકન્યા પોતાનો અપરાધ સ્વીકારે છે; શર્યાતિ ક્ષમા માંગે છે. ચ્યવન ઋષિ ક્ષમા આપે છે, પરંતુ શરત મૂકે છે કે સુકન્યાનો વિવાહ તેની સાથે કરવો; રાજા સંમત થાય છે. અંતે સુકન્યાની આદર્શ સેવા વર્ણવાય છે—નિયમ, અતિથિસત્કાર અને ભક્તિથી તે તપસ્વી પતિની સેવા કરે છે; આમ ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય સાથે જવાબદારી, પ્રાયશ્ચિત્ત અને નિષ્ઠાપૂર્વક સેવાની શિક્ષા મળે છે.
Adhyaya 281
च्यवनेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Chyavaneśvara Māhātmya—Narration of the Glory of Chyavana’s Lord/Shrine)
ઈશ્વર શુકન્યાની કથા વર્ણવે છે. શુકન્યા શર્યાતિની પુત્રી અને મહર્ષિ ચ્યવનની પત્ની હતી. વનમાં દિવ્ય વૈદ્ય એવા અશ્વિનીકુમારો તેને મળે છે; તેના સૌંદર્યની પ્રશંસા કરીને વૃદ્ધ ચ્યવનની અસમર્થતા બતાવી તેને પતિનો ત્યાગ કરવા લલચાવે છે. પરંતુ શુકન્યા પતિવ્રતા ધર્મમાં અડગ રહી પતિનિષ્ઠા પ્રગટ કરે છે અને તેમની વાત નકારે છે. પછી અશ્વિનો ઉપાય કહે છે—અમે ચ્યવનને ફરી યુવાન અને રૂપવાન બનાવી દઈશું; ત્યારબાદ તું અમામાંથી જેને ઇચ્છે તેને પતિ તરીકે પસંદ કરજે. શુકન્યા આ વાત ચ્યવનને કહે છે અને ચ્યવન સંમત થાય છે. ચ્યવન અને અશ્વિનો સરોવરમાં સ્નાન માટે પ્રવેશે છે અને થોડી વારમાં જ સમાન તેજસ્વી, યુવાન રૂપે બહાર આવે છે. શુકન્યા વિવેકથી પોતાના સાચા પતિ ચ્યવનને ઓળખી તેમને જ વરે છે. ચ્યવન પ્રસન્ન થઈ અશ્વિનોને વર માંગવા કહે છે. તેઓ યજ્ઞમાં ભાગ અને સોમપાનનો અધિકાર માગે છે, જે ઇન્દ્રે તેમને ન આપ્યો હતો એમ કહેવાય છે. ચ્યવન ઋષિપ્રભાવથી તેમને યજ્ઞભાગ અને સોમપાનાધિકાર અપાવવાનો વચન આપે છે. અશ્વિનો સંતોષથી વિદાય લે છે અને ચ્યવન-શુકન્યાનું ગૃહસ્થજીવન પુનઃ સમૃદ્ધ બને છે. આ અધ્યાય પતિવ્રતા નીતિ, ધર્મસંગત ઉપચાર અને ઋષિઅધિકારથી વિધિ-સ્થિતિ સ્થાપિત થવાની શિક્ષા આપે છે.
Adhyaya 282
Chyavanena Nāsatyayajñabhāga-pratirodhaka-vajra-mocanodyata-śakra-nāśāya Kṛtyodbhava-Madonāma-mahāsurotpatti-varṇanam (Chyavaneśvara Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં ભૃગુવંશીય મહર્ષિ ચ્યવનના આશ્રમમાં યજ્ઞકાળે ઊભો થયેલો વિધિ-ધર્મસંઘર્ષ વર્ણવાયો છે. ચ્યવનને પુનઃ તેજ, યુવાનપણું અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થયાની વાત સાંભળી રાજા શર્યાતિ પરિવાર-પરિકર સાથે ત્યાં આવે છે અને સન્માનપૂર્વક આવકાર પામે છે. ચ્યવન રાજા માટે યજ્ઞ કરાવવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને આદર્શ યજ્ઞમંડપ તૈયાર થાય છે. સોમવિતરણ સમયે ચ્યવન નાસત્ય અશ્વિનકુમારો માટે સોમગ્રહ લે છે. ઇન્દ્ર વાંધો ઉઠાવે છે—અશ્વિન વૈદ્ય છે અને મર્ત્યોમાં સંચાર કરે છે, તેથી અન્ય દેવો સમાન સોમભાગના અધિકારી નથી. ચ્યવન ઇન્દ્રને ઠપકો આપી અશ્વિનોના દેવત્વ અને લોકહિતકારી સ્વરૂપને સ્થાપે છે અને ચેતવણી છતાં આહુતિ ચાલુ રાખે છે. ક્રોધિત ઇન્દ્ર વજ્રથી ચ્યવન પર પ્રહાર કરવા જાય છે, પરંતુ ચ્યવન તપોબળથી ઇન્દ્રની ભુજા સ્થંભિત કરી દે છે. પછી મંત્રયુક્ત આહુતિથી કૃત્યા ઉત્પન્ન કરે છે; તેના તપમાંથી ‘મદ’ નામનો ભયંકર મહાસત્ત્વ પ્રગટે છે—અતિવિશાળ, જગત ઢાંકી દે તેવી ગર્જના કરતો, ઇન્દ્રને ગળી જવા દોડતો. આ પ્રસંગ યજ્ઞાધિકાર, ઋત્વિજની સત્તા અને દેવબળપ્રયોગની નૈતિક સીમા દર્શાવે છે.
Adhyaya 283
च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Chyavaneśvara (Glory of the Chyavana-installed Liṅga)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં ચ્યવનેશ્વર નામના લિંગનું સ્થાન-માહાત્મ્ય અને પૂજા-વિધાન વર્ણવાયું છે. ઈશ્વરવાણીરૂપે કથા આગળ વધે છે—ભયંકર પ્રભાવ સામે શક્ર (ઇન્દ્ર) ભયભીત થાય છે, અને ભૃગુવંશીય ઋષિ ચ્યવન નિર્ણાયક તપસ્વી-અધિકાર તરીકે પ્રગટ થાય છે. ચ્યવનના કર્મોથી જ અશ્વિનીકુમારોને સોમપાનનો અધિકાર પ્રાપ્ત થયો; આ સંયોગ નથી, પરંતુ ઋષિ-શક્તિનું પ્રકાશન અને સુકન્યા તથા તેના વંશની ચિરકીર્તિ સ્થાપવા માટે જ ગોઠવાયેલું છે એમ જણાવાય છે. પછી કહે છે કે ચ્યવને સુકન્યასთან આ વનમય પુણ્યક્ષેત્રમાં વિહાર કર્યો અને પાપનાશક લિંગની સ્થાપના કરી, જે ચ્યવનેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. આ લિંગની વિધિપૂર્વક આરાધના કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે—એવો સ્પષ્ટ ઉપદેશ છે. અહીં ચન્દ્રમસ-તીર્થનું પણ સૂચન છે, જ્યાં વૈખાનસ અને વાલખિલ્ય મુનિઓ આવે છે. પૌર્ણિમાએ, ખાસ કરીને આશ્વિન માસમાં, નિયમસર શ્રાદ્ધ કરીને બ્રાહ્મણોને અલગ અલગ ભોજન કરાવવાથી ‘કોટિ-તીર્થ’ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ પાપનાશિની કથા સાંભળવાથી જન્મજન્માંતરના સંચિત પાપોથી મુક્તિ મળે છે.
Adhyaya 284
सुकन्यासरोमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Sukanyā-saras)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં આવેલા ઉત્તમ તીર્થ ‘સુકન્યા-સર’નું મહાત્મ્ય જણાવે છે. અહીં સુકન્યા, ઋષિ ચ્યવન અને અશ્વિનીકુમારોની પ્રસિદ્ધ કથા આ સરોવર સાથે જોડાય છે—અશ્વિનો ચ્યવન સાથે અહીં અવગાહન (સ્નાન) કરે છે અને સ્નાનપ્રભાવથી ચ્યવનનું રૂપાંતર થઈ તે અશ્વિનો સમાન તેજસ્વી સ્વરૂપ પામે છે. સરસ-સ્નાનની શક્તિથી સુકન્યાની ઇચ્છા પૂર્ણ થઈ હોવાથી આ તીર્થ ‘કન્યા-સર’ નામે પણ સ્મરાય છે—એવું નામકારણ સમજાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ફલશ્રુતિરૂપે ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ માટે અહીં સ્નાનનું મહત્ત્વ, વિશેષ કરીને તૃતીયા તિથિએ, જણાવાય છે; અનેક જન્મો સુધી ગૃહભંગ/ગૃહકલહથી રક્ષા અને દરિદ્રતા, વિકલાંગતા અથવા અંધત્વવાળા પતિથી બચાવ જેવા પુણ્યફળ તીર્થસેવાના વિધાનરૂપે વર્ણવાય છે.
Adhyaya 285
अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Agastya’s Āśrama and the Glory of Gaṅgeśvara)
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવીનો ધર્મસંવાદ તીર્થયાત્રાના ક્રમમાં વર્ણવાયો છે. ઈશ્વર દેવીને ન્યંકુમતી નદીના પવિત્ર સ્થાનો તરફ દોરી જાય છે—ગોષ્પદ નામના શ્રેષ્ઠ તીર્થમાં ગયા-શ્રાદ્ધ, વરાહ-દર્શન, પછી હરિના ધામનું દર્શન, માતૃગણનું પૂજન, અને નદી–સમુદ્ર સંગમે સ્નાન. ત્યારબાદ પૂર્વ દિશામાં ન્યંકુમતીના સુહાવના કાંઠે આવેલો દિવ્ય અગસ્ત્યાશ્રમ ‘ક્ષુધા-હર’ તથા પાપનાશક તરીકે વર્ણાય છે. દેવી પૂછે છે—વાતાપિ કેમ દમાયો અને અગસ્ત્યનો ક્રોધ શા માટે થયો? ઈશ્વર ઇલ્વલ–વાતાપિની કપટી આતિથ્યકથા કહે છે—તેઓ બ્રાહ્મણોને વારંવાર મારી પુનર્જીવિત કરવાની યુક્તિથી છેતરતા; તેથી બ્રાહ્મણો અગસ્ત્યની શરણમાં જાય છે. પ્રભાસમાં અગસ્ત્ય મેષરૂપે તૈયાર કરાયેલો વાતાપિ ભક્ષણ કરીને તેની પુનરુત્થાન યોજના નિષ્ફળ કરે છે અને ઇલ્વલને ભસ્મ કરે છે; પછી ધનસમૃદ્ધ સ્થાન બ્રાહ્મણોને અર્પે છે—એથી તે ક્ષેત્ર ‘ક્ષુધા-હર’ નામે પ્રસિદ્ધ થાય છે. દૈત્યભક્ષણથી ઉત્પન્ન દોષશાંતિ માટે ગંગાનું આવાહન થાય છે; ગંગા ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ અગસ્ત્યને પાવન કરે છે અને ત્યાંનું શિવલિંગ ‘ગંગેશ્વર’ નામ પામે છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે ગંગેશ્વર દર્શન કરીને સ્નાન, દાન અને જપ કરવાથી નિષિદ્ધ ભક્ષણજન્ય પાપનો નાશ થાય છે—સ્થળ, વિધિ અને સ્મરણથી પ્રાયશ્ચિત્ત સિદ્ધ થાય છે।
Adhyaya 286
बालार्कमाहात्म्यवर्णन (Bālārka Māhātmya — Account of the Glory of Bālārka)
આ અધ્યાય પ્રભાસ-ક્ષેત્રની યાત્રાવર્ણનશ્રેણીમાં દેવીને ઉદ્દેશીને ઈશ્વરના ઉપદેશરૂપે રજૂ થાય છે. ઈશ્વર યાત્રિકને ‘પાપ-નાશન’ બાલાર્ક તીર્થ તરફ દોરી જાય છે અને કહે છે કે તે અગસ્ત્ય આશ્રમના ઉત્તર તરફ, બહુ દૂર નથી. પછી નામનું કારણ જણાવાય છે—પ્રાચીન કાળમાં સૂર્ય (અર્ક) બાલરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં તપ કર્યું હતું, તેથી તે સ્થાન ‘બાલાર્ક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. ફલશ્રુતિ મુજબ રવિવારે દર્શન કરવાથી કુષ્ઠ વગેરે રોગો થાતા નથી અને બાળકોમાં રોગજન્ય દુઃખ પણ ઊભું થતું નથી. આમ, આ એકમમાં પવિત્ર ભૂગોળ, નામોત્પત્તિ અને કાલાનુસાર ભક્તિ સાથે જોડાયેલ આરોગ્યફળનું મહાત્મ્ય એકસાથે વર્ણવાયું છે।
Adhyaya 287
अजापालेश्वरीमाहात्म्यम् | Ajāpāleśvarī Māhātmya (Glory of Ajāpāleśvarī)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે અગસ્ત્ય-સ્થાનની નજીક ‘અજાપાલેશ્વરી’ નામે એક અતિ પવિત્ર તીર્થ છે. રઘુવંશના પ્રતિષ્ઠિત રાજા અજાપાલ ત્યાં પાપ અને રોગ હરણારી દેવીની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે છે. કથામાં ‘અજા-રૂપ’ (બકરી-રૂપ) તરીકે રૂપકથી વર્ણવાયેલા વ્યાધિઓનું શમન કરનાર તરીકે રાજાનું વર્ણન છે, અને તે પોતાના નામે દેવીની પ્રતિષ્ઠા કરીને તેને પાપનાશિની રૂપે સ્થાપે છે. આ અધ્યાયમાં ક્ષેત્રમાહાત્મ્ય, રાજાશ્રય અને વિધિ-સમય (તિથિ)નું મહત્વ એકસાથે આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—તૃતીયા તિથિએ યોગ્ય વિધિથી અને ભક્તિથી પૂજન કરવાથી બળ, બુદ્ધિ, કીર્તિ, વિદ્યાલાભ અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 288
बालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bālārka (the ‘Child-Sun’ Shrine)
ઈશ્વર દેવીને માર્ગદર્શનરૂપે કહે છે—અગસ્ત્યના સ્થાનથી પૂર્વ દિશામાં, ગવ્યૂતિવાળા અંતર-ચિહ્નો મુજબ, બાલાદિત્ય/બાલાર્ક નામે પ્રસિદ્ધ એક તીર્થસ્થાન છે. અધ્યાયમાં આસપાસના સ્થળચિહ્નો, સપાટિકાસંબંધિત પ્રદેશનો ઉલ્લેખ કરીને, આ મંદિરની ખ્યાતિ દર્શાવવામાં આવે છે. પછી કારણકથા—ઋષિ વિશ્વામિત્રે આ સ્થળે વિદ્યાની (પવિત્ર જ્ઞાનશક્તિ) આરાધના કરી, ત્રણ લિંગોની સ્થાપના કરી અને રવિરૂપ દેવતાની પ્રતિષ્ઠા કરી. નિયમબદ્ધ સાધનાથી તેમને સૂર્યદેવ પાસેથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ, અને ત્યારથી દેવતા બાલાદિત્ય/બાલાર્ક તરીકે લોકપ્રસિદ્ધ થયો. અંતે ફલશ્રુતિ—જે મનુષ્ય આ ભાસ્કરને ‘પાપચોર’ રૂપે દર્શન કરે છે, તેને જીવનભર દરિદ્રતા ભોગવવી પડતી નથી; પ્રભાસ ક્ષેત્રની તીર્થપરંપરામાં દર્શનને પુણ્યદાયક કર્મ ગણાવવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 289
पातालगंगेश्वर–विश्वामित्रेश्वर–बालेश्वर लिङ्गत्रयमाहात्म्य (Glory of the Three Liṅgas: Pātāla-Gaṅgeśvara, Viśvāmitreśvara, and Bāleśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે દક્ષિણ દિશામાં થોડા અંતરે (ગવ્યૂતિમાત્ર) એક અતિ પાવન તીર્થ આવેલું છે. ત્યાં ગંગાનું ‘પાતાળગામિની’ સ્વરૂપ પ્રગટ છે અને તેને સ્પષ્ટ રીતે પાપનાશિની તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. પછી વિશ્વામિત્ર ઋષિનો પ્રસંગ આવે છે—સ્નાન માટે તેમણે ગંગાનું આવાહન કર્યું હતું. તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. આગળ ગંગેશ્વર, વિશ્વામિત્રેશ્વર અને બાલેશ્વર—આ ત્રણ લિંગોની મહિમા જણાવાઈ છે; તેમના દર્શનથી ઇષ્ટસિદ્ધિ, પાપક્ષય અને કામપ્રાપ્તિ ફળરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 290
Kuberanagarotpatti and Kubera-sthāpita Somanātha Māhātmya (Origin of Kuberanagara and the Glory of the Somanātha Liṅga Installed by Kubera)
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપ છે. શિવ પ્રભાસક્ષેત્રમાં ન્યંકુમતી નદીના કાંઠે આવેલા એક ઉત્તમ સ્થાનનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં પૂર્વે કુબેરે ‘ધનદ’ પદ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. દેવી પૂછે છે—એક બ્રાહ્મણ ચોરી જેવી વૃત્તિમાં પડીને પણ પછી કુબેર કેવી રીતે બને? ત્યારે શિવ દેવશર્મા નામના બ્રાહ્મણની પૂર્વકથા કહે છે—ગૃહકાર્યોમાં આસક્ત રહી તે લોભથી ધન શોધવા ઘર ત્યજી દે છે; તેની પત્ની અસ્થિર નૈતિકતાવાળી દર્શાવવામાં આવી છે. તેમનો પુત્ર દુઃસહ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં જન્મે છે અને પછી દુરાચારથી પીડિત થઈ સમાજથી ત્યજાય છે. દુઃસહ શિવમંદિરમાં ચોરી કરવા જાય છે, પરંતુ બુઝવા લાગેલા દીવા અને વાટ સંબંધિત ક્રિયામાં અજાણતાં ‘દીપસેવા’ જેવું પુણ્ય થઈ જાય છે. મંદિર-સેવક તેને જોઈ લે છે; તે ભયથી ભાગે છે અને અંતે રક્ષકોના હાથે હિંસક મૃત્યુ પામે છે. પછી તે ગાંધારમાં સુદુર્મુખ નામે કુખ्यात રાજા બની જન્મે છે; અધર્મી હોવા છતાં વંશપરંપરાગત લિંગની અમંત્રક, આદતસર પૂજા કરે છે અને વારંવાર દીપદાન કરે છે. શિકાર દરમિયાન પૂર્વસંસ્કારથી પ્રભાસ આવે છે, ન્યંકુમતી કાંઠે યુદ્ધમાં મરે છે; શિવપૂજાના પ્રભાવથી પાપક્ષય થયો કહેવાય છે. ત્યારબાદ તે તેજસ્વી વૈશ્રવણ (કુબેર) બની જન્મે છે, ન્યંકુમતી પાસે લિંગ સ્થાપે છે અને મહાદેવનું વિસ્તૃત સ્તોત્ર કરે છે. શિવ પ્રગટ થઈ સખ્ય, દિક્પાલપદ અને ધનાધિપત્ય જેવા વર આપે છે અને તે સ્થાન ‘કુબેરનગર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે એમ ઘોષણા કરે છે. પશ્ચિમ તરફ સ્થાપિત લિંગ ‘સોમનાથ’ (અહીં ઉમાનાથ સાથે સંકળાયેલ) તરીકે સ્મરાય છે. ફલશ્રુતિ—શ્રીપંચમીના દિવસે વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી સાત પેઢી સુધી સ્થિર લક્ષ્મી પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 291
भद्रकालीमाहात्म्यवर्णनम् (Bhadrakālī Māhātmya Description)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર ‘કૌબેર-સંજ્ઞક’ નામે ઓળખાતા સ્થળના ઉત્તર તરફ આવેલા ભદ્રકાળી દેવીના તીર્થ/મંદિરનું નિર્દેશન કરે છે. દેવીને વાંછિતાર્થ-પ્રદાયિની કહેવામાં આવી છે અને તેમને વીરભદ્ર સાથે દક્ષ-યજ્ઞના વિધ્વંસ પ્રસંગ સાથે સ્પષ્ટ રીતે જોડવામાં આવી છે—દક્ષના યજ્ઞભંગમાં તેઓ કાર્યકારી શક્તિ છે. પછી કાલવિધિ આવે છે—ચૈત્ર માસની તૃતીયા તિથિએ દેવીપૂજન વિશેષ ફળદાયક જણાવાયું છે. ચામુંડા-રૂપોની વિસ્તૃત આરાધનાથી ભક્તને સૌભાગ્ય, વિજય અને લક્ષ્મીનો નિવાસ (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત થાય છે—એવી ફલશ્રુતિ આપી, આ અધ્યાય સ્થાનચિહ્ન અને નિશ્ચિત તિથિને જોડીને ઉપાસનાનો વ્યવહારુ નિર્દેશ આપે છે।
Adhyaya 292
भद्रकालीबालार्कमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Bhadrakālī and Bālārka (Solar Installation)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર કૌરવ-સંજ્ઞક સ્થાનથી પરે ઉત્તર દિશામાં આવેલા એક તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. ત્યાં દેવી ભદ્રકાળી ઘોર તપ કરે છે અને પછી પરમ ભક્તિથી રવિ/સૂર્યની સ્થાપના કરે છે. રવિવાર સાથે સપ્તમી તિથિનો યોગ વિશેષ પૂજાકાળ તરીકે જણાવાયો છે. લાલ ફૂલો અને લાલ ચંદનાદિ લેપ/અનુલેપનથી અર્ચના શ્રેષ્ઠ ગણાઈ છે. ભક્તિપૂર્વક કરેલું પૂજન ‘કોટિ યજ્ઞફળ’ સમાન ફળ આપે છે અને વાત-પિત્તજન્ય રોગો તથા અન્ય અનેક વ્યાધિઓથી મુક્તિ આપે છે—એવી ફળશ્રુતિ છે. અંતે તીર્થયાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનારોએ એ જ સ્થાને અશ્વદાન કરવું—એવો ઉપદેશ છે. સ્થાન-પૂજા, કાળવિશેષ અને દાન—આ ત્રણેને એક સંકલિત ધાર્મિક અનુષ્ઠાનરૂપે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.
Adhyaya 293
कुबेरस्थानोत्पत्तौ कुबेरमाहात्म्यवर्णनम् (Origin of Kubera’s Station and its Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર કુબેરસંબંધિત એક વિશેષ પવિત્ર સ્થાનનું તત્ત્વવર્ણન કરે છે. પવિત્ર ક્ષેત્રના નકશામાં નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાં કુબેરસ્થાન દર્શાવાયું છે, જ્યાં કુબેરની સ્વયંભૂ ઉપસ્થિતિ સર્વ દારિદ્ર્યનાશક તરીકે પ્રતિપાદિત થાય છે. પંચમી તિથિએ ગંધ, પુષ્પ અને અનુલેપન વગેરે દ્વારા ત્યાં વિશેષ પૂજા કરવાની વિધિ જણાવાય છે. તે સ્થાન આઠ મકર-સંબંધિત “નિધાન”ોથી શોભિત કહેવાય છે. યોગ્ય સમય, દ્રવ્ય અને સ્થાન-દેવતાના સંયોગથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી નિર્વિઘ્ન નિધાનપ્રાપ્તિ તથા અનુપમ ધનસમૃદ્ધિનું ફળ મળે છે.
Adhyaya 294
Ajogandheśvara-māhātmya (अजोगन्धेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Ajogandheśvara at Puṣkara
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપ છે. ઈશ્વર દેવીને કુબેરના સ્થાનના પૂર્વમાં આવેલ પવિત્ર પુષ્કર-તીર્થનું વર્ણન કરે છે. દેવી પૂછે છે—માછલાં મારનાર અને દોષકર્મી એવા એક કૈવર્ત (માછીમાર)ને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ કેવી રીતે મળી? ત્યારે ઈશ્વર પૂર્વવૃત્તાંત કહે છે—માઘ માસમાં ઠંડીથી પીડિત તે માણસ ભીનું જાળ લઈને પુષ્કરક્ષેત્રમાં આવ્યો અને લતાઓ-વૃક્ષોથી ઢંકાયેલો એક શૈવ પ્રાસાદ જોયો. ગરમી માટે તે પ્રાસાદ પર ચઢ્યો અને ધ્વજસ્તંભના શિખરે જાળ પાથરી સૂર્યમાં સુકાવ્યું; પ્રમાદ/મૂર્છાથી પડી ગયો અને શિવક્ષેત્રમાં જ અચાનક મૃત્યુ પામ્યો. સમય જતાં તે જાળ ધ્વજને બાંધી શુભકારક બન્યું; ‘ધ્વજ-માહાત્મ્ય’થી તે અવંતીમાં ઋતધ્વજ નામે રાજા બની જન્મ્યો, રાજ્ય કર્યું, અનેક દેશોમાં ફર્યો અને રાજભોગ ભોગવ્યા. પછી જાતિસ્મર બની પ્રભાસક્ષેત્રમાં પરત આવી, અજોગંધ સંબંધિત દેવાલયસમૂહનું નિર્માણ/જીર્ણોદ્ધાર કર્યું, એક કુંડ પાસે ‘અજોગંધેશ્વર’ નામનું મહાલિંગ સ્થાપ્યું/પૂજ્યું અને લાંબા સમય સુધી ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી. અહીં તીર્થવિધિ જણાવાય છે—પુષ્કરના પશ્ચિમ કુંડ ‘પાપતસ્કર’માં સ્નાન, ત્યાં બ્રહ્માના પ્રાચીન યજ્ઞોનું સ્મરણ, તીર્થાવાહન, અજોગંધેશ્વર લિંગની સ્થાપના/પૂજા અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને સુવર્ણ કમળનું દાન. ફલશ્રુતિ મુજબ ગંધ, પુષ્પ અને અક્ષતથી યોગ્ય પૂજન કરવાથી સાત જન્મોના પાપ પણ નાશ પામે છે.
Adhyaya 295
चन्द्रोदकतीर्थमाहात्म्य–इन्द्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glory of Candrodaka Tīrtha and the Indreśvara Shrine)
ઈશ્વર દેવીને ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં આવેલા પવિત્ર ક્ષેત્રનું વર્ણન કરે છે—ગવ્યૂતિ પ્રમાણે માપેલી દૂરીએ સ્થિત ઉત્તમ ઇન્દ્રસ્થાન, જે ચન્દ્રસરસ અને ચન્દ્રોદક જળ સાથે સંકળાયેલું છે. આ જળનું માહાત્મ્ય એવું કે તે જરા (ક્ષય/વૃદ્ધાવસ્થા) અને દારિદ્ર્ય (ગરીબી) દૂર કરે છે. શુક્લપક્ષે તીર્થ વધે અને કૃષ્ણપક્ષે ઘટે, છતાં પાપયુગમાં પણ તેનું દર્શન રહે છે. ત્યાં સ્નાન કરવું મહાપાપથી પીડિત માટે પણ ઓછા વિચારથી નિશ્ચિત પ્રાયશ્ચિત્ત ગણાય છે. પછી અહલ્યા પ્રસંગ અને ગૌતમના શાપ સાથે જોડાયેલા ઇન્દ્રના ગંભીર દોષની કથા આવે છે. ઇન્દ્રે બહુ દાન સાથે પૂજા કરી અને સહસ્ર વર્ષ શિવની પ્રતિષ્ઠા કરી; તે સ્વરૂપ ‘ઇન્દ્રેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું અને સર્વ અપરાધનાશક કહેવાયું. અંતે યાત્રાક્રમ—ચન્દ્રતીર્થમાં સ્નાન, પિતૃ અને દેવોને તર્પણ-અર્પણ, પછી ઇન્દ્રેશ્વરની આરાધના; તેથી નિઃસંદેહ પાપમુક્તિ મળે છે.
Adhyaya 296
ऋषितोयानदीमाहात्म्यवर्णन (Māhātmya of the Ṛṣitoyā River)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રાભાસ ખંડના ‘દેવકુલ’ નામના પવિત્ર ક્ષેત્રનું તત્ત્વવર્ણન કરે છે. તે આગ્નેય દિશામાં ગવ્યૂતિવાળા માપે નિર્ધારિત અંતરે આવેલું છે; પ્રાચીનકાળે દેવો અને ઋષિઓની સભાઓથી તેની પવિત્રતા સ્થિર થઈ, અને પૂર્વે પ્રતિષ્ઠિત લિંગના પ્રભાવથી જ આ સ્થાનને ‘દેવકુલ’ નામે પ્રામાણ્ય મળ્યું એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પછી પશ્ચિમ તરફ ‘ઋષિઓની પ્રિયા’ એવી ઋષિતોયા નદીનું માહાત્મ્ય આવે છે—તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી ગણાય છે. વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ-આદિ કરવાથી દીર્ઘકાળ પિતૃસંતોષ થાય છે—એવો નિયમ જણાવાયો છે. દાનધર્મ પણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે: આષાઢ અમાવાસ્યાએ સોનું, અજિન (ચામડું) અને કમ્બળ દાન કરવાથી તેનું પુણ્ય પૂર્ણિમા સુધી વધતું જઈ સોળગણું થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિ કહે છે કે આ પવિત્ર ભૂમિમાં સ્નાન, તર્પણ અને દાન કરવાથી સાત જન્મોના સંચિત પાપો પણ નાશ પામી મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 297
ऋषितोयामाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Ṛṣitoyā at Mahodaya)
દેવીએ ઈશ્વરને પૂછ્યું—‘ઋષિતોયા’ નામના પવિત્ર જળની ઉત્પત્તિ અને મહિમા શું છે, અને તે શુભ દેવદારુવનમાં કેવી રીતે આવ્યું? ઈશ્વર કહે છે કે અનેક તપસ્વી ઋષિઓને સ્થાનિક જળોમાં મહાનદીઓ જેવી કર્માનંદદાયી પ્રેરણા ન મળતાં, તેઓ બ્રહ્મલોક જઈ બ્રહ્માને સર્જનહાર‑પાલક‑સંહારક રૂપે સ્તુતિ કરે છે અને અભિષેકસ્નાન માટે પાપનાશિની નદીની યાચના કરે છે। કરુણાથી બ્રહ્મા ગંગા, યમુના, સરસ્વતી વગેરે નદીદેવીઓને એકત્ર કરી પોતાના કમંડલુમાં ધારણ કરે છે અને પૃથ્વી તરફ પ્રવાહિત કરે છે. તે જ જળ પૃથ્વી પર ‘ઋષિતોયા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે—ઋષિઓને પ્રિય અને સર્વ પાપહર—જે દેવદારુવનમાં આવી વેદવિદ ઋષિઓના માર્ગદર્શનથી સમુદ્ર તરફ જાય છે। અધ્યાયમાં તે સર્વસુલભ કહેવાય છે, છતાં મહોદય, મહાતીર્થ અને મૂળચાંડીઈશ નજીક—આ ત્રણ સ્થાનોમાં તેનો વિશેષ દુર્લભ લાભ દર્શાવાયો છે. સ્નાન‑શ્રાદ્ધ માટે સમયાનુસાર પ્રવાહ‑સમતા પણ બતાવવામાં આવી છે—પ્રાતઃ ગંગા, સાંજે યમુના, મધ્યાહ્ને સરસ્વતી વગેરે; ફલશ્રુતિ—પાપક્ષય અને ઇષ્ટફળસિદ્ધિ।
Adhyaya 298
गुप्तप्रयागमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gupta-Prayāga (Hidden Prayāga)
આ અધ્યાયમાં પાર્વતી પ્રભાસક્ષેત્રમાં સંગાલેશ્વર નજીક તીર્થરાજ પ્રયાગ તથા ગંગા, યમુના અને સરસ્વતીની હાજરી વિશે સ્પષ્ટતા માંગે છે. ઈશ્વર સમજાવે છે કે પૂર્વે લિંગસંબંધિત પ્રસંગથી જોડાયેલી એક દિવ્ય સભામાં અસંખ્ય તીર્થો એકત્ર થયા હતા; તેમાં પ્રયાગે પોતાને છુપાવી દીધો, તેથી તે ‘ગુપ્ત’ બની ‘ગુપ્તપ્રયાગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. પછી પવિત્ર ભૂગોળનું વર્ણન આવે છે—પશ્ચિમે બ્રહ્મકુંડ, પૂર્વે વૈષ્ણવકુંડ અને મધ્યમાં રુદ્ર/શિવકુંડ; તેમજ ‘ત્રિસંગમ’ વિસ્તારમાં ગંગા-યમુનાના સંગમ વચ્ચે સરસ્વતી સૂક્ષ્મ અને ગુપ્ત રૂપે વહે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ગ્રંથ કાળનિર્દેશ સાથે સ્નાનની ક્રમશઃ શુદ્ધિ-વિધિ જણાવે છે—માનસિક, વાચિક, કાયિક, સંબંધિત, ગુપ્ત તથા ઉપદોષ સ્નાનથી ક્રમે નાશ પામે છે; વારંવાર સ્નાન અને કુંડાભિષેક મહાદોષો પણ દૂર કરે છે. માતૃદેવીઓનું પૂજન-દાન, ખાસ કરીને કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ, તેમના અનેક અનુચરોના ભયને શમાવવા માટે વિધાનરૂપે કહેવાયું છે. શ્રાદ્ધને પિતૃ અને માતૃ વંશના ઉદ્ધારક તરીકે પ્રશંસા કરવામાં આવી છે, અને યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનાર યાત્રિકોને વૃષદાનની ભલામણ છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ માહાત્મ્ય સાંભળી અને શ્રદ્ધાથી સ્વીકારી લેવાથી શંકરધામ તરફ ગતિ થાય છે.
Adhyaya 299
माधवमाहात्म्यवर्णनम् | Mādhava Māhātmya (Glorification of Mādhava at Prabhāsa)
ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં દક્ષિણ તરફ થોડે અંતરે આવેલા માધવ-તીર્થ/મંદિરનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં દેવતા શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર વિષ્ણુસ્વરૂપ માધવ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત છે એમ જણાવે છે. શુક્લપક્ષની એકાદશીએ જિતેન્દ્રિય ભક્ત ઉપવાસ કરીને ચંદન-સુગંધ, પુષ્પ અને અનુલેપનથી વિધિપૂર્વક પૂજા કરે તો તેને ‘પરમ પદ’ પ્રાપ્ત થાય છે—જે પુનર્જન્મથી મુક્તિ (અપુનર્ભવ) તરીકે વર્ણવાયું છે. બ્રહ્માની ગાથા પણ પ્રમાણ આપે છે કે વિષ્ણુકુંડમાં સ્નાન કરીને માધવપૂજન કરવું હરી સ્વયં પરમ આશ્રયરૂપે જ્યાં વિરાજે છે તે લોક સુધી પહોંચવાનો સીધો માર્ગ છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે આ વૈષ્ણવ માહાત્મ્ય સર્વ પુરુષાર્થ આપનારું અને સર્વ પાપ નાશ કરનારું છે; તેથી તે સ્તુતિ સાથે સંક્ષિપ્ત પૂજા-વિધિરૂપ માર્ગદર્શન પણ બને છે.
Adhyaya 300
संगालेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Sangāleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Sangāleśvara)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રના ઉત્તર ભાગમાં, વાયવ્ય દિશાને અનુરૂપ સ્થાને આવેલા સંગાલેશ્વર લિંગનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે; તેને “સર્વ-પાતક-નાશન” કહેવામાં આવ્યું છે. ઈશ્વર કહે છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર (શક્ર) તથા અન્ય લોકપાલો, આદિત્યો અને વસુઓએ ત્યાં લિંગપૂજા કરી. દેવસમૂહના સંગમથી ઉપાસના સ્થાપિત થઈ હોવાથી પૃથ્વી પર આ સ્થાન “સંગાલેશ્વર” નામે પ્રસિદ્ધ થશે—એવું નામકરણકારણ પણ જણાવાયું છે. માનવ દ્વારા સંગાલેશ્વરની પૂજા કરવાથી વંશમાં સમૃદ્ધિ રહે અને દરિદ્રતા ન રહે—એવું ફળ કહેવામાં આવ્યું છે. માત્ર દર્શનનું ફળ કુરુક્ષેત્રમાં હજાર ગાયોનું દાન કર્યાના સમાન ગણાયું છે. અમાવાસ્યાએ સ્નાન કરીને ક્રોધ વિના શ્રાદ્ધ કરવાનું વિધાન છે; તેથી પિતૃઓ લાંબા સમય સુધી તૃપ્ત રહે છે. ક્ષેત્રની મર્યાદા અર્ધ-ક્રોશ પરિક્રમા જેટલી કહી, તેને કામના-પૂર્તિ અને પાપ-નાશક ગણાવ્યું છે. આ મહાપુણ્ય તીર્થની સીમામાં મરણ પામનાર—ઉત્તમ કે મધ્યમ—ઉચ્ચ ગતિ પામે છે; ઉપવાસ કરીને દેહત્યાગ કરનાર પરમેશ્વરમાં લીન થાય છે. હિંસામૃત્યુ, અકસ્માત, આત્મહત્યા, સર્પદંશ, અશુદ્ધ અવસ્થામાં મરણ—આ બધું પણ અહીં અપુનર્ભવ (પુનર્જન્મ નિવારણ) આપનાર બની શકે છે એમ કહ્યું છે. અંતે ષોડશ શ્રાદ્ધ, વૃષોત્સર્ગ અને બ્રાહ્મણભોજન વગેરે દ્વારા મુક્તિનું વર્ણન અને આ માહાત્મ્ય શ્રવણથી પાપ, શોક અને દુઃખ નાશ પામે એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 301
Siddheśvara-māhātmya (Glory of Siddheśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર–દેવીનો સંક્ષિપ્ત તત્ત્વચર્ચાત્મક સંવાદ છે. પ્રભાસ ક્ષેત્રના તીર્થસમૂહમાં સિદ્ધેશ્વરને શ્રેષ્ઠ લિંગસ્થાન તરીકે દર્શાવી તેની નજીકતા અને દિશાસ્થિતિ જણાવવામાં આવે છે. દેવોએ ઝડપથી ‘સંગાલેશ્વર’ નામે શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી; ત્યારબાદ સિદ્ધગણોએ ‘સિદ્ધેશ્વર’ને સર્વસિદ્ધિદાતા માની સ્થાપિત કરી સ્તુતિ કરી. શિવનો વર: જે સાધક નિયમપૂર્વક ત્યાં આવી સ્નાન કરે, સિદ્ધનાથની પૂજા કરે અને જપ કરે—વિશેષ કરીને શતરુદ્રીય, અઘોર મંત્ર અને મહેશ્વર ગાયત્રી—તે છ માસમાં સિદ્ધિ તથા અણિમા વગેરે શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરે છે. આશ્વયુજ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીની મહારાત્રિએ નિર્ભય અને સ્થિર સાધકને વિશેષ સફળતા મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં આ માહાત્મ્યને પાપનાશક અને સર્વકામફલપ્રદ ગણાવ્યું છે.
Adhyaya 302
गन्धर्वेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Gandharveśvara—Account of the Shrine’s Glory
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસક્ષેત્રમાં ગંધર્વેશ્વર નામના પરમ શિવધામે જવું. ત્યાં લિંગ ઉત્તર દિશાના ભાગમાં પાંચ ધનુષ જેટલા અંતરે સ્થિત છે—આ અધ્યાય યાત્રાળુ માટે માર્ગસૂચક પણ બને છે. આ સ્થાનના દર્શનથી દર્શક ‘રૂપવાન’ બને છે, એટલે દેહમાં સૌંદર્ય અને આકર્ષણ પ્રગટે છે. લિંગ ગંધર્વોએ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું છે એમ કહી તેની પવિત્ર પરંપરા દર્શાવવામાં આવે છે. સ્નાન કરીને ત્યાં એકવાર વિધિપૂર્વક પૂજા કરવાથી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે અને ‘રક્તકંઠ’ નામનું શુભ લક્ષણ પ્રાપ્ત થાય છે—એવી ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 303
Sangāleśvara–Uttareśvara Māhātmya (संगालेश्वरमाहात्म्य–उत्तरेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्)
અધ્યાય 303માં ઈશ્વર દેવીને આદેશ આપે છે કે ઉત્તર દિશામાં એક ‘ઉત્તમ દેવતા’ પાસે જવું, જેના પૂજનને મહાપાતક-નાશક કહેવાયું છે. તે દેવતાના પશ્ચિમમાં એક શ્રેષ્ઠ લિંગનું વર્ણન છે, જે શેષનાગના નેતૃત્વમાં નાગોએ ઘોર તપ કરીને સ્થાપિત કર્યું હતું. નાગપૂજિત દેવતાની આરાધના કરનારને જીવનભર વિષનો પ્રભાવ થતો નથી અને સર્પો પ્રસન્ન થઈ હાનિ કરતા નથી—આ રીતે રક્ષણાત્મક ધાર્મિક ભાવ મુખ્ય છે. તેથી મનુષ્યોએ પૂર્ણ પ્રયત્નથી તે લિંગની પૂજા કરવી—એવો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. અંતે કહેવામાં આવે છે કે પશ્ચિમ ક્ષેત્રના પુણ્યમય ગંગાતીરે ઋષિઓએ અનેક લિંગો સ્થાપ્યાં છે. તેમના દર્શન અને પૂજનથી સર્વ પાપો નાશ પામે છે અને સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે—આ અધ્યાયની ફલશ્રુતિરૂપ મહિમા છે.
Adhyaya 304
गंगामाहात्म्यवर्णनम् (Gaṅgā-Māhātmya near Saṅgāleśvara)
આ અધ્યાયમાં સૂત સંવાદની ભૂમિકા બાંધે છે અને ઈશ્વર પાર્વતીને પ્રભાસક્ષેત્રમાં સંગાલેશ્વર નજીક ત્રિપથગામિની ગંગાના સ્થાનિક પ્રાકટ્યનું રહસ્ય કહે છે. પાર્વતી બે આશ્ચર્ય પૂછે છે—ગંગા ત્યાં કેવી રીતે આવી અને ત્યાં ત્રિનેત્ર માછલીઓ કેવી રીતે છે. ઈશ્વર કારણકથા વર્ણવે છે: મહાદેવ સંબંધિત શાપપ્રસંગમાં જોડાયેલા કેટલાક ઋષિઓ પછી પશ્ચાત્તાપથી સંગાલેશ્વરે કઠોર તપ અને પૂજા કરે છે. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન શિવ લોકનિદર્શન માટે તેમને ત્રિનેત્ર-ચિહ્ન આપે છે અને અભિષેક માટે ગંગાને ત્યાં પ્રગટ કરવાની વરદાન આપે છે. તરત જ ગંગા માછલીઓ સાથે પ્રગટ થાય છે; ઋષિઓના દર્શનથી તે માછલીઓ પણ શિવાનુગ્રહથી ત્રિનેત્ર બની જાય છે. પછી સાધના-ફળ જણાવાયું છે: તે કુંડમાં સ્નાન કરવાથી પંચપાતકનો નાશ થાય છે. અમાવાસ્યાએ સ્નાન કરીને બ્રાહ્મણને સોનું, ગાય, વસ્ત્ર અને તલ દાન કરનાર શિવકૃપાના પ્રતીકરૂપ ‘ત્રિનેત્રત્વ’ પામે છે. અંતે આ મહાત્મ્યનું શ્રવણ પણ પુણ્યદાયક અને ઇચ્છિત ફળ આપનારું કહેવાયું છે।
Adhyaya 305
Nārada-Āditya Māhātmya (Glory of Nāradaāditya)
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદરૂપે પ્રભાસ પ્રદેશમાં આવેલા ‘નારદાદિત્ય’ નામના સૂર્ય-સ્થાનનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. અહીં સૂર્યદર્શનથી જરા (વૃદ્ધાવસ્થા) અને દારિદ્ર્યનો નાશ થાય છે એમ જણાવાય છે. દેવી પૂછે છે—નારદ મુનિ જરાગ્રસ્ત કેવી રીતે થયા? ત્યારે શિવ દ્વારાવતીની ઘટના કહે છે: કૃષ્ણપુત્ર સામ્બે નારદને યોગ્ય માન ન આપ્યો; નારદે ઉપદેશ આપતાં સામ્બે તપસ્વી જીવનની ટીકા કરી અને ક્રોધમાં નારદને જરાધીન થવાનો શાપ આપ્યો. જરાથી પીડિત નારદ શુદ્ધ, એકાંત સ્થાને જઈ સુંદર સૂર્યપ્રતિમા સ્થાપે છે અને ‘સર્વ દારિદ્ર્યનાશક’ સૂર્યની સ્તુતિ કરે છે—તેમને ઋક્/સામ સ્વરૂપ, નિર્મળ પ્રકાશ, સર્વવ્યાપી કારણ અને તમોનાશક તરીકે ગાય છે. પ્રસન્ન સૂર્ય પ્રગટ થઈ વર આપે છે કે નારદ ફરી યુવાન દેહ પામે. વધુમાં નિયમ કહે છે કે રવિવારે સપ્તમી તિથિ સાથે આવે ત્યારે સૂર્યદર્શન કરનારને રોગભયથી મુક્તિ મળે. અંતે આ તીર્થની પાપનાશક શક્તિ ફલશ્રુતિમાં પ્રતિપાદિત છે।
Adhyaya 306
सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Sāmbāditya: Sāmba’s Sun-Worship at Prabhāsa)
ઈશ્વર પ્રભાસક્ષેત્રના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા પાપનાશક તીર્થ ‘સાંબાદિત્ય’નું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. જાંબવતીનો પુત્ર સાંબ પિતાના ક્રોધજન્ય શાપથી પીડિત થઈ વિષ્ણુની શરણ લે છે. વિષ્ણુ તેને પ્રભાસમાં ઋષિતોયા નદીના સુંદર કિનારે, બ્રાહ્મણોથી શોભિત ‘બ્રહ્મભાગ’ ખાતે જવા કહે છે અને વચન આપે છે કે ત્યાં સૂર્યરૂપે વરદાન આપશે. સાંબ ત્યાં પહોંચી ભાસ્કરની અનેક સ્તુતિઓથી આરાધના કરે છે અને ઋષિતોયા-તટે નારદના તપસ્થાનનું દર્શન કરે છે. સ્થાનિક બ્રાહ્મણો બ્રહ્મભાગની પવિત્રતા પ્રમાણિત કરી તેના સંકલ્પને અનુમોદન આપે છે; ત્યારબાદ સાંબ નિયમિત પૂજા અને તપ કરે છે. વિષ્ણુ દેવકાર્યોનું વિભાજન સ્મરાવે છે—રુદ્ર ઐશ્વર્ય આપે, વિષ્ણુ મોક્ષ આપે, ઇન્દ્ર સ્વર્ગ આપે; જળ-પૃથ્વી-ભસ્મ શુદ્ધિકારક, અગ્નિ રૂપાંતરક, ગણેશ વિઘ્નહર્તા—પરંતુ દિવાકર વિશેષ કરીને આરોગ્યદાતા છે. શાપના અવરોધથી સામાન્ય વર સિદ્ધ ન થતાં વિષ્ણુ સૂર્યરૂપે પ્રગટ થઈ સાંબને કুষ্ঠથી મુક્ત કરી શુદ્ધિ આપે છે. સાંબ ત્યાં નિત્ય સન્નિધિ માગે છે; સૂર્ય દેહશુદ્ધિનું આશ્વાસન આપી વ્રત જણાવે છે—રવિવારે આવતી સપ્તમીના દિવસે ઉપવાસ અને રાત્રિ જાગરણ. ભક્તિપૂર્વક સ્નાન, રવિવારે સાંબાદિત્યપૂજા, અને નજીકના પાપનાશક કુંડમાં શ્રાદ્ધ તથા બ્રાહ્મણભોજન કરવાથી આરોગ્ય, ધન, સંતાન, ઇચ્છાસિદ્ધિ અને સૂર્યલોકમાં માન મળે છે; વંશમાં કুষ্ঠ તથા પાપજન્ય રોગો ઉત્પન્ન થતા નથી.
Adhyaya 307
अपरनारायणमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Apara-Nārāyaṇa)
અધ્યાય ૩૦૭માં ઈશ્વર વર્ણવે છે કે પૂર્વે ઉલ્લેખિત સાંબાદિત્યથી થોડું પૂર્વ દિશામાં ‘અપર-નારાયણ’ નામનું દિવ્ય સ્થાન છે. ત્યાં સૂર્યને વિષ્ણુ-સ્વરૂપ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે; ભક્તોને વરદાન આપવા ભગવાન ‘અપર’ એટલે અન્ય/વધુ રૂપ ધારણ કરે છે—એથી ‘અપર’ નામનું કારણ સમજાવવામાં આવે છે. પછી વિધાન આવે છે—તે સ્થળે પુણ્ડરીકાક્ષનું વિધાનપૂર્વક પૂજન કરવું, ખાસ કરીને ફાલ્ગુન શુક્લ એકાદશીના દિવસે. ફળશ્રુતિ સ્પષ્ટ છે: પાપક્ષય થાય છે અને સર્વ ઇચ્છિત ફળોની સિદ્ધિ મળે છે; સ્થાન-દેવતા-તિથિ-કર્મ-ફળનો સંક્ષિપ્ત માર્ગ અહીં દર્શાવવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 308
मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Origin-Glory of Mūla-Caṇḍīśa and the Taptodaka Kuṇḍa)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ ‘મૂલચન્ડીશ’ લિંગનું માહાત્મ્ય કેવી રીતે પ્રગટ થયું. દેવદારુવનમાં તેઓ Ḍiṇḍિ નામના ભિક્ષુક-તપસ્વી રૂપે ઉશ્કેરણીરૂપે પ્રગટ થયા; તેથી ઋષિઓ ક્રોધિત થઈ શાપ આપે છે અને મુખ્ય લિંગ પડી જાય છે. શુભતા હરી જતાં વ્યાકુળ ઋષિઓ બ્રહ્મા પાસે જાય છે. બ્રહ્મા તેમને ઉપદેશ આપે છે—કુબેરના આશ્રમ નજીક હાથી-રૂપે સ્થિત રુદ્ર પાસે જઈ ક્ષમા માગો. માર્ગમાં ગૌરી કરુણાથી ગોરસ (દૂધ) આપે છે અને થાક ઉતારવા ઉત્તમ સ્નાનસ્થાન પ્રગટ કરે છે; ગરમ પાણીના સંબંધથી તે ‘તપ્તોદક કુંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. અંતે ઋષિઓ રુદ્રને મળી સ્તુતિ કરીને અપરાધ સ્વીકારી સર્વ જીવોના કલ્યાણની પ્રાર્થના કરે છે. રુદ્ર પ્રસન્ન થઈ લિંગને ફરી ઊંચું કરી પ્રતિષ્ઠિત કરે છે (ઉન્નત ભાવ સાથે) અને ફલશ્રુતિ કહે છે—મૂલચન્ડીશ દર્શન મહાન જળકાર્યો કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયક; સ્નાન પછી પૂજા અને દાનનું વિધાન છે, જેના દ્વારા શક્તિ, પ્રભાવ અને લોકિક રાજ્ય-સમૃદ્ધિ પુરાણોક્ત રીતે પ્રાપ્ત થાય છે. અધ્યાય અંતે નામની વ્યૂત્પત્તિ (ચન્ડીનો ઈશ; જ્યાં પડ્યું તે ‘મૂલ’) તથા સંગમેશ્વર, કુંડિકા, તપ્તોદક વગેરે તીર્થોની નોંધ આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 309
Caturmukha-Vināyaka Māhātmya (Glory of Four-Faced Vināyaka)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને સંક્ષિપ્ત તીર્થ-માર્ગદર્શન અને પૂજા-વિધિ આપે છે. યાત્રિકને ચંડીશના ઉત્તર તરફ આવેલા ‘ચતુર્મુખ’ નામના વિનાયક મંદિર તરફ જવા કહે છે; ઈશાન ખૂણાની દિશામાં ચાર ધનુષ જેટલા અંતરની દિશા-દૂરી પણ દર્શાવવામાં આવી છે. ત્યાં પ્રયત્નપૂર્વક અને સાવધાનીથી પૂજા કરવી—ગંધ, પુષ્પ, તેમજ ભક્ષ્ય-ભોજ્ય નૈવેદ્ય, ખાસ કરીને મોદક અર્પણ કરવાના છે. ચતુર્થી તિથિએ પૂજન કરવાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; નિયમિત ભક્તિથી વિઘ્નો દૂર થાય અને ધાર્મિક હેતુઓ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થાય એવો ભાવ છે.
Adhyaya 310
कलंबेश्वरमाहात्म्य (Kalambeśvara Māhātmya) — The Glory of Kalambeśvara
અધ્યાય ૩૧૦માં ઈશ્વરવાણીરૂપે પ્રાભાસ-ક્ષેત્રમાં કલંબેશ્વર મંદિરનું સ્થાન દર્શાવવામાં આવ્યું છે. તે વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં ‘ધનુર્દ્વિતય’ એટલે બે ધનુષ્ય-લંબાઈ જેટલા અંતરે સ્થિત હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. કલંબેશ્વરના માત્ર દર્શન અને પૂજનથી સર્વ કિલ્બિષો (નૈતિક અશુદ્ધિઓ) દૂર થાય છે અને તે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે એમ પ્રતિપાદિત છે. સોમવાર અને અમાવાસ્યાનો સંયોગ ત્યાં વિશેષ પુણ્યદાયક ગણાયો છે. પુણ્યફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં વિપ્રોને ભોજન કરાવી અતિથિસત્કારરૂપ દાન કરવું જોઈએ એવી શિક્ષા આપી, અંતે તેને પ્રાભાસખંડના પ્રાભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘કલંબેશ્વરમાહાત્મ્ય’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે।
Adhyaya 311
गोपालस्वामिहरिमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Gopāla-svāmin Hari)
આ અધ્યાયમાં સંક્ષિપ્ત તત્ત્વોપદેશાત્મક ધર્મસંવાદ વર્ણવાયો છે. ઈશ્વર મહાદેવીને ગોપાલસ્વામી હરિના મંદિર તરફ જવા આદેશ આપે છે અને સ્થાન સ્પષ્ટ કરે છે—ચંડીશથી પૂર્વ દિશામાં વીસ ધનુ (ધનુષ) જેટલા અંતરે તે દેવાલય આવેલું છે. ત્યાં હરિનું દર્શન અને પૂજા સર્વ પાપોને શમાવે છે તથા દરિદ્રતાની તરંગોને નાશ કરે છે—એવું પુરાણોક્ત ફળ કહેવામાં આવ્યું છે. વિશેષ કરીને માઘ માસમાં પૂજા અને જાગરણ કરવાની પ્રશંસા છે; આ રીતે કરનાર ભક્ત પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે।
Adhyaya 312
Bakulsvāmi-Sūrya Māhātmya (बकुलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम्) — The Glory of Bakulsvāmin as Sūrya
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરના ઉપદેશરૂપે તીર્થ-નિર્દેશ અને વ્રતવિધાન સંક્ષેપમાં વર્ણવાયું છે. ઉત્તર ભાગમાં ‘આઠ ધનુષ’ જેટલા અંતરે સૂર્યસ્વરૂપ બકુલસ્વામીનું સ્થાન છે; તેમના દર્શનને દુઃખ-શોક અને ક્લેશ નાશક કહેવામાં આવ્યું છે. પછી વિધાન છે કે રવિવારે જો સપ્તમી તિથિ આવે, તો રાત્રિભર જાગરણ કરવું. આ વ્રતનું ફળ સર્વ મનોઇચ્છાઓની સિદ્ધિ તથા સૂર્યલોકમાં માન-પ્રતિષ્ઠા અને ઉન્નતિ પ્રાપ્ત થવી એમ જણાવાયું છે. અંતે તેને સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘બકુલસ્વામી-માહાત્મ્ય’ અધ્યાય તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 313
उत्तरार्कमाहात्म्यवर्णनम् (Uttarārka Māhātmya—Description of the Glory of Uttarārka)
આ અધ્યાયમાં ‘ઈશ્વર ઉવાચ’ રૂપે અધિકૃત ધાર્મિક ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. પ્રભાસક્ષેત્રની વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં, સોળ ધનુ અંતરે આવેલા “ઉત્તરાર્ક” નામના પવિત્ર ઉપતીર્થનું સ્થાન દર્શાવી તેનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. આ સ્થાનને ‘સદ્યઃ પ્રત્યયકારક’—અર્થાત સાધકને તરત જ ફળનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરાવનાર—કહ્યું છે. અહીં નિમ્બ-સપ્તમી વ્રત/અનુષ્ઠાનનું વિધાન જણાવાઈ, તેને કરવાથી સર્વ રોગોથી મુક્તિ અને આરોગ્યલાભ થાય છે એવી ફલશ્રુતિ પ્રગટ કરવામાં આવી છે.
Adhyaya 314
ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Ṛṣi-tīrtha Confluence)
ઈશ્વર-દેવી સંવાદમાં પ્રભાસ ખંડ અંતર્ગત સમુદ્રકાંઠે દેવકુલાગ્નેય ગવ્યૂતિયામાં આવેલ ‘ઋષિતીર્થ’ નામના મહાપવિત્ર તીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. આ સ્થાન અતિ સુંદર અને મહાપ્રભાવશાળી કહેવાયું છે; અહીં પાષાણાકૃતિમાં સ્થિત ઋષિઓ માનવોને આજે પણ ‘દેખાય’ છે—અને આ તીર્થ સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું હોવાનું સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે. જ્યેષ્ઠ માસની અમાવાસ્યાએ શ્રદ્ધાવાન ભક્તોએ સ્નાન કરવું અને વિશેષ કરીને પિંડદાન દ્વારા પિતૃકાર્ય કરવું—એવો કાળવિધિનો ઉપદેશ છે. ઋષિતોયા-સંગમે સ્નાન અને શ્રાદ્ધ દુર્લભ તથા અત્યંત ફળદાયક કર્મ ગણાયા છે. આગળ ગોપ્રદાનની પ્રશંસા કરીને, યથાશક્તિ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાનો આદેશ છે—તેથી તીર્થયાત્રા દાનધર્મ અને અતિથિસત્કાર સાથે જોડાય છે.
Adhyaya 315
मरुदार्यादेवीमाहात्म्यवर्णनम् (Mārudāryā Devī Māhātmya—Glorification of the Goddess Mārudāryā)
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદમાં સંક્ષિપ્ત ક્ષેત્ર-ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. ઈશ્વર મહાદેવીને પશ્ચિમ દિશામાં અર્ધ-ક્રોશ અંતરે આવેલા તેજસ્વી સ્થળ ‘મારુદાર્યા’ તરફ જવા આદેશ આપે છે. ત્યાંની દેવી મરુતો દ્વારા પૂજિત અને ‘સર્વકામ-ફલપ્રદા’ તરીકે વર્ણવાય છે. પછી સમય અને પૂજા-વિધિ જણાવાય છે—વિશેષ કરીને મહાનવમીના દિવસે, તેમજ સપ્તમીના દિવસે પણ, ગંધ-પુષ્પ આદિ ઉપચારોથી સાવધાનીપૂર્વક આરાધના કરવી. પુરાણ અહીં સ્થાન, સમય અને પદ્ધતિનો સંબંધ બતાવી ઇચ્છિત ફળ અને પુણ્યલાભ માટે નિયત ભક્તિ-પ્રયોગ શીખવે છે.
Adhyaya 316
क्षेमादित्यमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Kṣemāditya (Solar Shrine of Welfare)
આ અધ્યાયમાં દેવકુલની નજીક શમ્બર-સ્થાને, દેવકુલથી પાંચ ગવ્યૂતના અંતરે ‘ક્ષેમાદિત્ય’ નામની દેવપ્રતિષ્ઠાનું સ્થાન દર્શાવવામાં આવ્યું છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે તેના દર્શનમાત્રથી ભક્તને ક્ષેમાર્થે સિદ્ધિ, કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. વધુમાં, જ્યારે સપ્તમી તિથિ રવિવાર સાથે સંયોગ પામે ત્યારે કરેલી પૂજા સર્વકામદા, એટલે ઇચ્છિત ફળ આપનારી ગણાય છે. અંતે આ વચન દેવકુલ-તીર્થસ્થ ઉપદેશરૂપ તીર્થમાહાત્મ્ય તરીકે નિર્ધારિત થાય છે.
Adhyaya 317
कंटकशोषिणीमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Goddess Kaṇṭakaśoṣiṇī)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રના દિશા-ચિહ્નોથી વર્ણવાયેલા એક સ્થાને પ્રગટ થયેલી દેવીની ઉત્પત્તિ-કથા કહે છે. ત્યાં પવિત્ર નદીના કાંઠે મહર્ષિઓ મહાન વૈદિક યજ્ઞ કરે છે—વેદપાઠનો નાદ, ગીત-વાદ્ય, ધૂપ-દીપ, હવિષ્ય અર્પણ અને વિદ્વાન ઋત્વિજોની વિધિવત ક્રિયાઓથી સમગ્ર વાતાવરણ પાવન બને છે. એ સમયે માયામાં નિપુણ બલવાન દૈત્યો યજ્ઞ ભંગ કરવા આવે છે. ભયથી લોકો વિખેરાઈ જાય છે; પરંતુ અધ્વર્યુ ધૈર્ય રાખીને રક્ષાહોમ કરી રક્ષણાત્મક આહુતિ આપે છે. તે સંસ્કૃત કર્મમાંથી તેજોમયી શક્તિ પ્રગટ થાય છે—આયુધધારી, ભયંકર અને દિવ્ય—અને તે વિઘ્નકારકોનો સંહાર કરીને યજ્ઞની શાંતિ પુનઃસ્થાપિત કરે છે. ઋષિઓ દેવીની સ્તુતિ કરે છે; દેવી વર આપે છે. તપસ્વીઓ અને યજ્ઞધર્મના કલ્યાણ માટે તે સ્થળે સદાય નિવાસ કરવા તેઓ વિનંતી કરે છે, અને દેવી ત્યાં ‘કંટકશોષિણી’ નામે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે—કંટક સમા ઉપદ્રવો/ક્લેશોને શોષી નાશ કરનારી. અંતે અષ્ટમી અથવા નવમી તિથિએ પૂજાવિધાન જણાવાઈ, ફલશ્રુતિમાં રાક્ષસ-પિશાચભયથી મુક્તિ અને પરમ સિદ્ધિની પ્રાપ્તિ કહેવામાં આવી છે.
Adhyaya 318
ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Brahmeśvara Liṅga: Account of Its Sacred Efficacy
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રના વર્ણનમાં એક સંક્ષિપ્ત તત્ત્વસૂચના આવે છે. ઈશ્વર કહે છે કે સંદર્ભસ્થાનથી બહુ દૂર નહીં, પૂર્વ દિશામાં એક અત્યંત પ્રભાવશાળી લિંગ સ્થિત છે, જે પાપક્ષય કરનારું છે. તે લિંગનું નામ ‘બ્રહ્મેશ્વર’ છે અને તે બ્રાહ્મણોએ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું છે—આ વાત પ્રતિષ્ઠા-પરંપરાની વૈધતા દર્શાવે છે. અહીં વિધિક્રમ પણ સૂચિત છે: પહેલાં ઋષિતોયા-જળમાં સ્નાન, પછી બ્રહ્મેશ્વર લિંગનું પૂજન. ફળશ્રુતિમાં શુદ્ધિ સાથે જ્ઞાનનો ઉન્નતિભાવ છે—ઉપાસક વેદવિદ્ બને છે, યોગ્ય બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત કરે છે અને જાડ્યભાવ (માનસિક મંદતા/જડતા)થી મુક્ત થાય છે. આમ ભૂગોળ, અનુષ્ઠાન અને જ્ઞાનપરિણામનો સુમેળ દેખાય છે.
Adhyaya 319
उन्नतस्थानमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Sthāna (The ‘Elevated Place’)
ઈશ્વર–દેવી સંવાદમાં શિવ દેવીને ઋષિતોયા નદીના કાંઠા પાસે ઉત્તર દિશાનો એક શુભ પ્રદેશ બતાવે છે અને ત્યાં ‘ઉન્નત’ નામના સ્થાનનો પરિચય કરાવે છે. દેવી નામની વ્યૂત્પત્તિ, બ્રાહ્મણોને સ્થાનનું ‘બળપૂર્વક’ દાન થવાનું કારણ, તથા તેની સીમાઓ પૂછે છે. શિવ ‘ઉન્નત’ નામના અનેક કારણો સમજાવે છે—મહોદયમાં લિંગનું ઉન્નત/પ્રકટ થવું, પ્રભાસ સાથે જોડાયેલું ‘ઉન્નત દ્વાર’, અને ઋષિઓના શ્રેષ્ઠ તપ તથા વિદ્યાથી સ્થાનની ઉત્તમતા. પછી અનેક તપસ્વી ઋષિઓ લાંબા સમય સુધી તપ કરે છે. શિવ ભિક્ષુક રૂપે પ્રગટ થાય છે; ઓળખાઈ ગયા છતાં અંતે ઋષિઓને માત્ર મૂળચંડીશ લિંગનું જ દર્શન થાય છે. તે દર્શનથી લોકો સ્વર્ગે જાય છે, તેથી વધુ ઋષિઓ આવવા લાગે છે. ત્યારે ઇન્દ્ર (શતક્રતુ) વજ્રથી લિંગ ઢાંકી અન્ય ઋષિઓનું દર્શન અટકાવે છે. ક્રોધિત ઋષિઓને શિવ શાંત કરે છે, સ્વર્ગ અનિત્ય છે એમ સમજાવે છે અને જ્યાં અગ્નિહોત્ર, યજ્ઞ, પિતૃપૂજા, અતિથિસત્કાર અને વેદાધ્યયન ચાલુ રહે એવી સુંદર વસાહત સ્વીકારવા કહે છે—અને જીવનાંતમાં પોતાની કૃપાથી મોક્ષ આપવાનો વચન આપે છે. વિશ્વકર્માને નિર્માણ માટે બોલાવવામાં આવે છે; તે કહે છે કે ગૃહસ્થોએ લિંગ-ક્ષેત્રની તાત્કાલિક નજીક કાયમી નિવાસ ન કરવો જોઈએ. તેથી શિવ ઋષિતોયા કાંઠે ઉન્નતમાં નિર્માણ કરાવવાનો આદેશ આપે છે. ‘નગ્નહર’ સહિત દિશાસૂચકો અને આઠ યોજનાના પરિમાણવાળું પવિત્ર ક્ષેત્ર વર્ણવાય છે. કલિયુગમાં રક્ષણ માટે મહાકાલ રક્ષક, ઉન્નત વિઘ્નરાજ/ગણનાથ તથા ધનદાતા, દુર્ગાદિત્ય આરોગ્યદાતા, અને બ્રહ્મા પુરુષાર્થ તથા મોક્ષદાતા એમ આશ્વાસન આપવામાં આવે છે. અંતે સ્થલકેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા, યુગાનુસાર મંદિરનું વર્ણન, અને માઘ શુક્લ ચતુર્દશીએ રાત્રિ જાગરણসহ વિશેષ વ્રત જણાવાય છે.
Adhyaya 320
लिंगद्वयमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Pair of Liṅgas
ઈશ્વર-દેવી સંવાદમાં આ અધ્યાય પવિત્ર ક્ષેત્રના અગ્નેય ભાગમાં સ્થિત અત્યંત પુણ્યપ્રદ લિંગદ્વયનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. કહેવામાં આવે છે કે આ લિંગોની પ્રતિષ્ઠા વિશ્વકર્માએ કરી; નગરનિર્માણ માટે ત્વષ્ટા આવ્યા પછી પહેલા મહાદેવની સ્થાપના થાય છે, પછી નગર રચાય છે અને લિંગદ્વયની (ફરી) પ્રતિષ્ઠા થાય છે—નગરવ્યવસ્થા અને પવિત્ર પ્રતીક-સ્થાપનાનો પરસ્પર સંબંધ અહીં પ્રગટ થાય છે. પછી કથાથી આગળ વધીને વિધિ-ઉપદેશ આપવામાં આવે છે: કાર્યના આરંભે અને અંતે, ખાસ કરીને યાત્રા તથા લગ્ન-યાત્રા/વરઘોડા જેવા પ્રસંગોમાં, લિંગદ્વયની પૂજા તત્કાળ ફળદાયી ગણાય છે. સુગંધિત દ્રવ્યો, અમૃતસદૃશ દ્રવો અને વિવિધ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવાની મર્યાદા બતાવી, માત્ર ઔપચારિકતા નહીં પરંતુ સાવધ અને હેતુપૂર્ણ ભક્તિને નૈતિક માર્ગદર્શિકા તરીકે સ્થાપિત કરે છે.
Adhyaya 321
उन्नतस्थाने ब्रह्ममाहात्म्यवर्णनम् (The Glorification of Brahmā at Unnata-sthāna)
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપે છે. ઈશ્વર મનુષ્યોના પાપનો નાશ કરનાર એક ગુહ્ય અને શ્રેષ્ઠ પવિત્ર સ્થાન ‘ઉન્નત-સ્થાન’નું વર્ણન કરે છે અને ત્યાં બ્રહ્માનું માહાત્મ્ય પ્રગટ કરે છે. દેવી પૂછે છે—અહીં બ્રહ્મા બાળરૂપ કેમ કહેવાય છે, જ્યારે અન્યત્ર તેમને વૃદ્ધરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે; તેમજ તે સ્થાન ક્યાં છે, બ્રહ્મા ત્યાં કેમ આવ્યા, અને પૂજાનો યોગ્ય વિધિ તથા સમય શું છે. ઈશ્વર ઉત્તર આપે છે કે ઋષિતોયા નજીક બ્રહ્માનું મુખ્ય આસન છે અને પ્રભાસક્ષેત્રમાં ત્રિવિધ પૂજાભૂગોળ છે: શુભ નદીકાંઠે બ્રહ્મા, અગ્નિતીર્થે રુદ્ર, અને રમ્ય રૈવતક પર્વત પર હરિ (દામોદર). કથામાં સોમની પ્રાર્થનાથી બ્રહ્મા ઉન્નત-સ્થાને આઠ વર્ષના બાળકરૂપે આવે છે; માત્ર દર્શનથી જ ભક્તો પાપમુક્ત થાય છે. પછી સિદ્ધાંતસ્તુતિ—બ્રહ્મા સમાન કોઈ દેવ, ગુરુ, જ્ઞાન કે તપ નથી; પિતામહ પ્રત્યેની ભક્તિથી જ સંસારદુઃખમાંથી મુક્તિ મળે છે. અંતે વિધાન—પ્રથમ બ્રહ્મકુંડમાં સ્નાન કરી, પછી પુષ્પ, ધૂપ વગેરે ઉપચારોથી બાળબ્રહ્માની વિધિવત પૂજા કરવી.
Adhyaya 322
दुर्गादित्यमाहात्म्यवर्णनम् (Durgāditya Māhātmya—Account of the Glory of Durgāditya)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને દક્ષિણ દિશામાં આવેલ “દુર્ગાદિત્ય” નામના પવિત્ર તીર્થનું વર્ણન કરે છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું કહેવાય છે. તેની ઉત્પત્તિ-કથા મુજબ દુઃખનાશિની દેવી દુર્ગા એક વખત ક્લેશથી પીડિત થઈ અને ઉપશમ માટે સૂર્યદેવને પ્રસન્ન કરવા દીર્ઘ તપ કર્યું. તપથી પ્રસન્ન થઈ દિવાકર પ્રગટ થયા અને વરદાન માંગવા કહ્યું. દેવી દુર્ગાએ પોતાના દુઃખના વિનાશની પ્રાર્થના કરી. ત્યારે સૂર્યદેવે ભવિષ્યવાણી કરી કે ટૂંક સમયમાં ભગવાન ત્રિપુરાંતક (શિવ) એક ઊંચા અને શુભ સ્થાને ઉત્તમ લિંગની સ્થાપના કરશે અને એ સ્થાને મારું નામ “દુર્ગાદિત્ય” થશે—એમ કહી તેઓ અંતર્ધાન થયા. અંતે વિધાન જણાવાયું છે કે રવિવારે સપ્તમી તિથિ આવે ત્યારે દુર્ગાદિત્યની પૂજા કરવી; ફળશ્રુતિ મુજબ સર્વ કષ્ટો શમે અને કુષ્ઠ સહિત અનેક ચર્મરોગો દૂર થાય છે.
Adhyaya 323
Kṣemeśvara Māhātmya (क्षेमेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Kṣemeśvara
શિવ–દેવીના ઉપદેશાત્મક સંવાદમાં ઈશ્વર દેવીને અગાઉ ઉલ્લેખિત પવિત્ર બિંદુના ‘દક્ષિણ’ તરફ, ઋષિતોયા નદીના કાંઠે આવેલા એક તીર્થસ્થાન તરફ ધ્યાન દોરે છે. તે સ્થળને ક્ષેમેશ્વર તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે; નામપરંપરા પણ જાળવાય છે—પૂર્વકાળમાં તે ભૂતીશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું, અને કલિયુગમાં તેને ક્ષેમેશ/ક્ષેમેશ્વર તરીકે પ્રખ્યાત કરવામાં આવે છે. અધ્યાયનો વ્યવહારિક ઉપદેશ સંક્ષિપ્ત અને યાત્રાકેન્દ્રિત છે: આ દેવના દર્શન પછી પૂજા કરવાથી ભક્ત સર્વ કિલ્બિષ (પાપ/અશુદ્ધિ)માંથી મુક્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે તેને સ્કંદમહાપુરાણની 81,000 શ્લોકોની સંહિતામાં, પ્રાભાસ ખંડના પ્રાભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ ‘ક્ષેમેશ્વરમાહાત્મ્ય-વર્ણન’ અધ્યાય તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે.
Adhyaya 324
गणनाथमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification and Ritual Protocol of Gaṇanātha/Vināyaka at Prabhāsa)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસના ઉત્તર ભાગમાં, વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશાના ઉપપ્રદેશમાં સ્થિત ગણનાથ/વિનાયક-સ્થાનનું માહાત્મ્ય અને પૂજા-વિધિ જણાવે છે. આ વિનાયકને “સર્વસિદ્ધિપ્રદ” કહેવામાં આવ્યો છે; તેમજ તેની સમન્વિત ઓળખ આપવામાં આવે છે કે તે પૂર્વે ધનદ (કુબેર)નો સહચર હતો અને હવે ગણનાથરૂપે નિધિઓનો રક્ષક બની જીવોને સફળતા આપવા ત્યાં નિવાસ કરે છે. પછી કાળવિશેષ સાથે સંક્ષિપ્ત અનુષ્ઠાન જણાવાયું છે—જ્યારે ચતુર્થી તિથિ ભૌમવાર (મંગળવાર) સાથે મળે, ત્યારે ભક્ષ્ય, ભોજ્ય અને મોદક વગેરે નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી. અંતે ફલશ્રુતિરૂપે સ્પષ્ટ થાય છે કે આવી યોગ્ય આરાધનાથી ધ્રુવ સિદ્ધિ, એટલે નિશ્ચિત સફળતા પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 325
उन्नतस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Uṇṇatasvāmi Māhātmya—Description of the Glory of Unnatasvāmi)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે ઋષિતોયથી પાવન થયેલા સુંદર નદીકાંઠે સ્થિત વિનાયકના ઉત્તમ તીર્થમાં જવું. ત્યાંના દેવતા ગણેશ/ગણનાથ—દેવગણોના નાયક—અને ત્રિપુરવિનાશક વિશ્વશક્તિ સાથે એકરૂપ તરીકે, શૈવ પરંપરામાં તેમનો મહિમા વર્ણવાયો છે. પ્રભાસના મહાક્ષેત્રમાં તેઓ ઉન્નત ગજરূপે વિરાજમાન છે અને અસંખ્ય ગણોથી પરિભ્રમિત છે. યાત્રા નિર્વિઘ્ન રહે તે માટે યાત્રિકોએ પૂર્ણ પ્રયત્નથી તેમની પૂજા કરવી; દરરોજ પુષ્પ, ધૂપ વગેરે અર્પણ કરવાની ભલામણ છે. ચતુર્થી તિથિએ સામૂહિક આચરણ પણ નિર્દેશિત છે—નગરવાસીઓએ વારંવાર ચતુર્થીએ મહોત્સવ કરવો, જેથી રાજ્ય/રાષ્ટ્રક્ષેમ થાય અને કાર્યોમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય।
Adhyaya 326
Mahākāla-māhātmya (महाकालमाहात्म्य) — The Glory of Mahākāleśvara
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રની તીર્થયાત્રાના ક્રમમાં ઈશ્વર દિશાનિર્દેશ આપે છે. ભક્તને ઉત્તર દિશામાં સ્થિત મહાકાલેશ્વરના સ્થાન પર જવા કહેવામાં આવ્યું છે; તેઓ ‘સર્વ-રક્ષા-કર’ પરમ રક્ષક તરીકે વર્ણવાયા છે. આ ક્ષેત્ર/નગરના અધિષ્ઠાતા તરીકે રુદ્રરૂપ ભૈરવને ક્ષેત્રપાલ ગણાવવામાં આવ્યો છે, જેથી આ મંદિરની અસરકારકતા રક્ષણપ્રધાન શૈવ તત્ત્વ સાથે જોડાય છે. દર્શ (અમાવાસ્યા) અને પૂર્ણિમાના દિવસે ‘મહાપૂજા’ કરવાની વિધિ નિર્ધારિત છે, જે યાત્રામાં કાળાનુશાસનનું મહત્વ દર્શાવે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ મહોદય કાળે સ્નાન કરીને મહાકાલના દર્શન કરનાર ભક્તને ‘સાત હજાર જન્મો’ સુધી ધન-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 327
महोदयमाहात्म्यवर्णनम् | The Glorification of Mahodaya Tīrtha
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર ઈશાન દિશામાં સ્થિત મહોદય તીર્થનું માહાત્મ્ય અને વિધિ ઉપદેશે છે. યાત્રિકે મહોદય જઈ વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું અને પછી પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તર્પણ આપવું. કથન છે કે મહોદય ખાસ કરીને ધર્મસંવેદનશીલ વ્યવહારોમાં ફસાઈ ‘પ્રતિગ્રહ’ (દાન સ્વીકાર)થી ઉત્પન્ન દોષોથી પીડિત લોકો માટે નિવારક છે; તેનો સેવક નિર્ભય બને છે. દ્વિજોને આ તીર્થ મહાન આનંદ આપે છે, અને ઇન્દ્રિયવિષયાસક્ત અથવા પ્રતિગ્રહના બંધનમાં ગૂંચવાયેલા લોકોને પણ મુક્તિમુખી ફળનું વચન આપે છે. મહાકાળના ઉત્તર ભાગે સ્થળરક્ષણ માટે માતૃગણ સ્થિત છે; સ્નાન પછી તેમનું પૂજન કરવું. અંતે કહે છે કે અભિષેકથી મહોદય પાપનાશક અને મોક્ષપ્રદ છે; તીર્થક્ષેત્ર લગભગ અર્ધ-ક્રોશ જેટલું છે, અને મધ્યભાગ ઋષિઓને સદૈવ પ્રિય પવિત્ર સ્થાન ગણાય છે.
Adhyaya 328
संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् / Description of the Glory of Saṅgameśvara
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર સંક્ષેપમાં એક ધાર્મિક-વિધિનું ઉપદેશ આપે છે. તેઓ વાયવ્ય દિશામાં સ્થિત સંગમેશ્વરને પાપનાશક શૈવ તીર્થ અને ઋષિઓના સંગમસ્થાન તરીકે દર્શાવી તેની મહિમા અને પવિત્રતા સ્થાપે છે. પછી નજીકના પૂર્વ ભાગમાં ‘કુંડિકા’ નામનું પવિત્ર કુંડ વર્ણવાય છે, જે પાપહરિણી છે; ત્યાં સરસ્વતી વડવાનલ-શક્તિ સાથે આવી હોવાનું કહેવામાં આવે છે. ક્રમ એવો—પ્રથમ કુંડિકામાં સ્નાન, પછી સંગમેશ્વરની પૂજા. ફળશ્રુતિમાં અનેક જન્મો સુધી ઐશ્વર્ય અને પ્રિય સંતાનથી વિયોગ ન થવો તથા જન્મથી મૃત્યુ સુધીના સર્વ પાપોનો નાશ થવો જણાવાયું છે.
Adhyaya 329
उन्नतविनायकमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Unnata-Vināyaka (the Exalted Gaṇeśa)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં “ઉત્તમસ્થાન” નામના પ્રસિદ્ધ પુણ્યસ્થાનનું વર્ણન કરે છે. તે એક નિર્દિષ્ટ દિવ્ય પરિસરના ઉત્તર તરફ, સ્થાનિક અંતર-માપ મુજબ સ્થિત હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. તેના વધુ ઉત્તર તરફ બાર ધનુના અંતરે “ઉન્નત વિઘ્નરાજ” વિરાજમાન છે, જે સર્વ પ્રકારના પ્રતિબંધોનો નાશ કરનાર (સર્વ-પ્રત્યૂહ-નાશન) છે. ચતુર્થી તિથિએ સુગંધિત દ્રવ્યો, ફળો અને મધુર નૈવેદ્ય (મોદક વગેરે) અર્પણ કરીને તેમની પૂજા કરવાની વિધિ જણાવાઈ છે. આ ઉપાસનાનું ફળ વાંછિત કામનાઓની સિદ્ધિ તથા “ત્રૈલોક્ય-વિજય” સમાન સર્વત્ર જયપ્રદ સફળતા તરીકે ફલશ્રુતિરૂપે નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 330
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Taptodaka-Talāsvāmin (Talāsvāmi Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર તત્ત્વોપદેશરૂપે એક ઊંચા સ્થળના ઉત્તર તરફ આશરે ત્રણ યોજન દૂર આવેલા પવિત્ર તીર્થનું નિર્દેશન કરે છે. ત્યાં તપ્તોદક સાથે સંબંધિત તપ્તકુંડ અને દેવતા તલાસ્વામીનું માહાત્મ્ય વર્ણવાય છે. પૂર્વકાળની કથા મુજબ લાંબા સંઘર્ષ પછી દૈત્યોના અગ્રણી તલાસ્વામીને વિષ્ણુએ સંહાર્યા હતા—એ સ્મૃતિ પણ અહીં આવે છે. પછી આ કથા યાત્રાવિધિ બની જાય છે—સાધકે તપ્તકુંડમાં સ્નાન કરીને તલાસ્વામીની વિધિવત પૂજા કરવી અને પિંડપ્રદાન પણ કરવું. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે આથી કોટિ-યાત્રા સમાન મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; આમ સ્થાનનિર્દેશ, પૌરાણિક પ્રમાણ અને કર્મવિધિ—ત્રણે મળીને એક તીર્થ-એકક રૂપે સ્થિર થાય છે.
Adhyaya 331
कालमेघमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kāla-Megha)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ‘કાલમેઘ’ નામના પવિત્ર ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય ઉપદેશરૂપે કહે છે. ભક્તને ત્યાં જવા પ્રેરણા આપી, પૂર્વ દિશામાં લિંગરૂપે પ્રગટ થયેલા ક્ષેત્રપ/ક્ષેત્રપાલ (રક્ષક દેવતા)નું સ્થાન દર્શાવે છે. પૂજાવિધાન તિથિ-વિશેષ સાથે જોડાયેલું છે—ખાસ કરીને અષ્ટમી અથવા ચતુર્દશીના દિવસે બલિ અર્પણ સાથે તે લિંગની આરાધના કરવી. ફલશ્રુતિમાં દેવ વાંછિતાર્થ પ્રદાન કરનાર છે અને કલિયુગમાં કલ્પવૃક્ષ સમાન સહેલાઈથી ફળ આપનાર તરીકે વર્ણવાયો છે. અંતે આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડમાં પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય (પ્રથમ ભાગ)નો ૩૩૧મો અધ્યાય હોવાનું જણાવે છે.
Adhyaya 332
रुक्मिणीमाहात्म्यवर्णनम् | Rukmiṇī Māhātmya (Glorification of Rukmiṇī and the Hot-Water Kuṇḍa)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રના પરસ્પર જોડાયેલા બે પવિત્ર સ્થાનોનું નિર્દેશન કરે છે—દક્ષિણ દિશામાં નિશ્ચિત અંતરે આવેલ તપ્તોદક-કુંડોના સમૂહ અને પૂર્વ દિશામાં નિર્ધારિત અંતરે સ્થાપિત દેવી રુક્મિણી. તપ્તોદક-કુંડને શુદ્ધિનું તીર્થ ગણાવી, ‘કોટિ-હત્યા’ જેવા અતિઘોર પાપો પણ નાશ પામે એવી તેની શક્તિ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવાય છે. વિધિનો ક્રમ એવો છે—પ્રથમ તપ્ત જળમાં સ્નાન કરવું, ત્યારબાદ દેવી રુક્મિણીની સંપૂર્ણ પૂજા કરવી. રુક્મિણીને સર્વપાપહરિણી, મંગલદાયિની અને ભક્તોને શુભ ફળ આપનારી તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે. ફલશ્રુતિમાં ગૃહસ્થજીવનની સ્થિરતાનું વચન છે—વિશેષ કરીને સ્ત્રીઓ માટે સાત જન્મ સુધી ગૃહભંગ (વૈવાહિક ઘરનું વિઘટન) થતું નથી, એવું તીર્થસેવા અને ભક્તિનું પુણ્યફળ જણાવાયું છે.
Adhyaya 333
मधुमत्यां पिङ्गेश्वर-भद्रा-सङ्गम-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Pingeshvara and the Bhadrā Confluence at Madhumatī)
ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં ભદ્રા નદીના કાંઠે અને સમુદ્રસન્નિધિમાં આવેલા તીર્થસ્થાનોનો ક્રમ વર્ણવે છે. ત્યાં દુર્વાસેશ્વર નામનું લિંગ મહાપાવન અને સુખપ્રદ ફળ આપનારું કહેવાયું છે. અમાવાસ્યાના દિવસે સ્નાન કરીને પિતૃઓને પિંડદાન કરવાથી પિતૃગણ દીર્ઘકાળ સુધી તૃપ્ત થાય છે—એવું પ્રતિપાદિત છે. ઋષિઓએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલા અનેક લિંગોના દર્શન, સ્પર્શ અને પૂજનથી યાત્રિકોના દોષો નાશ પામે છે. પછી ક્ષેત્રની સીમાઓ દર્શાવવામાં આવે છે—પરિધિમાં મધુમતી નામનું સ્થાન અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં ખંડઘટ. સમુદ્રકાંઠે પિંગેશ્વર સ્થિત છે; ત્યાં સાત કૂવાઓનો ઉલ્લેખ છે, ઉત્સવકાળે પિતૃઓના ‘હાથ’ દેખાય છે એવી પરંપરા કહેવાય છે, જેથી શ્રાદ્ધની મહિમા વિશેષ રીતે સ્થાપિત થાય છે. અહીં કરેલું શ્રાદ્ધ ગયાથી પણ અનેકગણું ફળદાયક જણાવાયું છે. અંતે ભદ્રા-સંગમ (પૂર્વ–પશ્ચિમ ગોઠવણી સાથે) દર્શાવી તેનું પુણ્ય ગંગાસાગર સમાન ગણાયું છે।
Adhyaya 334
तलस्वामिमाहात्म्यवर्णनम् (Talasvāmi Māhātmya: Origin Legend and Pilgrimage Rite)
આ અધ્યાયમાં દેવી ઈશ્વરને પૂછે છે—પૂર્વે જણાવાયેલા “તલ”ના પતનનું કારણ શું અને તલસ્વામીનું મહાત્મ્ય કેમ પ્રખ્યાત થયું? ઈશ્વર ગુપ્ત ઉત્પત્તિ-કથા કહે છે—મહેન્દ્ર નામનો ભયંકર દાનવ દીર્ઘ તપ કરીને દેવોને જીતે છે અને વિનાશકારી દ્વંદ્વયુદ્ધ ઇચ્છે છે. ત્યારે રુદ્રના દેહસ્થ અગ્નિતેજમાંથી “તલ” નામનું સત્ત્વ પ્રગટે છે; રુદ્રવીર્યથી બળવાન તલ મહેન્દ્રને હરાવી નૃત્ય કરે છે, અને તેના નૃત્યના વેગથી ત્રિલોક કંપે છે, અંધકાર છવાય છે અને સર્વ જીવોમાં ભય ફેલાય છે. દેવો રુદ્રને શરણ જાય છે; રુદ્ર કહે છે—તલ મારો “પુત્ર” છે, તેથી અવધ્ય છે—અને તેમને પ્રભાસક્ષેત્રમાં તપ્તોદક-કુંડ પાસે, સ્તુતિસ્વામી નામના સ્થાને હૃષીકેશ (વિષ્ણુ) પાસે મોકલે છે. વિષ્ણુ તલ સાથે મલ્લયુદ્ધ કરે છે, થાકી જાય છે અને પરિશ્રમ દૂર કરવા તપ્તોદકના જળને ફરી ઉષ્ણ કરવા રુદ્રને વિનંતી કરે છે; રુદ્ર ત્રીજા નેત્રથી કુંડને તપાવે છે, વિષ્ણુ સ્નાન કરીને બળ મેળવે છે અને પછી તલને જીતે છે. તલ હસીને કહે છે—અશુદ્ધ ભાવ હોવા છતાં તેને વિષ્ણુનું પરમ પદ મળ્યું; વિષ્ણુ વર આપે છે. તલ માંગે છે—તેની કીર્તિ અચળ રહે અને માર્ગશીર્ષ શુક્લ એકાદશીએ ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુદર્શન કરનારના પાપ નાશ પામે. અંતે તીર્થની શક્તિઓ જણાવાય છે—પાપનાશ, શ્રમહરણ, મહાપાતકોનું પણ પ્રાયશ્ચિત્ત; ત્યાં નારાયણનું સાન્નિધ્ય અને શૈવ ક્ષેત્રપાલ “કાલમેઘ”ની હાજરી કહેવાય છે. યાત્રાવિધિમાં—તલસ્વામી રૂપે વિષ્ણુસ્મરણ, સહસ્રશીર્ષ મંત્રાદિ જપ, સ્નાન, અર્ઘ્ય, ગંધ-પુષ્પ-વસ્ત્રથી પૂજા, અભ્યંગદ્રવ્ય, નૈવેદ્ય, ધર્મશ્રવણ, રાત્રિજાગરણ, યોગ્ય વૈદિક બ્રાહ્મણને વૃષભ/સુવર્ણ/વસ્ત્ર દાન, ઉપવાસ અને રુક્મિણીને પ્રણામ. ફલશ્રુતિમાં કુંડસ્નાન અને તલસ્વામીદર્શનથી પિતૃઉદ્ધાર, અનેક જન્મનું પુણ્યવર્ધન અને અનેક યજ્ઞસમાન ફળનું વર્ણન છે.
Adhyaya 335
शंखावर्त्ततीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śaṅkhāvartta Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને સ્થળવિશેષનું સૂક્ષ્મ માર્ગદર્શન આપે છે. યાત્રિકે પશ્ચિમ તરફ ન્યંકુમતી નદીના શુભ તટે જઈ, ત્યાંથી દક્ષિણમાં ‘શંખાવર્ત્ત’ નામના મહાતીર્થમાં પહોંચવું જોઈએ. ત્યાં ચિત્રાંકિત શિલા છે, જે સ્વયંભૂ ‘રક્તગર્ભા’ સાન્નિધ્ય સાથે જોડાયેલી કહેવાય છે; શિલા કાપ્યા પછી પણ લાલ નિશાની દેખાય છે—ભૂદૃશ્યમાં પવિત્રતા અવિચ્છિન્ન રહે છે તેનો સંકેત. આ સ્થાનને વિષ્ણુ-ક્ષેત્ર તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન પ્રસંગમાં વિષ્ણુએ વેદાપહારી ‘શંખ’નો વધ કર્યો હતો; તે ઘટનાથી આ તીર્થની ઉત્પત્તિ જોડાય છે. જળાશયને શંખાકાર વર્ણવવાથી તીર્થના નામનું કારણ અને મહિમા સ્થાપિત થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ અહીં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાનો ભાર ઉતરે છે, અને શૂદ્ર પણ ક્રમે બ્રાહ્મણ જન્મો પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યારબાદ પૂર્વ દિશામાં રુદ્રગયા જવું; પૂર્ણ તીર્થફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં ગોદાન કરવું—શુદ્ધિ, પુણ્ય અને દાનધર્મ એક જ યાત્રામાર્ગમાં સંકલિત થાય છે.
Adhyaya 336
गोष्पदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Goṣpada Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર અને દેવીના સંવાદરૂપે પ્રભાસખંડમાં ન્યંકુમતી નદી-પરિસરમાં આવેલ ગુપ્ત પરંતુ અત્યંત ફલદાયી ગોષ્પદતીર્થ તથા તેની સાથે જોડાયેલી ‘પ્રેતશિલા’નું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. અહીંનું શ્રાદ્ધફળ “ગયા કરતાં સાતગણું” કહેવાયું છે અને દૃષ્ટાંતરૂપે રાજા પૃથુના શ્રાદ્ધથી પાપી રાજા વેનનો ઉદ્ધાર થયો એવી કથા આવે છે. દેવી તીર્થની ઉત્પત્તિ, વિધિ, મંત્રો અને યોગ્ય પુરોહિતના લક્ષણો પૂછે છે; ઈશ્વર આ ઉપદેશને રહસ્ય માનીને માત્ર શ્રદ્ધાવંતોને જ આપવાનો નિયમ સ્થાપે છે. પછી શૌચ, બ્રહ્મચર્ય, આસ્તિક્ય, નાસ્તિકસંગનો ત્યાગ, શ્રાદ્ધસામગ્રીની તૈયારી, ન્યંકુમતીમાં સ્નાન, દેવ-તર્પણ અને પિતૃ-તર્પણનો ક્રમબદ્ધ વિધાન આપવામાં આવે છે. અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ, સોમપ વગેરે પિતૃદેવતાઓનું આવાહન કરીને જાણીતા-અજાણીતા પિતરો, દુર્ગતિમાં પડેલા તથા અન્ય યોનિમાં ગયેલા પૂર્વજો માટે પણ વિસ્તૃત પિંડદાન જણાવાયું છે; પાયસ, મધુ, સક્તુ, પિષ્ટક, ચરુ, ધાન્ય, મૂળ-ફળ વગેરે અર્પણ, ગોદાન-દીપદાન, પ્રદક્ષિણા, દક્ષિણા અને પિંડવિસર્જનનો પણ ઉલ્લેખ છે. ઇતિહાસભાગમાં વેનનું અધર્મરાજ્ય, ઋષિઓ દ્વારા તેનો અંત, નિષાદ અને પૃથુનો પ્રાદુર્ભાવ, પૃથુનું રાજ્ય અને ‘પૃથ્વી દોહન’ પ્રસંગ વર્ણવાય છે. વેનના પાપથી અન્ય તીર્થો સંકોચે ત્યારે દિવ્ય આદેશથી પૃથુ પ્રભાસના ગોષ્પદતીર્થમાં વિધિવત શ્રાદ્ધ કરીને વેનને મુક્તિ અપાવે છે. અંતે આ તીર્થની કાળબંધન-શૈથિલ્યતા, શુભ અવસરો અને આ રહસ્ય માત્ર નિષ્ઠાવાન સાધકોને જ આપવાની આજ્ઞા પુનઃ કહેવામાં આવે છે.
Adhyaya 337
न्यंकुमतीमाहात्म्ये नारायणगृहमाहात्म्यवर्णनम् | Narāyaṇa-gṛha: Glory and Observances near Nyankumatī
ઈશ્વર દેવીને કહે છે—ગોષ્પદના દક્ષિણમાં શુભ સમુદ્રકાંઠે, પાપહરિણી ન્યંકુમતીની નજીક ‘નારાયણગૃહ’ નામનું પરમ તીર્થ છે. ત્યાં કેશવ કલ્પાંતર સુધી સ્થિર નિવાસ કરે છે; શત્રુબળનો વિનાશ કરીને અને કઠોર કલિયુગમાં પિતૃઓના ઉદ્ધાર માટે આ ‘ગૃહ’માં વિશ્રાંતિ લે છે, તેથી તે સ્થાન જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયું છે. ચાર યુગ મુજબ ભગવાનના નામભેદ જણાવાયા છે—કૃતમાં જનાર્દન, ત્રેતામાં મધુસૂદન, દ્વાપરમાં પુણ્ડરીકાક્ષ અને કલિમાં નારાયણ. આ રીતે તે તીર્થ ચારેય યુગોમાં ધર્મવ્યવસ્થાનું સ્થિર કેન્દ્ર ગણાય છે. એકાદશીએ નિરાહાર રહી જે દર્શન કરે છે, તેને હરિના ‘અનંત’ પરમ પદનું દર્શનફળ મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. તીર્થસ્નાન અને શ્રાદ્ધાદિ વિધિઓ સાથે ઉત્તમ બ્રાહ્મણને પીળાં વસ્ત્રનું દાન કરવાની આજ્ઞા છે. અંતે આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ કે પાઠ શુભ સદ્ગતિ આપે છે એવી ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 338
Jāleśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Glory of Jāleśvara at the Devikā Riverbank)
ઈશ્વર દેવિકા નદીના કાંઠે સ્થિત તેજસ્વી લિંગનું વર્ણન કરે છે, જે ‘જાલેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને નાગકન્યાઓ દ્વારા પૂજિત છે; તેનું માત્ર સ્મરણ પણ બ્રહ્મહત્યાના પાપનો નાશ કરે છે એમ કહેવાય છે. દેવી નામનું કારણ અને તે તીર્થસંગના ફળ વિશે પૂછે છે. ઈશ્વર પ્રાચીન ઇતિહાસ કહે છે—પ્રભાસમાં આપસ્તંબ ઋષિ જલમાં તપ અને ધ્યાનમાં હતા. માછીમારોએ મોટું જાળ નાખીને અજાણતાં ઋષિને પાણીમાંથી ખેંચી કાઢ્યા; પછી તેઓ પશ્ચાત્તાપથી ક્ષમા માગવા લાગ્યા. ઋષિ કરુણા અને ધર્મનો વિચાર કરીને કહે છે કે પોતાનું પુણ્ય લોકહિતમાં વપરાય અને તેમનો દોષ પોતે સ્વીકારી લે. રાજા નાભાગ મંત્રીઓ અને પુરોહિત સાથે આવી માછીમારોને ‘મૂલ્ય’ આપી વળતર આપવા ઇચ્છે છે, પરંતુ ઋષિ ધનથી માપવાનું નકારે છે. લોમશ ઋષિ કહે છે કે યોગ્ય મૂલ્ય ગાય છે; આપસ્તંબ ગૌમાતાની પવિત્રતા, પંચગવ્યની શુદ્ધિ, ગોરક્ષા અને નિત્ય ગૌરવ-પૂજનને ધર્મરૂપે વખાણે છે. માછીમારો ગાય અર્પે છે; ઋષિ આશીર્વાદ આપે છે કે તેઓ પાણીમાંથી ઉપાડેલી માછલીઓ સાથે પણ સ્વર્ગે જશે—ભાવના અને કલ્યાણ મુખ્ય છે. નાભાગને સાધુસંગનું મહાત્મ્ય, રાજદર્પનો ત્યાગ અને દુર્લભ ‘ધર્મબુદ્ધિ’નો વર મળે છે. અંતે ઈશ્વર કહે છે કે ઋષિએ જ લિંગ સ્થાપ્યું અને જાળ (જાલ)માં પડવાથી તેનું નામ ‘જાલેશ્વર’ પડ્યું. જાલેશ્વરે સ્નાન-પૂજા, માહાત્મ્ય શ્રવણ, ખાસ કરીને ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ પિંડદાન અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને ગોદાન મહાપુણ્યદાયક જણાવાયું છે.
Adhyaya 339
Huṁkāra-kūpa Māhātmya (The Glory of the Well Filled by the Huṁkāra)
ઈશ્વર મહાદેવીને દેવિકા નદીના રમ્ય કાંઠે આવેલા ‘ત્રિલોક-વિશ્રુત’ હુંકાર-કૂપનું માહાત્મ્ય કહે છે. ત્યાં દેવિકાતટે તંડી નામના મુનિ અડગ શિવભક્તિથી તપ કરે છે. એક અંધ, વૃદ્ધ હરણ ઊંડા, નિર્જળ કૂવામાં પડી જાય છે. મુનિ કરુણાથી દ્રવિત થાય છે, છતાં તપોનિયમ ન તોડતાં વારંવાર ‘હું’ એવો હુંકાર કરે છે; એ ધ્વનિશક્તિથી કૂવો પાણીથી ભરાઈ જાય છે અને હરણ કષ્ટે બહાર નીકળી જાય છે. પછી તે હરણ માનવરૂપ ધારણ કરીને મુનિને પૂછે છે—આવું કર્મફળ કેવી રીતે પ્રગટ થયું? તે કહે છે કે આ તીર્થના પ્રભાવથી જ અહીં જ હરણયોનિ મળી અને અહીંથી જ ફરી માનવ થયો; બીજું કોઈ કારણ નથી. મુનિ ફરી હુંકાર કરે તો કૂવો પૂર્વવત્ જલપૂર્ણ થાય છે; તેઓ સ્નાન અને પિતૃતર્પણ કરીને આ સ્થાનને શ્રેષ્ઠ તીર્થ જાણે છે અને પરા ગતિ પામે છે. ફળશ્રુતિ મુજબ આજેય ત્યાં હુંકાર કરવાથી જલધારા પ્રગટ થાય છે. જે ભક્ત ત્યાં જાય—પૂર્વે પાપાચારી હોય તોય—તેને ધરતી પર ફરી માનવજન્મ મળતો નથી. જે સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની શ્રાદ્ધ કરે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય, પિતૃલોકમાં સન્માન પામે અને ભૂત-ભવિષ્યની સાત પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે એમ કહેવાય છે।
Adhyaya 340
चण्डीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Caṇḍīśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે પ્રભાસક્ષેત્રમાં ચંડીઈશ્વર નામનું મહાલિંગ સ્થિત છે, જે સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારું છે. ભક્તિપૂર્વક તેના દર્શન-પૂજનથી મહાપુણ્ય અને અંતઃશુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. પછી તેઓ કાળ-વિધિ જણાવે છે—કાર્તિક માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ ઉપવાસ રાખીને રાત્રે જાગરણ કરવું. આ વ્રતના પાલનથી સાધક પાપમુક્ત થઈ મહેશ્વરના પરમ પદને પામે છે—એવી ફલશ્રુતિ સાથે અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 341
आशापूरविघ्नराजमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Āśāpūra Vighnarāja)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં સ્થિત ‘આશાપૂર વિઘ્નરાજ’ નામના પવિત્ર દેવાલયનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ સ્થાન ‘અકલ્મષ’ (નિર્મળ) અને ‘વિઘ્ન-નાશક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ભક્તોની આશા-ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવાના કારણે દેવને ‘આશાપૂરક’ ઉપાધિ પ્રાપ્ત થઈ છે. તીર્થની અસર ઉદાહરણોથી સ્થિર થાય છે—રામ, સીતા અને લક્ષ્મણે ત્યાં ગણેશ/વિઘ્નેશની પૂજા કરીને પોતાનું અભીષ્ટ પ્રાપ્ત કર્યું. ચંદ્રમાએ પણ ગણાધિપની આરાધના કરીને ઇચ્છિત વર મેળવ્યો; ખાસ કરીને સર્વ પ્રકારના કુષ્ઠ (ચામડીના રોગ)નો નાશ થઈ આરોગ્યલાભ થાય છે એમ સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે. વિધિ મુજબ ભાદ્રપદ માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીએ દેવપૂજા કરી, મોદક સાથે બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. ફળશ્રુતિમાં વિઘ્નરાજની કૃપાથી ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે છે; તેમજ ક્ષેત્રરક્ષા અને યાત્રિકોના વિઘ્ન દૂર કરવા માટે ઈશ્વરે તેમને નિયુક્ત કર્યા છે એમ ઉપસંહાર છે.
Adhyaya 342
Chandreśvara–Kalākuṇḍa Tīrtha Māhātmya (चंद्रेश्वरकलाकुण्डतीर्थमाहात्म्य)
અધ્યાય ૩૪૨માં પ્રભાસખંડ અંતર્ગત ઈશ્વર સ્થાનવિશેષનું ઉપદેશ આપે છે. દક્ષિણ–નૈઋત્ય દિશામાં થોડે અંતરે સોમ (ચંદ્ર) દ્વારા સ્વયંસ્થાપિત પાપહર લિંગ ‘ચન્દ્રેશ/ચન્દ્રેશ્વર’ તરીકે વર્ણવાયું છે. તેની નજીક પવિત્ર જળાશય ‘અમૃત-કુંડ’ છે, જેને ‘કલા-કુંડ’ નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે. અહીં વિધિનો ક્રમ સ્પષ્ટ છે—પ્રથમ કુંડમાં સ્નાન, પછી ચન્દ્રેશ્વરની પૂજા. આ રીતે કરનારને સહસ્ર વર્ષના તપનું ફળ મળે છે એવી ફલશ્રુતિ છે. ઉપરાંત ચંદ્રે બનાવેલો એક તડાગ ઉલ્લેખિત છે—સોળ ધનુષ્ય-પરિમાણ જેટલો વિસ્તૃત—અને ચન્દ્રેશના સંદર્ભે પૂર્વ–પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત; તેથી આ વિભાગ તીર્થ-નકશા સમાન માર્ગદર્શન આપે છે. ઉપસંહારમાં તેને પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના આશાપૂરામાહાત્મ્ય પ્રવાહમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 343
कपिलधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनम् (Kapiladhārā–Kapileśvara Māhātmya and the Procedure/Glory of the Kapilā-Ṣaṣṭhī Vrata)
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. પ્રથમ દિશા-નિર્દેશ અને તીર્થસંબંધિત ભૂગોળ દ્વારા કપિલેશ્વર અને કપિલક્ષેત્રનું સ્થાન જણાવાય છે; પછી ઋષિ કપિલની દીર્ઘ તપશ્ચર્યા અને મહેશ્વરની પ્રતિષ્ઠાની પુરાકથા દ્વારા ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય સ્થાપિત થાય છે. સમુદ્રસંબંધિત પવિત્ર પ્રવાહ ‘કપિલધારા’ પુણ્યવાનને જ પ્રત્યક્ષ અનુભવાય છે એમ કહેવાય છે. મુખ્ય ઉપદેશ ‘કપિલા-ષષ્ઠી’ વ્રતનો છે—દુર્લભ તિથિ-સંયોગથી નિર્ધારિત. ક્ષેત્રમાં અથવા સૂર્યસંબંધિત સ્થાને સ્નાન, જપ, નિર્દિષ્ટ દ્રવ્યો વડે સૂર્યને અર્ઘ્ય, પ્રદક્ષિણા અને કપિલેશ્વર નજીક પૂજનનો ક્રમ દર્શાવાયો છે. ત્યારબાદ કુંભ-વિન્યાસ, સૂર્યચિહ્ન/પ્રતિમા સહિત દાન અને વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવાની વિધિ આવે છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં સંચિત પાપક્ષય, મહાયજ્ઞતુલ્ય પુણ્ય અને અનેક તીર્થદાન સમાન મહાફળનું વર્ણન છે.
Adhyaya 344
जरद्गवेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Jaradgaveśvara Māhātmya (Glorification of Jaradgaveśvara)
અધ્યાય ૩૪૪માં પ્રભાસક્ષેત્રની પરિધિમાં દેવીને ઈશ્વર તીર્થ-માર્ગદર્શન આપે છે. પાપનાશક લિંગ ‘જરદગવેશ્વર’નું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે—તે જરદગવે સ્થાપિત કર્યું અને કપિલેશ્વર નજીક દિશાનિર્દેશ સાથે સ્થિત છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અહીં દર્શન-પૂજનથી બ્રહ્મહત્યા વગેરે મહાપાપો તથા સંબંધિત દોષોનો નાશ થાય છે એવો ઉપદેશ છે. એ જ સ્થળે નદીદેવી અંશુમતીની હાજરી જણાવાઈ છે. વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને પિંડદાન (પિતૃઅર્પણ) કરવાનું વિધાન છે; તેના ફળરૂપે પિતૃઓ લાંબા સમય સુધી તૃપ્ત રહે છે. સાથે વેદવિદ્ બ્રાહ્મણને વૃષભદાન કરવાની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. ગંધ-પુષ્પ અર્પણ, પંચામૃતાભિષેક, ગુગ્ગુલુ ધૂપ, તથા સતત સ્તુતિ, નમસ્કાર અને પ્રદક્ષિણા જેવી ભક્તિપ્રથા વર્ણવાઈ છે. વિવિધ અન્નથી બ્રાહ્મણભોજન કરાવવું ધર્મ્ય ગણાવી બહુગુણ પુણ્યફળનું કથન છે. આ તીર્થનું નામ કૃતયુગમાં ‘સિદ્ધોદક’ અને કલિયુગમાં ‘જરદગવેશ્વર-તીર્થ’ એમ યુગાનુસાર સ્મરણ કરાયું છે.
Adhyaya 345
नलेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Naleśvara Māhātmya—Account of the Glory of Naleśvara)
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રમાં હાટકેશ્વર નામના લિંગનું સંક્ષિપ્ત માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે અને તેના પૂર્વ દિશામાં નલેશ્વર નામનું દેવાલય હોવાનું જણાવાયું છે. ઈશ્વર દેવીને દિશા-સૂચન તથા નિશ્ચિત અંતરનું માપ આપી, આ તીર્થસ્થાન ઓળખવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે. અહીં કહેવામાં આવે છે કે નલે દમયંતી સાથે મળીને નલેશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરી; આદર્શ રાજદંપતિ દ્વારા ક્ષેત્રની ઉત્તમતા પ્રમાણિત થાય છે. પછી ફલશ્રુતિમાં જણાવે છે કે જે મનુષ્ય વિધિપૂર્વક દર્શન-પૂજન કરે તે કલિદોષોથી મુક્ત થાય છે અને દ્યુત/જુગારમાં વિજયનું ફળ પણ પ્રાપ્ત કરે છે.
Adhyaya 346
कर्कोटकार्कमाहात्म्यवर्णनम् — Karkoṭakārka Māhātmya (Account of the Glory of the ‘Karkoṭaka Sun’)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર પ્રભાસ-ક્ષેત્રના આગ્નેય (દક્ષિણ-પૂર્વ) દિશાભાગમાં સ્થિત ‘કર્કોટક-રવિ’ નામના સૂર્યસ્વરૂપનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. કહેવામાં આવે છે કે આ સ્વરૂપનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે; એક સ્થાનિક દિવ્ય પ્રાકટ્યને સર્વદેવ-અનુગ્રહના કેન્દ્રરૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. પછી સંક્ષિપ્ત વિધિ જણાવાય છે—જ્યારે સપ્તમી તિથિ રવિવાર સાથે આવે, ત્યારે ધૂપ, ગંધ અને અનુલેપન વગેરે ઉપચારોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું. યોગ્ય સમય અને શાસ્ત્રોક્ત અર્પણોથી કરેલી આ આરાધના ‘સર્વ-કિલ્બિષ’ એટલે સર્વ પાપ/દોષથી મુક્તિ આપે છે—આ જ તત્ત્વોપદેશ છે. આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યનો 346મો અધ્યાય છે.
Adhyaya 347
हाटकेश्वरमाहात्म्यम् (Hāṭakeśvara Māhātmya: The Glory of Hatakeśvara Liṅga and Agastya’s Āśrama)
ઈશ્વર દેવીને હાટકેશ્વર-લિંગનું સ્થાન અને મહિમા વર્ણવે છે. તે નલેશ્વર નજીક, અગસ્ત્યામ્ર-વનની પાસે સ્થિત છે, જ્યાં પૂર્વે મહર્ષિ અગસ્ત્યે તપ કર્યું હતું. પછી કારણકથા આવે છે—વિષ્ણુએ કાલકેય દૈત્યોનો સંહાર કર્યા પછી કેટલાક અવશેષ સમુદ્રમાં છુપાયા અને રાત્રે પ્રભાસ પ્રદેશમાં આવી તપસ્વીઓને હેરાન કરવા લાગ્યા, યજ્ઞ-દાનની પરંપરા ભંગ કરી; સ્વાધ્યાય, વષટ્કાર અને ધર્મચિહ્નો ક્ષીણ થવા લાગ્યા. વ્યાકુળ દેવતાઓ બ્રહ્માને શરણ જાય છે; બ્રહ્મા તેમને કાલકેય તરીકે ઓળખાવી પ્રભાસમાં અગસ્ત્ય પાસે મોકલે છે. અગસ્ત્ય સમુદ્ર પાસે જઈ ગંડૂષમાં સમુદ્ર પી જાય છે, દૈત્યો પ્રગટ થઈ પરાજિત થાય છે; કેટલાક પાતાળમાં ભાગે છે. સમુદ્ર પાછો ભરવા વિનંતી થાય ત્યારે અગસ્ત્ય કહે છે કે જળ જીર્ણ/અશુદ્ધ થઈ ગયું છે; આગળ ભાગીરથ ગંગા લાવી સમુદ્ર ફરી ભરશે. અંતે વરદાન—અગસ્ત્યાશ્રમ અને હાટકેશ્વર સન્નિધિમાં સ્નાન-પૂજા મહાફળદાયી; નિત્યપૂજા ગોદાન સમાન પુણ્ય; ઋતુ/અયન પૂજા અને શ્રાદ્ધથી વિશેષ ફળ. શ્રદ્ધાથી આ મહાત્મ્ય સાંભળવાથી દિન-રાતના પાપ તત્કાળ નાશ પામે છે.
Adhyaya 348
नारदेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | Nāradeśvarī Māhātmya (Glorification of Nāradeśvarī)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરના ઉપદેશરૂપે સંક્ષિપ્ત તીર્થ-નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. ભક્તને—મહાદેવીને સંબોધીને—પશ્ચિમ દિશામાં આવેલા નારદેશ્વરી દેવીના પવિત્ર સ્થાન પર જવા કહેવામાં આવે છે; તેમના સાન્નિધ્યને સર્વ દૌર્ભાગ્ય નાશ કરનારું ગણાવવામાં આવ્યું છે. વિશેષ વિધાન મુજબ તૃતીયા તિથિએ શાંત ચિત્તથી દેવીની પૂજા કરનાર સ્ત્રી રક્ષાકારક પુણ્ય સ્થાપે છે; પરિણામે તેના વંશમાં સ્ત્રીઓ દૌર્ભાગ્યના ચિહ્નથી ચિહ્નિત થતી નથી. સ્થાન, સમય અને ફળશ્રુતિ દર્શાવી અધ્યાય પ્રાભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘નારદેશ્વરી-માહાત્મ્ય’ તરીકે સમાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 349
मन्त्रविभूषणागौरी-माहात्म्यवर्णनम् (Glorification of Mantravibhūṣaṇā Gaurī)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે ભીમેશ્વરના નજીક સ્થિત “દેવી મંત્રવિભૂષણા” સ્વરૂપ પર વિશેષ ધ્યાન આપી તેની આરાધના કરવી. પૂર્વકાળમાં સોમએ આ દેવીની વિધિપૂર્વક પૂજા કરી હતી એમ કહીને દેવીની તથા સ્થાનની મહિમા દર્શાવવામાં આવે છે. પછી વ્રતનો સમય અને નિયમ જણાવાય છે—શ્રાવણ માસમાં શુક્લ પક્ષની તૃતીયા તિથિએ યોગ્ય વિધિથી જે સ્ત્રી આ દેવીનું પૂજન કરે, તે સર્વ શોક-દુઃખથી મુક્ત થાય છે એવી ફલશ્રુતિ છે. તીર્થસ્થાન, ભક્તપરંપરા અને વ્રતકાળ—આ ત્રણેને જોડીને સંક્ષિપ્ત ફલદાયક ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 350
दुर्गकूटगणपतिमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Durgakūṭa Gaṇapati (Glorification Narrative)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વરવચનરૂપે દુર્ગકૂટકમાં સ્થિત વિશ્વેશનું સૂક્ષ્મ સ્થાન-નિર્દેશન આપવામાં આવ્યું છે—તે ભલ્લતીર્થના પૂર્વમાં અને યોગિનીચક્રના દક્ષિણમાં વિરાજમાન છે. ત્યારબાદ દૃષ્ટાંતરૂપે ભીમે આ દેવતાની સફળ આરાધના કરી હતી તે વર્ણવાઈ છે, જેથી નિયમપૂર્વક કરેલી પૂજા ‘સર્વકામપ્રદા’ હોવાનું પ્રતિપાદિત થાય છે. ફાલ્ગુન માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીને પૂજાકાળ તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો છે. ગંધ, પુષ્પ અને જળ જેવા સરળ ઉપચારો સાથે શાસ્ત્રોક્ત રીતે પૂજન કરવાથી ઉપાસકને નિઃસંદેહ એક વર્ષ સુધી નિર્વિઘ્ન જીવન પ્રાપ્ત થાય છે—આ સંક્ષિપ્ત ફલશ્રુતિ છે.
Adhyaya 351
कौरवेश्वरीमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Kauraveśvarī (Protectress of the Kṣetra)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને કૌરવેશ્વરી દેવી પાસે જવા ઉપદેશ આપે છે. પૂર્વ આરાધનાના કારણે તેમનું નામ કુરુક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલું છે અને તેઓ પવિત્ર ક્ષેત્રની રક્ષિકા શક્તિ છે એમ વર્ણન થાય છે; ભીમે પણ ક્ષેત્ર-રક્ષણનું વ્રત લઈને અગાઉ તેમની પૂજા કરી હતી એવું સ્મરણ કરાવવામાં આવે છે. મહાનવમીના દિવસે પ્રયત્નપૂર્વક કરેલું પૂજન વિશેષ ફળદાયી કહેવાયું છે. અતિથિસત્કાર અને દાનધર્મ અંગે નિયમ જણાવે છે—ખાસ કરીને દંપતિને ભોજનદાન કરવું, ઉત્તમ/દિવ્ય ગુણવાળા અન્ન-પાન અને સારી રીતે તૈયાર કરેલા મીઠા પદાર્થો અર્પણ કરવા. આવી સ્તુતિ અને દાનથી પ્રસન્ન દેવી ભક્તનું પુત્ર સમ રક્ષણ કરે છે; સ્થાનઆધારિત ભક્તિ, રક્ષણકર્તવ્ય અને નિયમિત દાન—ત્રણે પરસ્પર પોષક સાધના છે.
Adhyaya 352
सुपर्णेलामाहात्म्यवर्णनम् (Supārṇelā Māhātmya—Account of the Glory of Supārṇelā)
ઈશ્વર દેવીને દિશાનિર્દેશ સાથે તીર્થયાત્રાનું વિધાન કહે છે—દુર્ગા-કૂટના દક્ષિણમાં નિશ્ચિત અંતરે સુપર્ણેલા તીર્થ અને તેની સાથેનું ભૈરવી-સ્થાન આવેલું છે. પછી તીર્થની ઉત્પત્તિ-કથા આવે છે—સુપર્ણ ગરુડ પાતાળમાંથી અમૃત લાવી નાગોની હાજરીમાં ત્યાં મુક્ત કરે છે; નાગોએ જોયું અને રક્ષ્યું તે સ્થાન પૃથ્વી પર ‘સુપર્ણેલા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. આ ભૂમિને સુપર્ણે સ્થાપિત કરેલી ‘ઇલા’ કહેવામાં આવી છે; અને ‘સુપર્ણેલા’ નામ પાપનાશક છે એમ સ્પષ્ટ કરાયું છે. આચરણક્રમમાં સુપર્ણ-કુંડમાં સ્નાન, ત્યાં પૂજન, બ્રાહ્મણ-આતિથ્ય, દાન અને ખાસ કરીને અન્નદાનનો ઉપદેશ છે. ફળશ્રુતિમાં પ્રાણઘાતક ભયોથી રક્ષા, ગૃહમાં શુભતા, તેમજ સ્ત્રીનું ‘જીવવત્સા’ થવું અને સંતાનસમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થવી જણાવાય છે.
Adhyaya 353
भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Bhallatīrtha Māhātmya (Glorification of Bhallatīrtha)
ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે પ્રભાસખંડના પશ્ચિમ વિભાગમાં મિત્રવનની નજીક ‘ભલ્લતીર્થ’ નામે એક ઉત્તમ તીર્થ છે. તેને વૈષ્ણવ ‘આદિ-ક્ષેત્ર’ તરીકે વર્ણવાયું છે, જ્યાં વિષ્ણુ યુગયુગમાં વિશેષ રીતે નિવાસ કરે છે અને સર્વજીવોના કલ્યાણ માટે ગંગાનું પ્રગટ સાન્નિધ્ય પણ જણાવાયું છે. દ્વાદશીના દિવસે (એકાદશી-વ્રતના નિયમ સાથે) વિધિપૂર્વક સ્નાન, યોગ્ય બ્રાહ્મણોને દાન, ભક્તિથી પિતૃતર્પણ/શ્રાદ્ધ, વિષ્ણુપૂજન, રાત્રિ જાગરણ અને દીપદાન કરવાનું વિધાન છે; આ કર્મો પાવન અને પુણ્યફળદાયક ગણાયા છે. પછી કારણકથા આવે છે—યાદવોના અંત પછી વાસુદેવ સમુદ્રકાંઠે ધ્યાનસ્થ થાય છે. જરા નામનો શિકારી વિષ્ણુના પગને હરણ સમજી ‘ભલ્લ’ (તીર) છોડે છે; દિવ્ય સ્વરૂપ જાણી ક્ષમા માગે છે. વિષ્ણુ કહે છે કે આથી પૂર્વ શાપનો અંત પૂર્ણ થયો અને શિકારીને ઉત્તમ ગતિ આપે છે; તેમજ અહીં દર્શન કરીને ભક્તિ-આચરણ કરનારને વિષ્ણુલોક પ્રાપ્ત થાય એવી પ્રતિજ્ઞા કરે છે. ભલ્લની ઘટનાથી તીર્થનું નામ ‘ભલ્લતીર્થ’ પડ્યું, અને પૂર્વ કલ્પોમાં તેને ‘હરિક્ષેત્ર’ પણ કહેવાતું. અંતે વૈષ્ણવ આચારની અવગણના, ખાસ કરીને એકાદશી સંયમનો ત્યાગ, નિંદિત છે; ભલ્લતીર્થ નજીક દ્વાદશી પૂજા ગૃહરક્ષા અને પુણ્યવૃદ્ધિ આપતી કહી પ્રશંસિત છે. યાત્રાફળ પૂર્ણ કરવા ઇચ્છુકોએ અગ્રણી બ્રાહ્મણોને વસ્ત્ર અને ગૌદાન વગેરે દાન કરવાની ભલામણ કરાઈ છે.
Adhyaya 354
Kardamālā-tīrtha Māhātmya and the Varāha Uplift of Earth (कर्दमालतीर्थमाहात्म्यं तथा वाराहोद्धारकथा)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને કર્દમાલા નામના તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે—તે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ અને સર્વ પાપહર છે. પ્રલયકાળે એકાર્ણવમાં પૃથ્વી ડૂબી જાય છે અને જ્યોતિષ્મંડળ પણ લય પામે છે; ત્યારે જનાર્દન વરાહરૂપ ધારણ કરીને પોતાની દંષ્ટ્રા પર પૃથ્વીને ઉઠાવી ફરી તેના સ્થાને સ્થાપે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુ આ સ્થાને નિયમપૂર્વક દીર્ઘકાળ નિવાસ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને પિતૃકર્મ સાથે તીર્થની વિશેષ અસર જણાવે છે—કર્દમાલામાં કરેલું તર્પણ પિતૃઓને એક કલ્પ સુધી તૃપ્ત કરે છે, અને શાક-મૂળ-ફળ જેવી સરળ સામગ્રીથી કરેલું શ્રાદ્ધ પણ સર્વ તીર્થોમાં કરેલા શ્રાદ્ધ સમાન ગણાય છે. સ્નાન અને દર્શનની ફલશ્રુતિમાં ઉત્તમ ગતિ તથા નીચ યોનિમાંથી મુક્તિનો ઉલ્લેખ છે. પછી એક ચમત્કારકથા આવે છે: શિકારીઓથી ડરેલું હરણોનું ટોળું કર્દમાલામાં પ્રવેશતાં જ તરત માનવ અવસ્થા પામે છે; તે જોઈ શિકારીઓ શસ્ત્ર ત્યજી સ્નાન કરે છે અને પાપમુક્ત થાય છે. દેવીના ઉત્પત્તિ અને સીમા વિષયક પ્રશ્ને ઈશ્વર ‘ગુપ્ત’ વર્ણન આપે છે—વરાહદેહ યજ્ઞ-પ્રતીકરૂપે વૈદિક અંગો અને યાગાંગોથી વિસ્તૃત રીતે વર્ણવાયો છે; પ્રભાસક્ષેત્રમાં દંષ્ટ્રાગ્ર પર કર્દમ લાગેલ હોવાથી ‘કર્દમાલા’ નામ પડ્યું. મહાકુંડ, ગંગાભિષેક સમાન વિશાળ જલસ્રોત, વિષ્ણુના પવિત્ર ક્ષેત્રની મર્યાદા અને કલિયુગમાં ‘સૌકર’ ક્ષેત્રે વરાહદર્શનથી વિશેષ પુણ્ય તથા મોક્ષની અનન્યતા કહી અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
Adhyaya 355
Guptēśvara-māhātmya (गुप्तेश्वरमाहात्म्य) — The Glory of Guptēśvara
ઈશ્વર દેવીને કહે છે—પ્રભાસક્ષેત્રમાં દેવગુપ્તેશ્વર પાસે જા; તે સ્થાન પશ્ચિમ-ઉત્તરપશ્ચિમ દિશામાં આવેલું છે. ત્યાં સોમ (ચંદ્ર) કૂષ્ઠસદૃશ વ્યાધિ અને દેહક્ષયથી લજ્જિત થઈ ગુપ્ત રીતે તપશ્ચર્યા કરતો રહ્યો. હજાર દિવ્ય વર્ષોના તપ પછી શિવ સ્વયં પ્રગટ થયા અને પ્રસન્ન થઈ સોમનો ક્ષય તથા રોગ દૂર કર્યો. ત્યારબાદ સોમે દેવો અને અસુરો બંને દ્વારા પૂજિત મહાલિંગની સ્થાપના કરી; તેના ગુપ્ત તપના કારણે ‘ગુપ્તેશ્વર’ નામ પ્રસિદ્ધ થયું. આ લિંગના દર્શન કે સ્પર્શ માત્રથી ચર્મરોગ નાશ પામે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને સોમવારે પૂજા કરવાથી ઉપાસકના વંશમાં પણ કૂષ્ઠ સાથે જન્મ થતો નથી—એવી ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે.
Adhyaya 356
बहुसुवर्णेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Bahusuvarṇeśvara Māhātmya (Glory of Bahusuvarṇeśvara)
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે તે પ્રભાસક્ષેત્રના હિરણ્ય-પૂર્વ દિશાભાગમાં સ્થિત બહુસુવર્ણક/બહુસુવર્ણેશ્વર નામના લિંગ પાસે જાય. આ તીર્થની પવિત્રતા માટે પૂર્વકૃત પ્રસંગ જણાવાયો છે—ધર્મપુત્રે ત્યાં અતિ દુષ્કર યજ્ઞ કર્યો અને ‘બહુસુવર્ણ’ નામનું મહાબલવાન લિંગ પ્રતિષ્ઠિત કર્યું. આ લિંગ ‘સર્વેશ્વર’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે, સર્વ યજ્ઞોના ફળ આપનારું અને સરસ્વતીના જળસંબંધથી વિધિપૂર્ણ ગણાયેલું છે. વિધાન મુજબ ત્યાં સ્નાન કરીને પિંડદાન કરવાથી કુલ-કોટિ પિતૃઓનો ઉદ્ધાર થાય છે અને રુદ્રલોકમાં માન મળે છે. ગંધ-પુષ્પાદિથી શાસ્ત્રોક્ત નિયમ પ્રમાણે ભક્તિપૂર્વક પૂજન કરવાથી સદાશિવ ‘કોટિ-પૂજા’ સમાન ફળ આપે છે, એમ નિશ્ચિત રીતે કહેવામાં આવ્યું છે. આ અધ્યાય સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં બહુસુવર્ણેશ્વરમાહાત્મ્ય રૂપે વર્ણિત છે.
Adhyaya 357
शृंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Śṛṅgeśvara Māhātmya (Account of the Glory of Śṛṅgeśvara)
“ઈશ્વર ઉવાચ”થી આરંભ થતો આ અધ્યાય દેવીને શુકસ્થાનની નજીક આવેલા અનુત્તમ શ્રીંગેશ્વર તીર્થ તરફ દિશાનિર્દેશ આપે છે. ત્યાં જઈ વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને નિયમ મુજબ શ્રીંગેશનું પૂજન કરવું—એવો ક્રમબદ્ધ વિધાન અહીં જણાવાયું છે. આ ક્ષેત્રને “સર્વપાતકનાશક” તરીકે વર્ણવાયું છે; યોગ્ય તીર્થયાત્રા અને પૂજાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે એવું ફળ કહેવામાં આવ્યું છે. દૃષ્ટાંતરૂપે ઋષ્યશૃંગે પૂર્વે અહીં શુદ્ધિ અને ઉદ્ધાર મેળવ્યો હતો એવી વાત ઉલ્લેખાય છે. અંતે તેને સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં “શ્રીંગેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન” નામના અધ્યાય તરીકે નિર્દેશિત કરવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 358
कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Description of the Māhātmya of Koṭīśvara
આ અધ્યાયમાં “ઈશ્વર ઉવાચ” પ્રસંગથી કોટીશ્વર મહાલિંગનું સંક્ષિપ્ત ક્ષેત્રવર્ણન અને ફલશ્રુતિ વર્ણવાઈ છે. ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં કોટીનગર નામનું સ્થાન બતાવી, તેના દક્ષિણ ભાગમાં એક યોજન અંતરે કોટીશ્વર લિંગ સ્થિત છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અહીં ઉપાસનાનો ક્રમ પણ જણાવ્યો છે—વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને પછી લિંગપૂજા કરવી. કોટીશ્વરને ‘કોટિ-યજ્ઞ’ સમાન ફળ આપનાર અને સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપનાર તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે. નિયમથી સ્નાન-પૂજા કરનારને સર્વપાતકમુક્તિ અને કોટિ યજ્ઞ જેટલું મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. આ સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં કોટીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન અધ્યાય છે.
Adhyaya 359
Nārāyaṇa-tīrtha-māhātmya (Glory of Nārāyaṇa Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે યાત્રિકે ‘નારાયણ’ નામના તીર્થ તરફ આગળ વધવું. તે તીર્થના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) ભાગમાં ‘શાણ્ડિલ્યા’ નામની વાપી/કુંડ આવેલ છે—એવો ચોક્કસ સ્થાન-સંકેત આપવામાં આવ્યો છે. વિધિ મુજબ ત્યાં સ્નાન કરીને શાણ્ડિલ્ય ઋષિનું પૂજન કરવાનું ક્રમ વર્ણવાયું છે. ઋષિ-પંચમીના દિવસે પતિવ્રતા સ્ત્રી સ્પર્શ-અસ્પર્શના નિયમનું પાલન કરે તો રજોદોષ (માસિક અશૌચ)નો ભય નિશ્ચિત રીતે દૂર થાય છે—એવી ફલશ્રુતિ કહેવામાં આવી છે. અંતે સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડમાં ‘નારાયણ-તીર્થ-માહાત્મ્ય’ અધ્યાય તરીકે ઉપસંહાર થાય છે.
Adhyaya 360
Śṛṅgāreśvara Māhātmya (Glory of Śṛṅgāreśvara at Śṛṅgasara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર મહાદેવીને સંબોધીને ‘શૃંગસાર’ નામના પવિત્ર તીર્થનું મહાત્મ્ય જણાવે છે. ત્યાં નિવાસ કરતું લિંગ ‘શૃંગારેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. સ્થળની પાવનતા એક પ્રાચીન દિવ્ય પ્રસંગ સાથે જોડાય છે—હરિ ગોપીઓ સાથે ત્યાં શૃંગાર-લીલા કર્યાનું કહેવામાં આવે છે; તેથી જ ક્ષેત્ર અને દેવલિંગનું આ નામ સ્થિર થયું. પછી વિધિ-વિધાન મુજબ એ જ સ્થાને ભવ (શિવ)ની પૂજા પાપસમૂહનો નાશ કરનારું કહેવાય છે. ફલશ્રુતિમાં સ્પષ્ટ છે કે દારિદ્ર્ય અને શોકથી પીડિત ભક્ત ત્યાં આરાધના કરે તો આગળ ફરી એવી સ્થિતિ ભોગવવી ન પડે; તેથી આ તીર્થ ઉપચારક ભક્તિ અને ધર્માચરણ માટે માન્ય સ્થાન ગણાય છે.
Adhyaya 361
मार्कण्डेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Mārkaṇḍeśvara (Narrative Description)
અધ્યાય ૩૬૧માં ઈશ્વર–દેવી સંવાદરૂપે સંક્ષિપ્ત તીર્થ-ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે. સાધકને હિરણ્યાતટ તરફ જવા કહેવામાં આવે છે અને ત્યાં ‘ઘટિકાસ્થાન’ નામનું વિશેષ સ્થાન દર્શાવવામાં આવે છે, જે પૂર્વે એક સિદ્ધ ઋષિ સાથે સંકળાયેલું હતું. આ સ્થળની પવિત્રતા મૃકંડુની યોગસિદ્ધિથી સ્થાપિત થઈ હોવાનું કહે છે. તેમણે ધ્યાન-યોગ દ્વારા—એક નાડી-પરિમાણમાં જ ફળસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થયાનો ઉલ્લેખ કરીને—એ જ સ્થળે લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી. આ લિંગ ‘માર્કંડેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તેના દર્શન અને પૂજા માત્રથી સર્વ પાપોનું ઉપશમન/નાશ થાય છે એમ ગ્રંથ પ્રગટ કરે છે. અધ્યાયનો ભાવ એ છે કે આંતરિક તપસ્યા અને લોકસુલભ ભક્તિ-સેવા એકત્ર થઈ પ્રભાસક્ષેત્રનું સૂક્ષ્મ તીર્થ-નકશો યાત્રા-માર્ગદર્શિકા રૂપે રજૂ કરે છે.
Adhyaya 362
Koṭihrada–Maṇḍūkeśvara Māhātmya (कोटिह्रद-मण्डूकेश्वरमाहात्म्य)
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ-ક્ષેત્રમાં ક્રમશઃ તીર્થયાત્રાનો ઉપદેશ આપે છે. પ્રથમ મંડૂકેશ્વર જવાનું કહેીને, માંડૂક્યાયનના સંયોગથી સ્થાપિત શિવલિંગનું વર્ણન કરે છે. તેની નજીક કોટિહ્રદ નામનું પવિત્ર જળસ્થાન છે; ત્યાં અધિષ્ઠાતા રૂપે કોટીશ્વર શિવ વિરાજે છે, અને ત્યાં સ્થિત માતૃગણ ઇચ્છિત ફળ આપનારાં કહેવાય છે. વિધિ એવી—કોટિહ્રદ-તીર્થમાં સ્નાન કરીને લિંગપૂજન કરવું અને માતૃદેવીઓનું પણ પૂજન કરવું; પરિણામે દુઃખ અને શોકમાંથી મુક્તિ મળે છે એમ જણાવાયું છે. ત્યારબાદ પૂર્વ દિશામાં એક યોજન દૂર ત્રિતકૂપ નામનું તીર્થ દર્શાવાયું છે—તે અતિ શુદ્ધ અને સર્વ પાપનાશક છે; અનેક તીર્થોની અસરશક્તિ જાણે ત્યાં જ એકત્ર ‘સ્થિત’ છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે. કોલોફનમાં આને પ્રભાસ ખંડના આ વિભાગનો ૩૬૨મો અધ્યાય કહેવામાં આવ્યો છે.
Adhyaya 363
एकादशरुद्रलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Eleven Rudra-Liṅgas
આ અધ્યાયમાં પ્રભાસક્ષેત્રની યાત્રા અને વિધિનું સંક્ષિપ્ત માર્ગદર્શન છે. ઈશ્વર દેવીને કહે છે કે ગોષ્પદ નામના સ્થળના ઉત્તર તરફ બે ગવ્યૂતિ અંતરે પ્રસિદ્ધ વલાય તીર્થ છે; ત્યાં ભક્તિપૂર્વક જવું જોઈએ. વલાયમાં ‘એકાદશ રુદ્ર’ તેમના-તેમના સ્થાનલિંગરૂપે વર્ણવાયા છે; તેમાં અજૈકપાદ અને અહિર્બુધ્ન્ય વગેરે નામો ઉલ્લેખિત છે. આ લિંગોની વિધિવત પૂજા કરવાથી સર્વ પાતકોનો નાશ થાય અને સંપૂર્ણ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 364
Hiraṇya-taṭa–Tuṇḍapura–Gharghara-hrada–Kandeśvara Māhātmya (हिरण्यातुण्डपुर-घर्घरह्रद-कन्देश्वर माहात्म्यम्)
ઈશ્વર મહાદેવીને કહે છે કે હિરણ્ય-તટ પર તુણ્ડપુર નામનું સ્થાન છે અને ત્યાં ઘર્ઘર-હ્રદ નામનું પવિત્ર જળાશય આવેલું છે. આ ક્ષેત્રના અધિષ્ઠાતા દેવ તરીકે કન્દેશ્વરનું વર્ણન થાય છે. શિવ જણાવે છે કે એ જ સ્થાને તેમની જટાઓ બંધાઈ હતી; આ દિવ્ય સ્મૃતિથી સ્થળનું માહાત્મ્ય અને અધિકાર સ્થાપિત થાય છે. તેથી ભક્તે ત્યાં જઈ તીર્થમાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક કન્દેશ્વરની પૂજા કરવી—એવો ક્રમ સૂચિત છે. ફળરૂપે ઘોર પાતકોનો નાશ થાય છે અને શુભ ‘શાસન’ પ્રાપ્ત થાય છે—અર્થાત્ ઈશ્વરીય રક્ષા/આજ્ઞા-અનુગ્રહરૂપ પુરાણોક્ત આશીર્વાદ।
Adhyaya 365
संवर्तेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Saṃvarteśvara Māhātmya (Glorification of Saṃvarteśvara)
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે અને યાત્રિક-સાધકને ‘ઉત્તમ’ સંવર્તેશ્વર તીર્થ તરફ માર્ગદર્શન કરે છે. સંવર્તેશ્વરનું સ્થાન ઇન્દ્રેશ્વરના પશ્ચિમે અને અર્કભાસ્કરના પૂર્વે જણાવાયું છે, જેથી આસપાસના પવિત્ર સ્થાનોના સંદર્ભમાં દિશા સ્પષ્ટ થાય છે. અહીં ન્યૂનતમ વિધિ નિર્ધારિત છે—પ્રથમ મહાદેવનું દર્શન, પછી પુષ્કરિણીના જળમાં સ્નાન; આ જ મુખ્ય ભક્તિકર્મ ગણાયું છે. ફલશ્રુતિ મુજબ, આવું કરનારને દસ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે આ સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પ્રથમ વિભાગનો ૩૬૫મો અધ્યાય ‘સંવર્તેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે।
Adhyaya 366
प्रकीर्णस्थानलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् — Discourse on the Māhātmya of Liṅgas in Dispersed Sacred Sites
ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે હિરણ્યાના ઉત્તર તરફ આવેલા ‘સિદ્ધિ-સ્થાન’ પ્રદેશોમાં જવું, જ્યાં સિદ્ધ મહર્ષિઓ નિવાસ કરે છે. ત્યારબાદ અધ્યાય પ્રકીર્ણ તીર્થોમાં આવેલા લિંગોના માહાત્મ્યને સંખ્યાઓ સાથે વર્ણવે છે—લિંગો અસંખ્ય હોવા છતાં મુખ્ય ગણતરીઓ જણાવે છે: એક સમૂહમાં સોથી વધુ પ્રસિદ્ધ લિંગો, વજ્રિણીના કાંઠે ઓગણીસ, ન્યઙ્કુમતીના કાંઠે બારસોથી વધુ, કપિલાના કાંઠે સાઠ ઉત્તમ લિંગો, અને સરસ્વતી સાથે સંબંધિત લિંગો અગણિત। પ્રભાસક્ષેત્ર સરસ્વતીના પાંચ પ્રવાહો (પંચસ્રોત) દ્વારા નિર્ધારિત કહેવાય છે; આ પ્રવાહો બાર યોજનનું પવિત્ર ક્ષેત્ર રચે છે. સમગ્ર વિસ્તારમાં તળાવો અને કૂવામાં પાણી પ્રગટ થાય છે; તેને ‘સારસ્વત’ જળ તરીકે ઓળખવું અને તેનું પાન પ્રશંસનીય છે. યોગ્ય શ્રદ્ધાથી જ્યાં ક્યાંય સ્નાન કરાય તો સારસ્વત-સ્નાનનું ફળ મળે છે. અંતે ‘સ્પર્શ-લિંગ’ને શ્રી સોમેશ તરીકે ઓળખાવી, ક્ષેત્રના મધ્યસ્થ કોઈપણ લિંગની પૂજા—જો તેને સોમેશરૂપે જાણવામાં આવે—તો તે સોમેશપૂજાજ ગણાય છે; આમ વિખરાયેલા શૈવ તીર્થો એક જ તત્ત્વમાં એકીકૃત થાય છે.
FAQs about Prabhasa Kshetra Mahatmya
Prabhāsa is presented as a spiritually efficacious kṣetra where tīrtha-contact, devotion, and disciplined listening to purāṇic discourse are said to remove fear of saṃsāra and confer elevated destinies.
Merits are framed in yajña-like terms: purification, removal of sins, freedom from afflictions, and attainment of higher states—often conditioned by faith (śraddhā), tranquility, and proper eligibility.
The opening chapter emphasizes transmission-legends (Śiva → Pārvatī → Nandin → Kumāra → Vyāsa → Sūta) and the Naimiṣa inquiry setting, establishing Prabhāsa’s māhātmya within an authoritative purāṇic lineage.