Adhyaya 236

Verse 1

ततो गच्छेन्महादेवि दुर्वासादित्यमुत्तमम् । यत्र दुर्वाससा तप्तं तपो वर्षसहस्रकम् । निराहारो जिताहारः सूर्याराधनतत्परः

ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, દુર્વાસાદિત્યના ઉત્તમ ધામે જવું જોઈએ; જ્યાં દુર્વાસાએ સહસ્ર વર્ષ તપ કર્યું—નિરાહાર રહી, આહાર પર વિજય મેળવી, અને સૂર્યારાધનામાં પરમ તત્પર રહીને।

Verse 2

एवं कालेन महता दिव्यतेजा जनाधिपः । प्रत्यक्षं दर्शनं गत्वा प्राह सूर्यो महामुनिम्

આ રીતે લાંબા સમય પછી દિવ્ય તેજસ્વી જનાધિપ (દુર્વાસા) ને પ્રત્યક્ષ દર્શન પ્રાપ્ત થયું; ત્યારે સૂર્યદેવ પ્રગટ થઈ મહામુનિને બોલ્યા।

Verse 3

सूर्य उवाच । मा ब्रह्मन्साहसं कार्षीर्वरं वरय सुव्रत । अप्राप्यमपि दास्यामि यत्ते मनसि वर्तते

સૂર્યદેવે કહ્યું— હે બ્રાહ્મણ, સાહસ ન કર. હે સુવ્રત, વર માગ; જે દુર્લભ હોય તે પણ આપીશ—જે તારા મનમાં વસે છે તે જ।

Verse 4

दुर्वासा उवाच । प्रसन्नो यदि मे देव वरार्हो यदि चाऽप्यहम् । अत्र स्थाने त्वया स्थेयं यावत्तिष्ठति मेदिनी

દુર્વાસાએ કહ્યું— હે દેવ, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને હું વર માટે યોગ્ય હોઉં, તો જેટલો સમય પૃથ્વી ટકી રહે તેટલો સમય તમે આ સ્થાને નિવાસ કરો।

Verse 5

दुर्वासादित्यना माऽत्र लोके ख्यातिं च गच्छतु । मया प्रतिष्ठिता या तु प्रतिमा तव सुन्दरी

અને આ લોકમાં અહીં ‘દુર્વાસા-આદિત્ય’ નામ પ્રસિદ્ધિ પામે; તેમજ મેં પ્રતિષ્ઠિત કરેલી તમારી આ સુંદર પ્રતિમাও ખ્યાતિ પામે।

Verse 6

तस्यां सांनिध्यमेवास्तु तव देव जगत्पते । सांनिध्यं कुरुत चात्र यमुना दुहिता तव । त्वत्सुतस्तु महातेजा धर्मराजो महाबलः

હે દેવ જગત્પતે, તે પ્રતિમામાં તમારું સાન્નિધ્ય જ સ્થિર રહે. અને અહીં તમારી પુત્રી યમુના પણ સાન્નિધ્ય સ્થાપે; તથા તમારો પુત્ર—મહાતેજસ્વી, મહાબલી ધર્મરાજ—પણ અહીં નિવાસ કરે।

Verse 7

सूर्य उवाच । एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ त्वयोक्तं संभविष्यति । तीर्थानां कोटिरन्या च गंगादीनां महामुने

સૂર્યે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તમે જે કહ્યું છે તે સર્વ નિશ્ચયે સિદ્ધ થશે. અને હે મહામુને! ગંગા આદિ સહિત તીર્થોની બીજી એક કોટિ પણ અહીં પ્રગટ થશે.

Verse 8

आगमिष्यति ते स्थानं निश्चितं वचनान्मम । अत्र स्थाने मया ब्रह्मन्स्थातव्यं सह दैवतैः

મારા વચનની નિશ્ચિતતા વડે તારો સ્થાન અવશ્ય પ્રગટ થશે. હે બ્રાહ્મણ! આ સ્થાને મને દેવતાઓ સાથે નિવાસ કરવો છે.

Verse 9

आदित्यानां प्रभावैस्तु ब्रह्मांडोदरवासिनाम् । तेषां माहात्म्यसंयुक्तः स्थास्ये चात्र महामुने

બ્રહ્માંડના અંતરમાં વસતા આદિત્યોના પ્રભાવથી, હે મહામુને, તેમના માહાત્મ્યથી યુક્ત થઈ હું અહીં પણ નિવાસ કરીશ.

Verse 10

सवितॄणां सहस्रेण दृष्टेनैव तु यत्फलम् । तत्फलं कोटिगुणितं दुर्वासादित्यदर्शनात्

હજાર સવિતૃઓના દર્શનમાત્રથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ દુર્વાસા-આદિત્યના દર્શનથી કોટિગુણિત થાય છે.

Verse 11

लप्स्यंते प्राणिनः सर्वे यज्ञकोटिफलं तथा । एवमुक्त्वा तदा सूर्यः सस्मार तनयां निजाम् । तथा च धर्मेराजानं सर्वप्राणिनियामकम्

અને સર્વ પ્રાણીઓ યજ્ઞોની એક કોટિનું ફળ પણ પ્રાપ્ત કરશે. એમ કહી ત્યારે સૂર્યે પોતાની કન્યાનું સ્મરણ કર્યું, તેમજ સર્વ પ્રાણીઓના નિયામક ધર્મરાજાનું પણ સ્મરણ કર્યું.

Verse 12

स्मृतमात्रा तत्र भित्त्वा पातालतलमुद्ययौ । सा नदीरूपिणी देवी तीर्थकोटिसमन्विता

સ્મરણમાત્રથી જ તે દેવી ત્યાં પાતાળતળને ભેદીને ઉપર પ્રગટ થઈ. નદીરૂપ ધારણ કરનારી તે દેવી કોટિ તીર્થોથી યુક્ત થઈ પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 13

यमश्च तत्र भगवान्कालदंडधरस्तदा । ऊचतुः प्रणयोपेतौ सूर्यं भुवनसाक्षिणम्

ત્યારે કાળદંડ ધારણ કરનાર ભગવાન યમ પણ ત્યાં સ્નેહયુક્ત આદરથી, સર્વ ભુવનના સાક્ષી સૂર્યને સંબોધીને વચન બોલ્યા.

Verse 14

यम उवाच । आज्ञापयतु मां देवो यमुनां च जगत्प्रभुः । कार्यं यद्भाविनोऽर्थस्य तत्करिष्ये न संशयः

યમે કહ્યું— જગત્પ્રભુ દેવ મને અને યમુનાને પણ આજ્ઞા આપે. ભાવિ કાર્યના હિત માટે જે કરવાનું છે, તે હું નિઃસંદેહ કરીશ.

Verse 15

सूत उवाच । अत्र क्षेत्रे स्वरूपेण स्थातव्यं वचनान्मम । पापिनां प्राणिनां चात्र रक्षा कार्या प्रयत्नतः

સૂતે કહ્યું— મારા વચન અનુસાર આ ક્ષેત્રમાં તમારે તમારા સ્વરૂપે જ સ્થિત રહેવું; અને અહીં પાપી પ્રાણીઓની પણ પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષા કરવી.

Verse 16

सूर्यभक्ताः सदा रक्ष्या ब्राह्मणा गृहमेधिनः । त्वं चापि यमुने चात्र कोटितीर्थेन संयुता

સૂર્યભક્તોની સદા રક્ષા કરવી—વિશેષ કરીને ગૃહસ્થધર્મ પાળનારા બ્રાહ્મણોની. અને હે યમુને, તું પણ અહીં કોટિતીર્થ સાથે સંયુક્ત થઈ પ્રતિષ્ઠિત રહેજે.

Verse 17

वस त्वं भव सुप्रीता स्थाने दुर्वाससोद्भवे । इत्येवमुक्त्वा देवेशस्तत्र दुर्वाससोंऽतिके

“તું અહીં જ વસ અને દુર્વાસાથી ઉત્પન્ન થયેલા આ સ્થાને પ્રસન્ન રહેજે.” એમ કહી દેવોના સ્વામી ત્યાં દુર્વાસાના સમીપે સ્થિર રહ્યા।

Verse 18

पश्यतां सर्वदेवानामंतर्द्धानमगात्प्रभुः । दुर्वासास्तु तदा हृष्टो यावत्पश्यति स्वाश्रमम्

સર્વ દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ પ્રભુ અંતર્ધાન થયા। ત્યારબાદ હર્ષિત દુર્વાસા પોતાનું આશ્રમ દેખાય ત્યાં સુધી આગળ વધતા રહ્યા।

Verse 19

तावत्पातालमार्गेण यमुना प्रादुराभवत् । यमश्च भगवांस्तत्र दृष्टः क्षेत्रपरूपधृक्

એ જ સમયે પાતાળ માર્ગથી યમુના પ્રગટ થઈ. અને ત્યાં ભગવાન યમ ક્ષેત્રપાલનું રૂપ ધારણ કરીને દર્શન આપ્યા।

Verse 20

ईश्वर उवाच । इत्थं समभवत्तत्र यमुनोद्भेदमुत्तमम् । कुण्डमादित्यतो याम्ये दुंदुभिस्तत्र पूर्वतः

ઈશ્વરે કહ્યું—“આ રીતે ત્યાં યમુનાનું ઉત્તમ પ્રાગટ્ય થયું. આદિત્યના દક્ષિણમાં એક કુંડ છે અને તેના પૂર્વમાં ‘દુંદુભિ’ નામનું તીર્થ છે.”

Verse 21

क्षेत्रपालो महादेवि यतो दुंदुभिनिःस्वनः । तत्र स्नात्वा महाकुण्डे यः संतर्पयते पितॄन्

“હે મહાદેવી, જ્યાંથી દુંદુભિનો નાદ સંભળાય છે ત્યાં ક્ષેત્રપાલ છે. ત્યાં મહાકુંડમાં સ્નાન કરીને જે પિતૃઓને તર્પણથી તૃપ્ત કરે છે…”

Verse 22

दश वर्षाणि पञ्चैव तृप्तिं यांति पितामहः । पिंडदानेन दत्तेन पितॄणां तुष्टिमावहेत् । नरके तु स्थितानां च मुक्तिर्भूयान्न संशयः

દસ અને પાંચ—કુલ પંદર વર્ષ સુધી પિતૃગણ તૃપ્ત થાય છે. અર્પિત પિંડદાનથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે; અને નરકમાં રહેલાઓને પણ મહાન મુક્તિ મળે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 23

माघे मासि सिते पक्षे सप्तम्यां संयतात्मवान् । दुर्वासार्कं च संपूज्य मुच्यते ब्रह्महत्यया

માઘ માસના શુક્લ પક્ષની સપ્તમીએ સંયમી ભક્ત દુર્વાસાર્કનું વિધિવત્ પૂજન કરે તો બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે।

Verse 24

स्नात्वा तु यमुना कुण्डे माधवे मासि मानवः । पूजयेद्भक्तिभावेन रविं गगनभूषणम्

માધવ (વૈશાખ) માસમાં યમુના-કુંડમાં સ્નાન કરીને મનુષ્યે ભક્તિભાવથી ગગનભૂષણ રવિ (સૂર્ય)નું પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 25

पठेत्सहस्रं नाम्ना तु दुर्वासादित्यसंनिधौ । षण्मासान्मुच्यते जंतुर्यद्यपि ब्रह्महा नरः

દુર્વાસાદિત્યના સાન્નિધ્યમાં સહસ્રનામનું પાઠ કરવું જોઈએ; છ મહિનામાં જીવ મુક્ત થાય છે, ભલે તે બ્રહ્મહત્યાનો દોષી મનુષ્ય હોય તોય।

Verse 26

सर्वमंगलमांगल्यं सर्वपापप्रणाशनम् । दुर्वासादित्यनामानं सूर्यं को नु न पूजयेत्

તે સર્વ મંગળોમાં પરમ મંગળ છે અને સર્વ પાપનો નાશક છે—દુર્વાસાદિત્ય નામધારી તે સૂર્યનું પૂજન કોણ ન કરે?

Verse 27

न तदस्ति भयं किंचिद्यदनेन न शाम्यति । दर्शनेनापि सूर्यस्य तत्र दुर्वाससः प्रिये

હે દુર્વાસાના પ્રિયે, ત્યાં સૂર્યના માત્ર દર્શનથી પણ કોઈપણ ભય શમાઈ જાય છે; એવું કોઈ ભય નથી જે આથી શાંત ન થાય।

Verse 28

संपद्यंते तथा कामाः सर्व एव यथेप्सिताः । बंध्यानां पुत्रफलदं भीतानां भयनाशनम्

ત્યાં સર્વ ઇચ્છાઓ ઇચ્છિત પ્રમાણે પૂર્ણ થાય છે; વંધ્યાને પુત્રફળ આપે છે અને ભીતજનનું ભય નાશ કરે છે।

Verse 29

भूतिप्रदं दरिद्राणां कुष्ठिनां परमौषधम् । बालानां चैव सर्वेषां ग्रहरक्षोनिवारणम् । महापापोपशमनं दुर्वासादित्यदर्शनम्

દુર્વાસાદિત્યનું દર્શન દરિદ્રોને સમૃદ્ધિ આપે છે, કુષ્ઠરોગીઓને પરમ ઔષધ બને છે; સર્વ બાળકોની ગ્રહબાધા અને રાક્ષસ-ઉપદ્રવ નિવારે છે તથા મહાપાપ શમાવે છે।

Verse 30

हेमाश्वस्तत्र दातव्यः सूर्यमुद्दिश्य भामिनि । ब्राह्मणे वेदसंयुक्ते तेन दत्ता मही भवेत्

હે ભામિની, ત્યાં સૂર્યને ઉદ્દેશીને સુવર્ણ અશ્વનું દાન કરવું જોઈએ; વેદસંપન્ન બ્રાહ્મણને આપો તો તે ભૂદાન સમાન ફળ આપે છે।

Verse 31

यस्तत्र पूजयेद्देवं क्षेत्रपालं च दुन्दुभिम् । स पुत्रपशुमान्धीमाञ्छ्रीमान्भवति मानवः

જે ત્યાં દેવની સાથે ક્ષેત્રપાલ અને દુન્દુભિની પૂજા કરે છે, તે મનુષ્ય પુત્ર-પશુસંપત્તિથી યુક્ત, બુદ્ધિમાન અને શ્રીમાન બને છે।

Verse 32

न भयं जायते तस्य त्रिविधं वरवर्णिनि । अर्धगव्यूतिमात्रं तु तत्र क्षेत्रं रवेः स्मृतम्

હે વરવર્ણિની! તેના માટે ત્રિવિધ ભય ઉત્પન્ન થતો નથી; અને ત્યાં રવિ (સૂર્ય)નું પવિત્ર ક્ષેત્ર માત્ર અર્ધ ગવ્યૂતિય જેટલું કહેવાય છે.

Verse 33

न तत्र प्रविशेज्जन्तुः सूर्यभक्तिविवर्जितः । इत्येतत्कथितं देवि माहात्म्यं सूर्यदैवतम्

સૂર્યભક્તિ વિનાનો કોઈ જીવ તે પવિત્ર સ્થાને પ્રવેશ ન કરે. હે દેવી! સૂર્યને અધિદેવતા માનીને આ માહાત્મ્ય કહેલું છે.

Verse 236

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये दुर्वासादित्यमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्त्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’માં ‘દુર્વાસા-આદિત્ય માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૩૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.