Adhyaya 7

Verse 1

सूत उवाच । एवं तत्र तदा देवी श्रुत्वा माहात्म्यमुत्तमम् । हर्षोत्कंठितया वाचा पुनः पप्रच्छ शंकरम्

સૂત બોલ્યા—ત્યારે ત્યાં દેવીએ તે ઉત્તમ માહાત્મ્ય સાંભળી, હર્ષ અને ઉત્કંઠાથી ભરેલી વાણીથી ફરી શંકરને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 2

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ भक्तानुग्रहकारक । समस्तज्ञानसंपन्न नमस्तेऽस्तु महेश्वर

દેવીએ કહ્યું—હે દેવોના દેવ, જગન્નાથ, ભક્તો પર અનુગ્રહ કરનાર! સર્વ જ્ઞાનથી સંપન્ન હે મહેશ્વર, તમને નમસ્કાર।

Verse 3

नमोऽस्तु वै त्रिपुरप्रहर्त्रे महात्मने तारकमर्दनाय । नमोऽस्तु ते क्षीरसमुद्र दायिने शिशोर्मुनीन्द्रस्य समाहितस्य

ત્રિપુરનો સંહાર કરનાર, તારકનો મર્દન કરનાર મહાત્મન—તમને નમસ્કાર. ક્ષીરસમુદ્ર આપનાર અને શિશુ મુનીન્દ્રને સમાધિનું સ્થૈર્ય આપનાર—તમને નમસ્કાર।

Verse 4

नमोऽस्तु ते सर्वजगद्विधात्रे सर्वत्र सर्वात्मक सर्वकर्त्रे । नमो भवायास्तु नमोऽभवाय नमोऽस्तु ते सर्वगताय नित्यम्

હે સર્વજગતના વિધાતા, સર્વત્ર વ્યાપ્ત, સર્વાત્મા અને સર્વકર્તા! તમને નમસ્કાર. ભવને નમસ્કાર, અભવને નમસ્કાર; સર્વગત નિત્ય તમને સદા પ્રણામ.

Verse 5

ईश्वर उवाच । किं देवि पृच्छसेऽद्यापि सर्वं ते कथितं मया । संदिग्धमस्ति किंचिच्चेत्पुनः पृच्छस्व भामिनि

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, હજી શું પૂછવા ઇચ્છો છો? મેં તને બધું કહી દીધું છે. જો કંઈ શંકા રહી હોય તો, હે સુન્દરી, ફરી પૂછ.

Verse 6

देव्युवाच । सोमेश्वरेति यन्नाम कस्मिन्काले बभूव तत् । किं नामाग्रेऽभवल्लिंगं नाम किं भविताऽधुना

દેવીએ કહ્યું—‘સોમેશ્વર’ નામ કયા કાળે પ્રગટ થયું? આરંભમાં તે લિંગનું નામ શું હતું, અને હવે (વર્તમાન યુગમાં) તેનું નામ શું થશે?

Verse 7

एवं यस्य प्रभावो वै नोक्तः पूर्वं त्वया विभो । अन्येषां तीर्थदेवानां माहात्म्यं वर्णितं त्वया । न त्वीदृशं तु कथितं श्रीसोमेशस्य यादृशम्

હે વિભો, આ (સોમેશ્વર) નો જે પ્રભાવ છે તે તમે પહેલાં કહ્યું નથી. તમે અન્ય તીર્થો અને તેમના દેવતાઓનું માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું છે; પરંતુ શ્રી સોમેશ્વર જેવું માહાત્મ્ય કહ્યું નથી.

Verse 8

ईश्वर उवाच । पूर्वमेवाहमेवासं स्पर्शलिंगस्वरूपवान् । न च मां तत्त्वतो वेद जनः कश्चिदिहेश्वरि

ઈશ્વરે કહ્યું—હે ઈશ્વરી, પૂર્વકાળે હું પોતે અહીં સ્પર્શ-લિંગ સ્વરૂપે વિદ્યમાન હતો. પરંતુ અહીં કોઈ પણ જન મને તત્ત્વતઃ, મારા સાચા સ્વરૂપે, જાણતો ન હતો.

Verse 9

महाकल्पे तु सञ्जाते ब्रह्मणः प्रति संचरे । नामभावं भवेदन्यद्देवि लिंगे पुनःपुनः

મહાકલ્પ ઉત્પન્ન થાય અને બ્રહ્માના પુનઃપુનઃ સંચારકાળે, હે દેવી, આ લિંગ વારંવાર નામ અને ભાવના ભિન્ન સ્વરૂપો ધારણ કરે છે.

Verse 11

अस्मिन्ब्रह्मणि देवेशि संजाते ह्यष्टवार्षिके । तदा कालात्समारभ्य सोमेश इति विश्रुतः

હે દેવેશી દેવી, આ બ્રહ્માના વર્તમાન સૃષ્ટિચક્રમાં (આ અવસ્થામાં) તેઓ પ્રગટ થયા ત્યારથી જ ‘સોમેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 12

अतीतेषु च देवेशि ब्रह्मसुप्तलयादनु । बभूवुर्यानि नामानि तानि त्वं शृणु पार्वति

અને હે દેવેશી દેવી, બ્રહ્માના ‘નિદ્રા’ પછી થતા પ્રલયો બાદ, ભૂતકાળના કલ્પોમાં જે જે નામો પ્રગટ થયા, તે તું સાંભળ, હે પાર્વતી.

Verse 13

आद्यो विरंचिनामासीद्यदा ब्रह्मा पितामहः । मृत्युञ्जयस्तदा नाम सोमनाथस्य कीर्तितम्

પ્રથમ (ચક્રમાં), જ્યારે પિતામહ બ્રહ્મા ‘વિરંચિ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતા, ત્યારે સોમનાથનું કીર્તિત નામ ‘મૃત્યુંજય’ હતું.

Verse 14

द्वितीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा पद्मभूरिति विश्रुतः । तदा कालाग्निरुद्रेति नाम प्रोक्तं शुभेंऽबिके

દ્વિતીય (ચક્રમાં), જ્યારે બ્રહ્મા ‘પદ્મભૂ’ નામે વિશ્રુત હતા, ત્યારે હે શુભાંબિકે, પ્રભુનું નામ ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’ એમ પ્રોક્ત થયું.

Verse 15

तृतीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः । अमृतेशेति देवस्य तदा नाम प्रकीर्तितम्

તૃતીય કલ્પમાં, જ્યારે બ્રહ્મા ‘સ્વયંભૂ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, ત્યારે દેવનું નામ ‘અમૃતેશ’ તરીકે કીર્તિત થયું।

Verse 16

चतुर्थोऽभूद्यथा ब्रह्मा परमेष्ठीति विश्रुतः । अनामयेति देवस्य तदा नाम स्मृतं शुभे

ચતુર્થ કલ્પમાં, જ્યારે બ્રહ્મા ‘પરમેષ્ઠી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા, હે શુભે, ત્યારે દેવનું નામ ‘અનામય’ તરીકે સ્મરાયું।

Verse 17

पंचमोऽभूद्यदा ब्रह्मा सुरज्येष्ठ इति स्मृतः । कृत्तिवासेति देवस्य नाम प्रोक्तं तदाम्बिके

પંચમ કલ્પમાં, જ્યારે બ્રહ્મા ‘સુરજ્યેષ્ઠ’ તરીકે સ્મૃત હતા, હે અંબિકે, ત્યારે દેવનું નામ ‘કૃત્તિવાસ’ તરીકે પ્રોક્ત થયું।

Verse 18

षष्ठश्चाभूद्यदा ब्रह्मा हेमगर्भ इति श्रुतः । तदा भैरवनाथेति नाम देवस्य कीर्तितम्

ષષ્ઠ કલ્પમાં, જ્યારે બ્રહ્મા ‘હેમગર્ભ’ તરીકે શ્રુત હતા, ત્યારે દેવનું નામ ‘ભૈરવનાથ’ તરીકે કીર્તિત થયું।

Verse 19

अयं यो वर्त्तते ब्रह्मा शतानंद इति स्मृतः । सोमनाथेति देवस्य वर्तते नाम सांप्रतम्

આ વર્તમાન કલ્પમાં જે બ્રહ્મા ‘શતાનંદ’ તરીકે સ્મૃત છે, અને હાલમાં દેવનું નામ ‘સોમનાથ’ રૂપે સ્થિર છે।

Verse 20

अतः परं चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा यो भविता यदा । प्राणनाथेति देवस्य तदा नाम भविष्यति

આગળ જ્યારે ભાવિ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પ્રગટ થશે, ત્યારે તે દેવનું નામ ‘પ્રાણનાથ’—પ્રાણોના સ્વામી—થશે.

Verse 21

अतीता ये विधातारो भविष्यंति च येऽधुना । तावत्तद्वर्त्तते नाम यावदन्योष्टवार्षिकः । संध्यासंध्यांशभेदेन विष्ण्वनंतसनातनाः

જે વિધાતાઓ ભૂતકાળમાં થઈ ગયા, જે અત્યારે છે અને જે ભવિષ્યમાં થશે—એટલા સમય સુધી એ જ દિવ્ય નામ પ્રવર્તે છે, જ્યાં સુધી બીજું અષ્ટવર્ષીય ચક્ર ન આવે. સંધ્યા અને સંધ્યાંશના ભેદ અનુસાર એ જ પ્રભુ વિષ્ણુ, અનંત અને સનાતન તરીકે સ્તુત થાય છે.

Verse 22

एवं नामानि देवस्य संक्षेपात्कीर्तितानि मे । विस्तरात्कथितुं नैव शक्यंते कालगौरवात्

આ રીતે મેં દેવના નામો સંક્ષેપમાં કીર્તિત કર્યા; કાળની ગૌરવતા અને વિશાળતાને કારણે વિગતે કહેવું શક્ય નથી.

Verse 23

देव्युवाच । आश्चर्यं देवदेवेश यत्त्वया कथितं प्रभो । पूर्वोक्तानि च नामानि न स्मरंति च मे कथम्

દેવી બોલ્યાં—હે દેવદેવેશ પ્રભો, તમે જે કહ્યું તે આશ્ચર્યજનક છે; પરંતુ તમે અગાઉ ઉચ્ચારેલા નામો મને કેમ સ્મરણમાં આવતાં નથી?

Verse 24

एतद्विस्तरतो ब्रूहि कारणं च जगत्पते । सर्वभूतहितार्थाय ममानुग्रहकाम्यया

હે જગત્પતે, આ વાત વિગતે કહો અને તેનું કારણ પણ જણાવો—સર્વ ભૂતોના હિત માટે અને મારા પર અનુગ્રહ કરવાની ઇચ્છાથી.

Verse 25

ईश्वर उवाच । कल्पेकल्पे महादेवि अवतारं करोषि यत् । तेन ते स्मरणं नास्ति प्रभावात्प्रकृतेः प्रिये

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, તું કલ્પે કલ્પે અવતાર ધારણ કરે છે; તેથી, હે પ્રિયે, પ્રકૃતિના પ્રબળ પ્રભાવથી તારી સ્મૃતિ સ્થિર રહેતી નથી।

Verse 26

तत्त्वावरणमध्ये तु तत्राद्या त्वं प्रतिष्ठिता । साऽवतीर्यांडमध्ये तु मया सार्द्धं वरानने

તત્ત્વ-આવરણના મધ્યમાં તું, આદ્યા, ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત છે; પછી, હે વરાનને, બ્રહ્માંડ-અંડની અંદર અવતરીને તું મારી સાથે આવી।

Verse 27

अनुग्रहार्थं लोकानां प्रादुर्भूता पुनःपुनः । आद्ये कल्पे जगन्माता जगद्योनिर्द्वितीयके

લોકોના અનુગ્રહાર્થે તું વારંવાર પ્રાદુર્ભવ કરે છે; પ્રથમ કલ્પે ‘જગન્માતા’ અને દ્વિતીય કલ્પે ‘જગદ્યોનિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 28

तृतीये शांभवीनाम चतुर्थे विश्वरूपिणी । पञ्चमे नंदिनीनाम षष्ठे चैव गणांबिका

ત્રીજા કલ્પે તું ‘શાંભવી’ અને ચોથા કલ્પે ‘વિશ્વરૂપિણી’ કહેવાઈ; પાંચમા કલ્પે ‘નંદિની’ તથા છઠ્ઠા કલ્પે ‘ગણાંબિકા’ તરીકે કીર્તિત થઈ।

Verse 29

विभूतिः सप्तमे कल्पे सुभूतिश्चाष्टमे तदा । आनन्दा नवमे कल्पे दशमे वामलोचना

સાતમા કલ્પે તું ‘વિભૂતિ’ અને આઠમા કલ્પે ‘સુભૂતિ’ કહેવાઈ; નવમા કલ્પે ‘આનંદા’ તથા દસમા કલ્પે ‘વામલોચના’ તરીકે સ્મરણીય થઈ।

Verse 30

एकादशे वरारोहा द्वादशे च सुमङ्गला । कल्पे त्रयोदशे चैव महामाया ह्युदाहृता

અગિયારમા કલ્પમાં તું ‘વરારોહા’ નામે કીર્તિત થઈ; બારમા કલ્પમાં ‘સુમંગલા’। અને તેરમા કલ્પમાં તું ‘મહામાયા’ તરીકે પ્રખ્યાત થઈ.

Verse 31

ततश्चतुर्दशे कल्पेऽनन्तानाम प्रकीर्तिता । भूतमाता पंचदशे षोडशे चोत्तमा स्मृता

પછી ચૌદમા કલ્પમાં તું ‘અનંતાનામા’ નામે પ્રકીર્તિત થઈ. પંદરમા કલ્પમાં ‘ભૂતમાતા’—સર્વ ભૂતોની જનની; અને સોળમા કલ્પમાં ‘ઉત્તમા’ તરીકે સ્મરાઈ.

Verse 32

ततः सप्तदशे कल्पे पितृकल्पे तु विश्रुता । दक्षस्य दुहिता जाता सतीनाम्नी महाप्रभा

ત્યારબાદ સત્તરમા કલ્પમાં—‘પિતૃકલ્પ’ તરીકે વિશ્રુત—તું દક્ષની પુત્રી બની જન્મી; મહાપ્રભા ‘સતી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ.

Verse 33

अपमानात्तु दक्षस्य स्वां तनूमत्यजत्पुनः । उमां कलां तु चन्द्रस्य पुरापूर्य च संस्थिता

દક્ષના અપમાનથી, હે દેવી, તું ફરી પોતાનું દેહ ત્યજી દીધું. ત્યારપછી ઉમા રૂપે—ચંદ્રકલાના અંશરૂપે—લોકોને પરિપૂર્ણ કરી પ્રતિષ્ઠિત રહી.

Verse 34

ततः प्रवृत्ते वाराहे कल्पे त्वं सुरसुन्दरि । पुनर्हिमवताराध्य दुहिता त्वमतः कृता

પછી વારાહ-કલ્પ પ્રવર્તતાં, હે સુરાસુંદરી, તું હિમવંતની આરાધના કરી; અને ફરી તું તેની પુત્રી તરીકે રચાઈ.

Verse 35

ततो देव्यद्भुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्त्तारं मां पुनः प्राप्य पार्वतीति निगद्यसे

ત્યારે, હે દેવી, તું અદ્ભુત અને પરમ દુષ્કર તપ કર્યું; મને ફરી પતિરૂપે પ્રાપ્ત કરીને તું ‘પાર્વતી’ તરીકે કહેવાય છે.

Verse 36

कैलासनिलयश्चाहं त्वया सार्द्धं वरानने । क्रीडामि तव देवेशि यावत्कल्पावसानकम्

હું કૈલાસમાં નિવાસ કરું છું; હે વરાનને, હે દેવેશી, તારી સાથે કલ્પના અંત સુધી દિવ્ય ક્રીડા કરું છું.

Verse 37

इदं चतुर्गुणं प्राप्य द्वापरे विष्णुना सह । महिषस्य वधार्थाय उत्पन्ना कृष्णपिंगला

આ ચતુર્ગુણ સામર્થ્ય પ્રાપ્ત કરીને, દ્વાપર યુગમાં વિષ્ણુ સાથે, મહિષના વધ માટે તું ‘કૃષ્ણપિંગલા’ રૂપે પ્રગટ થઈ.

Verse 38

कात्यायनीति दुर्गेति विविधैर्नामपर्ययैः । नवकोटिप्रभेदेन जातासि वसुधातले

કાત્યાયની, દુર્ગા વગેરે અનેક નામપર્યાયોથી, નવ કરોડ ભેદ સાથે તું વસુધાતળ પર પ્રગટ થઈ છે.

Verse 39

यानि ते कल्पनामानि पूर्वमुक्तानि सुन्दरि । तानि त्रयोदशाकल्पादुदक्तात्कथितानि मे

હે સુન્દરી, અગાઉ કહેલા તારા કલ્પસંબંધિત નામો મેં તેરમા કલ્પથી આરંભ કરીને ક્રમશઃ વર્ણવ્યા છે.

Verse 40

अतीतानि भविष्याणि वर्त्तमानानि सुन्दरि । एवं ज्ञेयानि सर्वाणि ब्रह्मकल्पावधि प्रिये

હે સુંદરિ પ્રિયે, ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન—આ બધું આ રીતે જ જાણવું; પ્રિયે, બ્રહ્માના કલ્પની સીમા સુધી।

Verse 41

देव्युवाच । सोमनाथेति यन्नाम त्वया पूर्वमुदाहृतम् । तत्कथं निश्चलं नाम मन्यते त्रिपुरांतक

દેવીએ કહ્યું—તમે અગાઉ ‘સોમનાથ’ નામ ઉચ્ચાર્યું હતું. હે ત્રિપુરાંતક, તે નામને અચલ અને સ્થિર કેવી રીતે માનવામાં આવે છે?

Verse 42

असंख्यत्वाच्च चंद्राणां जन्मनामप्रभेदतः । मन्वन्तरे तु संजाते युगानामेकसप्ततौ

ચંદ્રો અસંખ્ય છે અને તેમના જન્મ તથા નામોમાં ભેદ છે; જ્યારે મન્વંતર ઉત્પન્ન થાય—જેમાં એકોતેર યુગો હોય—(ત્યારે આ ચક્ર ચાલે છે)।

Verse 43

चंद्रसूर्यादयो देवाः संह्रियंते पुनःपुनः । सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृपाः

ચંદ્ર-સૂર્ય વગેરે દેવો વારંવાર લય પામે છે; તેમ જ સપ્તર્ષિ, દેવગણ, શક્ર (ઇન્દ્ર), મનુ અને તેના પુત્ર રાજાઓ પણ।

Verse 44

एककालं च सृज्यंते संह्रियंते च पूर्ववत् । एतन्मे संशयं देव यथावद्वक्तुमर्हसि

તેઓ એક જ કાળ માટે સર્જાય છે અને પૂર્વવત્ ફરી સંહૃત થાય છે. હે દેવ, મારા આ સંશયને યથાવત્ અને ક્રમથી કહેવા કૃપા કરો।

Verse 45

ईश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि रहस्यं पापनाशनम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, તું ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે; આ પાપનાશક ગુહ્ય રહસ્ય છે. જે કોઈને કહેલું નથી, તે હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું।

Verse 46

अयं यो वर्त्तते ब्रह्मा शतानन्द इति श्रुतः । तस्य चैवाष्टमे वर्षे मनुर्यः प्रथमो भवेत्

હાલ જે બ્રહ્મા અધિષ્ઠિત છે, તે ‘શતાનંદ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેમના શાસનના આઠમા વર્ષે જે પ્રથમ મનુ બને, તે પ્રગટ થાય છે।

Verse 47

तस्मिन्मन्वन्तरे देवि यश्चादौ रोहिणीपतिः । समुद्रगर्भात्संजातः सलक्ष्मीकौस्तुभादिभिः

હે દેવી, તે મન્વંતરમાં આરંભે જે રોહિણીપતિ (ચંદ્ર) થયો, તે સમુદ્રના ગર્ભમાંથી લક્ષ્મી, કૌસ્તુભ વગેરે રત્નો સાથે ઉત્પન્ન થયો।

Verse 48

तेन चाराधितं लिंगं कालभैरवनामतः । महता तपसा पूर्वं युगानि च चतुर्द्दशे

તેણે ‘કાલભૈરવ’ નામના તે લિંગની આરાધના કરી—પૂર્વકાળે મહાન તપસ્યા સાથે—ચૌદ યુગો સુધી।

Verse 49

तस्याद्भुतं तपो दृष्ट्वा तुष्टोऽहं तस्य सुन्दरि । वरं वृणीष्वेति मया स च प्रोक्तो निशाकरः

હે સુન્દરી, તેની અદ્ભુત તપસ્યા જોઈને હું તેના પર પ્રસન્ન થયો. મેં કહ્યું—‘વર માગ’; આ રીતે નિશાકર (ચંદ્ર)ને મેં સંબોધ્યો।

Verse 50

सहोवाच तदा देवि भक्त्या संस्तुत्य मां शुभे

ત્યારે તેણે કહ્યું, હે દેવી—હે શુભે, ભક્તિથી મારી સ્તુતિ કરીને।

Verse 51

चंद्र उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरार्हो यदि वाऽप्यहम् । सोमनाथेति तं नाम भूयाद्ब्रह्मावधि प्रभो

ચંદ્ર બોલ્યો—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને હું પણ વર માટે યોગ્ય હોઉં, તો હે પ્રભો, તમારું નામ ‘સોમનાથ’ થાઓ, બ્રહ્માના આયુષ્યની સીમા સુધી અવિચલ રહે।

Verse 52

ये केचिद्भवितारोऽन्ये मन्वन्ते शीतरश्मयः । तेषां भवतु देवेश देवोऽयं कुलदेवता

આગામી મન્વંતરોમાં જે જે અન્ય શીતરશ્મિ (ચંદ્ર) ઉત્પન્ન થાય, હે દેવેશ, આ દેવ જ તેમનો કુલદેવતા થાઓ।

Verse 53

आराधयंतु ते सर्वे क्षेत्रेऽस्मिन्संस्थिता विभो । स्वकीयायुःप्रमाणेन ब्रह्मणः प्रलयादनु

હે વિભો! આ ક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનાર તે બધા, પોતાના પોતાના આયુષ્યના પ્રમાણ મુજબ, બ્રહ્માના પ્રલય સુધી તમારી આરાધના કરે.

Verse 54

सोमनाथेति ते नाम ब्रह्मांडे सचराचरे । ख्यातिं प्रयातु देवेश तेजोलिंग नमोऽस्तु ते

હે દેવેશ! ‘સોમનાથ’ એવું તમારું નામ, ચરાચર સહિત સમગ્ર બ્રહ્માંડમાં પ્રસિદ્ધિ પામો. હે તેજોલિંગ, તમને નમસ્કાર.

Verse 55

ईश्वर उवाच । एवमस्त्वित्यहं प्रोच्य पुनर्लिंगे लयं गतः । एतत्ते कारणं देवि प्रोक्तं सर्वमशेषतः

ઈશ્વરે કહ્યું— ‘એવમસ્તુ’ કહીને હું ફરી લિંગમાં લય પામ્યો. હે દેવી, આ સમગ્ર કારણ તને સંપૂર્ણપણે, કશુ બાકી ન રાખીને, કહેલું છે।

Verse 56

निःसन्दिग्धं तु संक्षेपात्पुरा पृष्टं यतस्त्वया । उद्देशमात्रं कथितं श्रीसोमेशगुणान्प्रति । समुद्रस्येव रत्नानामचिन्त्यस्तस्य विस्तरः

તમે પહેલાં સંક્ષેપમાં પૂછ્યું હતું, તેથી મેં નિઃસંદેહ સંક્ષેપમાં જ ઉત્તર આપ્યો—શ્રી સોમેશના ગુણો અંગે માત્ર સંકેત કર્યો. તેમનો વિસ્તાર અચિંત્ય છે, જેમ સમુદ્રમાં રત્નોની નિધિ।

Verse 57

मोहनं तदभक्तानां भक्तानां बुद्धिवर्द्धनम् । मूढास्ते नैव पश्यंति स्वरूपं मम मोहिताः

આ અભક્તોને મોહમાં નાખે છે અને ભક્તોની બુદ્ધિ વધારે છે. મોહગ્રસ્ત તે મૂઢો મારા સત્ય સ્વરૂપને ક્યારેય નથી જોતા।

Verse 58

देव्युवाच । ईदृशं यस्य माहात्म्यं तेजोलिंगस्य शंकर । कुत्र तिष्ठति तल्लिंगं क्षेत्रे तस्मिन्सुरेश्वर

દેવીએ કહ્યું— હે શંકર! જેના તેજોલિંગનું આવું માહાત્મ્ય છે, હે સુરેશ્વર, તે લિંગ તે ક્ષેત્રમાં ક્યાં સ્થિત છે?

Verse 59

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रयत्नेन श्रुत्वा चैवावधारय । प्रभासं परमं देवि क्षेत्रमेतन्मम प्रियम्

ઈશ્વરે કહ્યું— હે દેવી, પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળ અને સાંભળીને મનમાં દૃઢપણે ધારણ કર. હે દેવી, પ્રભાસ પરમ ક્ષેત્ર છે; આ ક્ષેત્ર મને અતિ પ્રિય છે।

Verse 60

देवानामपि संस्थानं तच्च द्वादशयोजनम् । पंचयोजनमानेन पीठं तत्र प्रकीर्त्तितम्

આ દેવતાઓનું પણ નિવાસસ્થાન છે અને તેનું વિસ્તરણ બાર યોજન છે. ત્યાં પાંચ યોજન પરિમાણનું પવિત્ર પીઠ પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે.

Verse 61

तन्मध्ये मद्गृहं देवि तच्च गव्यूतिमात्रकम् । समुद्रस्योत्तरे देवि देविकामुखसंज्ञितम्

તે પ્રદેશના મધ્યમાં, હે દેવી, મારું પોતાનું ગૃહ છે, જે માત્ર એક ગવ્યૂતિ પરિમાણનું છે. સમુદ્રના ઉત્તરે, હે દેવી, તે ‘દેવિકામુખ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 62

वज्रिण्याः पूर्वतश्चैव यावन्न्यंकुमती नदी । चतुष्टयं च विस्तारादायामात्पंचयोजनम्

વજ્રિણીના પૂર્વ ભાગથી લઈને ‘ન્યંકુમતી’ નામની નદી સુધી—તેનો વિસ્તાર ચાર (એકમ) અને લંબાઈ પાંચ યોજન છે.

Verse 63

क्षेत्रपीठमिति प्रोक्तमतो गर्भगृहं शृणु । समुद्रात्कौरवी यावद्दक्षिणोत्तरमानतः । पूर्वपश्चिमतो ज्ञेयं गोमुखादाऽश्वमेधकम्

આને ‘ક્ષેત્ર-પીઠ’ કહેવામાં આવ્યું છે; હવે ગર્ભગૃહ વિષે સાંભળો. સમુદ્રથી કૌરવી સુધી તેનો ઉત્તર–દક્ષિણ માપ છે; અને પૂર્વ–પશ્ચિમ વિસ્તાર ગોમુખથી અશ્વમેધક સુધી જાણવો.

Verse 64

एतन्मम गृहं देवि न त्यजामि कदाचन । तस्य मध्ये स्थितं लिंगं यत्र तत्ते प्रकीर्तितम्

હે દેવી, આ મારું નિવાસ છે; હું તેને ક્યારેય ત્યજતો નથી. તેના મધ્યમાં તે લિંગ સ્થિત છે, જેમ મેં તને પ્રકીર્તિત કર્યું છે.

Verse 65

वारुणीं दिशमाश्रित्य सागरस्य च सन्निधौ । कृतस्मरस्यापरतो धन्वन्तरशतत्रये

વરુણદિશા એટલે પશ્ચિમ તરફ મુખ રાખીને, સાગરના સન્નિધિમાં—કૃતસ્મરથી પરે—ત્રણસો ધનુષના અંતરે…

Verse 66

लिंगं महाप्रभावं तुं स्वयंभूतं व्यवस्थितम् । तत्र संनिहितो देवः शंकरः परमेश्वरः

ત્યાં મહાપ્રભાવશાળી, સ્વયંભૂ અને સુસ્થિર રીતે પ્રતિષ્ઠિત લિંગ છે. ત્યાં પરમેશ્વર દેવ શંકર સాక్షાત્ સન્નિહિત છે.

Verse 67

एतस्मिन्नन्तरे देवि सोमेशस्य समीपतः । चतुर्द्दशे विभागे तु धनुषां च शतद्वयम्

આ જ વિસ્તારમાં, હે દેવી, સોમેશના સમીપે—ચૌદમા વિભાગમાં—બેસો ધનુષનું પરિમાણ છે.

Verse 68

समंतान्मंडलाकारा कर्णिका सा मम प्रिया । तस्यां ये प्राणिनः सर्वे मृताः कालेन पार्वति

ચારેય તરફ મંડલાકાર એવી તે ‘કર્ણિકા’ મને અતિ પ્રિય છે. હે પાર્વતી, તેમાં કાળવશ થઈને જે સર્વ પ્રાણી મરે છે…

Verse 69

कृमिकीटपतंगाद्या जीवा उत्तम मध्यमाः । निर्द्धूतकल्मषाः सर्वे यांति लोकं ममापि ते

કૃમિ, કીટ, પતંગ વગેરે જીવ—ઉત્તમ હોય કે મધ્યમ—બધા જ કલ્મષ ઝાડી નિશ્ચયે મારા લોકને પામે છે.

Verse 70

उत्तरं दक्षिणं चापि अयनं न विचारयेत् । सर्वस्तेषां शुभः कालो ये मृताः क्षेत्रमध्यतः

ઉત્તરાયણ કે દક્ષિણાયણ—એનો વિચાર ન કરવો. પવિત્ર ક્ષેત્રના મધ્યમાં જે દેહ ત્યાગે છે, તેમના માટે સર્વ કાળ શુભ છે.

Verse 71

आदिनाथेन शर्वेण सर्वप्राणिहिताय वै । आद्यतत्त्वान्यथानीय क्षेत्रमेतन्महाप्रभम् । प्रभासितं महादेवि यत्र सिद्ध्यंति मानवाः

હે મહાદેવી! આદિનાથ શર્વ (શિવ) સર્વ પ્રાણીઓના હિત માટે આદ્ય તત્ત્વોને અહીં લાવી, આ મહાપ્રભ ક્ષેત્રને ‘પ્રભાસ’ રૂપે પ્રકાશિત કર્યું; અહીં માનવો સિદ્ધિ પામે છે.

Verse 72

हन्यमानोऽपि यो विद्वान्वसेद्विघ्नशतैरपि । कृतप्रतिज्ञो देवेशि यावज्जीवं सुरेश्वरि

હે દેવેશી, હે સુરેશ્વરી! જે વિદ્વાન અહીં વસે છે, તે હુમલો થાય તોય અને સૈકડો વિઘ્નો વચ્ચે પણ, પ્રતિજ્ઞામાં દૃઢ રહી જીવનપર્યંત અડગ રહે છે.

Verse 73

स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यात्स्थाणोश्चाद्भुतकर्मणः

તે પરમ સ્થાનને પામે છે; ત્યાં ગયા પછી શોક રહેતો નથી—તે ક્ષેત્રના માહાત્મ્યથી અને અદ્ભુત કર્મવાળા સ્થાણુ (શિવ)ની કૃપાથી.

Verse 74

कृत्वा पापसहस्राणि पश्चात्सन्तापमेति वै । प्रभासे तु वियुज्येत न सोंऽतकपुरीं व्रजेत्

હજારો પાપ કર્યા પછી પણ જો પછાતાપ થાય, તો જે પ્રભાસે દેહ ત્યાગે છે તે અંતકપુરી—મૃત્યુના લોક—માં જતો નથી.

Verse 75

ज्ञात्वा कलियुगं घोरं हाहाभूतमचेतनम् । नियुक्तस्तत्र देवेशि रक्षार्थं विघ्ननायकः

ઘોર કલિયુગને જાણી—જ્યારે લોકો મોહગ્રસ્ત થઈ હાહાકાર કરે છે—હે દેવેશી, ત્યાં રક્ષણાર્થે વિઘ્નનાયકને નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો.

Verse 76

ये तु ब्राह्मणविद्विष्टाः शिवभक्तिवितंडकाः । ब्रह्मघ्नाश्च कृतघ्नाश्च तथा नैष्कृतिकाश्च ये

પરંતુ જે બ્રાહ્મણદ્વેષી છે, જે શિવભક્તિમાં વિઘ્ન કરે છે, જે બ્રાહ્મણહંતક છે, જે કૃતઘ્ન છે અને જે અત્યંત દુષ્કૃત્યપર છે—એ જે કોઈ હોય—

Verse 77

लोकद्विष्टा गुरुद्विष्टास्तीर्थायतनकण्टकाः । सर्वपापरताश्चैव ये चान्ये तु विकुत्सिताः

જે લોકસમાજને દ્વેષ કરે છે, જે ગુરુદ્વેષી છે, જે તીર્થો અને પવિત્રાયતનો માટે કાંટા સમાન છે, જે સર્વ પાપોમાં રત છે, અને અન્ય પણ નિંદ્ય જન—

Verse 78

रक्षणार्थं ह वै तेषां नियुक्तो विघ्ननायकः । कालाग्निरुद्रपार्श्वे तु रुद्रतुल्यपराक्रमः

નિશ્ચયે, તેમની (દુષ્કૃત્યોની) સામે રક્ષણાર્થે વિઘ્નનાયક નિયુક્ત થયા; અને કાલાગ્નિરુદ્રના પાર্শ્વે રુદ્રસમાન પરાક્રમવાળો એક વીર સ્થિત છે.

Verse 79

क्षेत्रं रक्षति देवेशि पापिष्ठानां नियामकः । म्रियंते यदि ब्रह्मघ्नास्तथा पातकिनो नराः

હે દેવેશી, પાપિષ્ઠોને નિયંત્રિત કરનાર આ ક્ષેત્રનું રક્ષણ કરે છે. જો બ્રાહ્મણહંતક તથા અન્ય પાતકી મનુષ્યો (અહીં) મરે, તો—

Verse 80

क्षेत्रे चास्मिन्वरारोहे तेषां देवि गतिं शृणु । दशवर्षसहस्राणि दिव्यानि कमलेक्षणे

હે વરારોહે, હે કમલનેત્રે દેવી! આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તેમની ગતિ સાંભળ—તે દસ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી વિસ્તરે છે.

Verse 82

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पापं तत्र न कारयेत् । अन्यत्राऽवर्तितं पापं क्षेत्रे चास्मिन्विनश्यति

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં પાપ ન કરવું. અન્યત્ર કરેલું પાપ પણ આ ક્ષેત્રમાં નાશ પામે છે.

Verse 83

अस्मिन्पुनः कृतं पापं पैशाचनरकावहम् । भक्तानुकंपी भगवांस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि

પરંતુ આ સ્થાને કરેલું પાપ પિશાચ-નરકો તરફ દોરી જાય છે. છતાં ભક્તાનુકંપી ભગવાન તિર્યક્-યોનિમાં પડેલાઓ પર પણ કૃપા કરે છે.

Verse 84

ददाति परमं स्थानं न तु ब्रह्मद्विषां प्रिये । ये च ध्यानं समासाद्य युक्तात्मानः समाहिताः

હે પ્રિયે! તે પરમ સ્થાન આપે છે, પરંતુ બ્રહ્મદ્વેષીઓને નહીં. જે ધ્યાનને પ્રાપ્ત કરીને યુક્તાત્મા અને સમાહિત બને છે, તેઓ જ તે પરમ સ્થિતિને યોગ્ય છે.

Verse 85

संनियम्येन्द्रियग्रामं जपंति शतरुद्रियम् । प्रभासे तु स्थिता देवि ते कृतार्था न संशयः

ઇન્દ્રિયસમૂહને સંયમમાં રાખીને તેઓ શતરુદ્રીયનો જપ કરે છે. હે દેવી! પ્રભાસમાં સ્થિત તેઓ કૃતાર્થ છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 86

यदि गच्छेन्नरः कश्चित्प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । तमुपायं प्रकुर्वीत निर्गच्छेन्न पुनर्यथा

જો કોઈ મનુષ્ય પરમ ઉત્તમ પ્રભાસ ક્ષેત્રે જાય, તો તે એવો ઉપાય-સાધન કરે કે ફરી (સંસારમાં) પાછો ન ફરવો પડે।

Verse 87

एतद्गोप्यं वरारोहे न देयं यस्य कस्यचित् । गोपनीयमिदं शास्त्रं यथा प्राणाः स्वकाः प्रिये

હે સુન્દરી! આ ગુપ્ત છે; જેને-તેને આપવું નહિ. હે પ્રિયે! આ શાસ્ત્રને પોતાના પ્રાણ સમાન ગોપનીય રાખવું જોઈએ।

Verse 88

येनेदं विहितं शास्त्रं प्रभासक्षेत्रदीपकम् । स शिवश्चैव विज्ञेयो मानुषीं प्रकृतिं स्थितः

જેણે આ ‘પ્રભાસ-ક્ષેત્ર-દીપક’ શાસ્ત્ર રચ્યું છે, તે માનવી સ્વભાવમાં રહેલો હોવા છતાં સ્વયં શિવ જ જાણવો।

Verse 89

तस्यविग्रहसंस्थोऽहं सदा तिष्ठामि पार्वति । वंदितः पूजितो ध्यातो यथाहं नात्र संशयः

હે પાર્વતી! હું એ જ વિગ્રહમાં સદા સ્થિત રહું છું. તેનું વંદન, પૂજન અને ધ્યાન થાય તો જાણે મારું જ સન્માન થાય—એમાં શંકા નથી।

Verse 90

कलौ च दुर्ल्लभं देवि प्रभासक्षेत्रमुत्तमम् । इदानीं तव स्नेहेन विशेषं कथयामि वै । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं त्रिःसत्यं सुरसुन्दरि

હે દેવી! કલિયુગમાં આ ઉત્તમ પ્રભાસ ક્ષેત્ર દુર્લભ છે. હવે તારા સ્નેહથી હું એક વિશેષ વાત કહું છું. સત્ય—સત્ય—ફરી સત્ય; હે સુરसुન્દરી! હું ત્રણવાર સત્ય કહું છું।

Verse 91

यानि लिंगानि भूर्लोके सोमेशस्तेषु मे प्रियः । अस्मिंल्लिंगे गुणा ये तु ते देवि विदिता मम

ભૂલોકમાં જેટલાં લિંગો છે, તેમાં સોમેશ મને અતિ પ્રિય છે. હે દેવી, આ લિંગમાં રહેલા ગુણો મને સંપૂર્ણ રીતે વિદિત છે.

Verse 92

अहमेव विजानामि नान्यो वेद कथंचन । अन्येषु चैव लिंगेषु अहं पूज्यः सुरासुरैः

આનું યથાર્થ જ્ઞાન હું એકલો જ જાણું છું; બીજો કોઈ કશી રીતે જાણતો નથી. અને અન્ય લિંગોમાં પણ દેવો તથા અસુરો બંને મને જ પૂજે છે.

Verse 93

लिंगं चेमं पुनर्देवि पूजयामो वयं स्वयम्

અને હે દેવી, અમે સ્વયં ફરીથી આ જ લિંગની પૂજા કરીએ છીએ.

Verse 94

यस्मिन्काले न वै ब्रह्मा न भूमिर्न दिवाकरः । सर्वं चैव जगन्नाथ तस्मिन्काले यशस्विनि

જે સમયે ન બ્રહ્મા હોય, ન પૃથ્વી, ન સૂર્ય; જ્યારે સર્વે લય પામે—હે જગન્નાથ—તે સમયે, હે યશસ્વિની…

Verse 95

इमं लिंगं परं चैव ब्रह्मणः प्रलये तदा । भाविनीं वृत्तिमास्थाय इदं स्थानं तु रक्षति

બ્રહ્માના પ્રલય સમયે આ પરમ લિંગ પોતાની નિર્ધારિત ભૂમિકા ધારણ કરીને આ પવિત્ર સ્થાનનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 96

दशकोट्यस्तु लिंगानां गंगाद्वाराद्वरानने । आगत्य तानि मध्याह्ने लिंगेऽस्मिन्यांति संलयम्

હે વરાનને! ગંગાદ્વારથી દશ કરોડ લિંગો અહીં આવે છે અને મધ્યાહ્ને આ જ લિંગમાં લીન થઈ સંલયને પામે છે।

Verse 97

पृथिव्यां यानि तीर्थानि गगनस्थानि यानि तु । स्नानार्थमस्य लिंगस्य समागच्छंति सर्वदा

પૃથ્વી પરનાં સર્વ તીર્થો અને ગગનમાં સ્થિત તીર્થો પણ—આ લિંગમાં સ્નાનાર્થે સદા અહીં સમાગમ કરે છે।

Verse 98

धन्यास्तु खलु ते मर्त्त्याः प्रभासे संव्यवस्थिताः । सोमेश्वरं ये द्रक्ष्यंति संसारभयमोचनम्

નિશ્ચયે ધન્ય છે તે મર્ત્યો, જે પ્રભાસમાં નિવાસ કરે છે અને સંસારભયનું મોચન કરનાર સોમેશ્વરના દર્શન કરે છે।

Verse 99

देवि सोमेश्वरं लिंगं ये स्मरिष्यंति भाविताः । सर्वपापक्षयस्तेषां भविष्यति न संशयः

હે દેવી! ભાવભક્તિથી સોમેશ્વર લિંગનું સ્મરણ કરનારાઓના સર્વ પાપોનો ક્ષય થશે—એમાં સંશય નથી।

Verse 100

एतत्स्मृतं प्रियतमं मम देवि नित्यं क्षेत्रं पवित्रमृषिसिद्धगणाभिरम्यम् । अस्मिन्मृताः सकलजीवमृतोऽपि देवि स्वर्गात्परं समुपयांति न संशयोऽत्र

હે દેવી! આ ક્ષેત્ર—જેનું સ્મરણમાત્ર પણ—મને નિત્ય અતિ પ્રિય છે; તે પવિત્ર છે અને ઋષિ-સિદ્ધગણોથી રમ્ય છે। હે દેવી! અહીં જે દેહત્યાગ કરે છે, ભલે મૃત્યુ સર્વ જીવોને આવે, તેઓ સ્વર્ગથી પર પરમ પદને પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 101

यं देवा न विजानंति ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । न सांख्येन न योगेन नैव पाशुपतेन च

બ્રહ્મા-વિષ્ણુ વગેરે દેવગણ પણ જેને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી; તે ન સાંખ્યથી, ન યોગથી, અને ન માત્ર પાશુપત માર્ગથી જ સમજાય છે.

Verse 102

कैवल्यं निष्कलं यत्तदस्मिंल्लिंगे तु लभ्यते । तावद्भ्रमंति संसारे देवाद्यास्तु यशस्विनि

જે નિષ્કલ, નિરાકાર કૈવલ્ય-મોક્ષ છે, તે આ જ લિંગથી પ્રાપ્ત થાય છે. હે યશસ્વિની! તે મળ્યા સુધી દેવાદિ પણ સંસારમાં ભટકતા રહે છે.

Verse 103

यावत्सोमेश्वरं देवं न विंदंति त्रिलोचनम् । क्षेत्रं प्रभासमित्युक्तं क्षेत्रज्ञोऽहं न संशयः

જ્યાં સુધી તેઓ ત્રિલોચન દેવ સોમેશ્વરને પ્રાપ્ત નથી કરતા, ત્યાં સુધી આ ક્ષેત્ર ‘પ્રભાસ’ કહેવાય છે. હું જ ક્ષેત્રજ્ઞ છું—એમાં શંકા નથી.

Verse 104

एतं तवोक्तं ननु बोधनाय सोमेश्वरस्यैव महाप्रभावम् । ये वै पठिष्यंति नरा नितांतं यास्यंति ते तत्पदमिंदुमौलेः

આ વાત તું નિશ્ચય જ બોધ માટે કહી છે—સોમેશ્વરના મહાપ્રભાવને પ્રગટ કરતાં. જે મનુષ્યો તેને અત્યંત નિષ્ઠાથી પાઠ કરશે, તેઓ ચંદ્રમૌલી શિવના પરમ પદને પામશે.

Verse 105

सोमेश्वरं देववरं मनुष्या ये भक्तिमंतः शरणं प्रपन्नाः । ते घोररूपे च भयावहे च संसारचक्रे न पुनर्भ्रमंति

જે મનુષ્યો ભક્તિપૂર્વક દેવશ્રેષ્ઠ સોમેશ્વરની શરણમાં જાય છે, તેઓ ભયજનક અને ઘોર એવા સંસારચક્રમાં ફરી ભટકતા નથી.

Verse 106

ये दक्षिणा मूर्त्तिमुपाश्रिताः स्युर्जपंति नित्यं शतरुद्रियं द्विजाः । तेऽस्मिन्भवे नैव पुनर्भवंति संसारपारं परमं गता वै

જે દ્વિજ દક્ષિણામૂર્તિનું શરણ લે છે અને નિત્ય શતરુદ્રીયનો જપ કરે છે, તેઓ આ ભવમાં ફરી જન્મ લેતા નથી; તેઓ ખરેખર સંસારપારના પરમ તટને પામે છે।

Verse 107

उद्देशमात्रं कथितो मया ते श्रीसोमनाथस्य कृतैकदेशः । अब्दैरनेकैर्बहुभिर्युगैर्वा न शक्यमेकेन मुखेन वक्तुम्

શ્રીસોમનાથના ચરિત્રનો માત્ર સંકેત—તેનો નાનો અંશ જ મેં તને કહ્યું છે. અનેક વર્ષો, અસંખ્ય વર્ષો કે અનેક યુગોમાં પણ એક જ મુખથી તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી।