Adhyaya 10
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપતાં તત્ત્વવિચારને તીર્થયાત્રાના નકશા રૂપે પ્રગટ કરે છે. પૃથ્વી, જલ, તેજ, વાયુ અને આકાશ—આ તત્ત્વક્ષેત્રોના અધિષ્ઠાતા ક્રમે બ્રહ્મા, જનાર્દન, રુદ્ર, ઈશ્વર અને સદાશિવ જણાવાયા છે; અને કહેવામાં આવ્યું છે કે દરેક તત્ત્વક્ષેત્રમાં આવેલા તીર્થોમાં તે-તે દેવતાનું સાન્નિધ્ય રહેલું હોય છે. ત્યારબાદ જલ, તેજ, વાયુ અને આકાશ સાથે સંકળાયેલા તીર્થસમૂહો (વિશેષ કરીને અષ્ટક-સમૂહો) ગણાવવામાં આવે છે; તેમજ જલતત્ત્વ નારાયણને અત્યંત પ્રિય છે અને તેમને ‘જલશાયી’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. પછી ભલ્લુકા-તીર્થનું વર્ણન આવે છે—તે સૂક્ષ્મ છે, શાસ્ત્ર વિના ઓળખવું કઠિન; પરંતુ માત્ર દર્શનથી જ વિશાળ લિંગપૂજાના સમાન ફળ આપે છે એમ કહેવાયું છે. માસિક વ્રતો, અષ્ટમી-ચતુર્દશી, ગ્રહણકાળ અને કાર્તિકી જેવા સમયમાં પ્રભાસના લિંગોની વિશેષ પૂજા વિધાન જણાવાયું છે; તેમજ સરસ્વતી-સમુદ્ર સંગમે અનેક તીર્થોના સમાગમનું વર્ણન છે. અધ્યાયમાં વિવિધ કલ્પોમાં ક્ષેત્રના અનેક નામોની દીર્ઘ શ્રેણી આપવામાં આવી છે અને વિવિધ આકાર-પરિમાણવાળા ઉપક્ષેત્રોની બહુળતા દર્શાવવામાં આવી છે. અંતે પ્રલય પછી પણ પ્રભાસક્ષેત્ર સ્થિર પવિત્ર ભૂમિ તરીકે રહે છે એમ પુનરુક્તિ કરીને, શ્રવણ-પાઠને પાપશોધક ગણાવવામાં આવ્યું છે; અને આ ‘રૌદ્ર’ દિવ્ય કથાનું શ્રવણ કરનારને ઉત્તમ પરલોકગતિ મળે એવી ફલશ્રુતિ ઉચ્ચારવામાં આવી છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि । यत्र कस्य चिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने
ઈશ્વરે કહ્યું—હે ભામિની, હું તને વધુ એક રહસ્ય કહું છું; જે ક્યાંક કોઈને જ કહેવામાં આવ્યું હતું, તે જ હે વરાનને, તને કહું છું.
Verse 2
पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्द्दनः । तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः
પૃથ્વીના ભાગમાં બ્રહ્મા સ્થિત છે, જળના ભાગમાં જનાર્દન; તેજના ભાગમાં રુદ્ર સ્થિત છે અને વાયુના ભાગમાં તેમ જ ઈશ્વર છે.
Verse 3
आकाशभागसंस्थाने स्थितः साक्षात्सदाशिवः
આકાશ-ભાગના ક્ષેત્રમાં સાક્ષાત્ સદાશિવ સ્વયં પ્રત્યક્ષરૂપે સ્થિત છે।
Verse 4
यस्ययस्यैव यो भागस्तस्मिंस्तीर्थानि यानि वै । तस्यतस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः
જેનાનો જે ભાગ, તે જ ભાગમાં જે તીર્થો સ્થાપિત છે—તેમાં સંશય નથી; તે અધિષ્ઠાતા શક્તિ જ ઈશ્વર તરીકે સ્મૃત છે।
Verse 5
छागलंडं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम् । कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम्
છાગલંડ અને દુગંડ; માકોટ—જે મંડલેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ; કાલિંજર અને પવિત્ર વન; તથા શંકુકર્ણ—જે સ્થલેશ્વર તરીકે ખ્યાત—આ ક్షેત્રની પુણ્યશક્તિઓ છે।
Verse 7
महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा । पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने
મહાકાલ, મધ્યમ, કેદાર તથા ભૈરવ—આ જ જળમાં પ્રતિષ્ઠિત ‘પવિત્રાષ્ટક’ છે, હે વરાનને.
Verse 8
अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा । आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम्
અમરેશ અને પ્રભાસ; નૈમિષ અને પુષ્કર; તેમજ આષાઢિ, દંડિ, ભારભૂતિ અને લાંગલ—આ પણ ક్షેત્રના પવિત્ર તીર્થ-સ્વરૂપોમાં ગણાય છે।
Verse 9
आदि गुह्याष्टकं ह्येतत्तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम् । गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा
આ ‘આદિ-ગુહ્યાષ્ટક’ નિશ્ચયે તેજસ્-તત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. ગયા, કુરુક્ષેત્ર તથા કનખલ-તીર્થ પણ તેમાં અંતર્ભૂત છે.
Verse 10
विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् । गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव
વિમલ અને આট্টહાસ, માહેન્દ્ર તથા ‘ભીમ’ નામે પ્રસિદ્ધ—આ તને કહેલું ‘વાય્વષ્ટક’ છે, જે ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય છે.
Verse 11
वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम् । गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम्
વસ્ત્રાપથ, રુદ્રકોટિ, જ્યેષ્ઠેશ્વર, મહાલય; ગોકર્ણ અને રુદ્રકર્ણ; તેમજ ‘સ્થાપ’ નામે પ્રસિદ્ધ વર્ણાખ્ય—આ પણ તીર્થ-પ્રકટ સ્વરૂપોમાં ગણાયા છે.
Verse 12
पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने । एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै
હે વરાનને! આ ‘પવિત્રાષ્ટક’ નિશ્ચયે આકાશસ્થ છે. આ રીતે આ સર્વ તત્ત્વ-તીર્થો ખરેખર વર્ણવાયા છે.
Verse 13
यो यस्मिन्देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका । औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये
જે તત્ત્વમાં જે દેવતાનું નિવાસ કહેવાય છે, એ જ સ્થાન તે તત્ત્વના માહાત્મ્યનું સૂચક છે. અને હે પ્રિયે! ‘ઔદક’ મહાતત્ત્વ વિષ્ણુને અત્યંત પ્રિય છે.
Verse 14
जलशायी स्मृतस्तेन नारायण इति श्रुतिः । आप्यतत्त्वं तु तीर्थानि यानि प्रोक्तानि ते मया
આથી તેઓ ‘જલશાયી’ તરીકે સ્મરાય છે; તેથી જ શ્રુતિમાં ‘નારાયણ’ નામ પ્રસિદ્ધ છે. મેં તને જે તીર્થો કહ્યાં, તે સર્વ આપ્યતત્ત્વ—જલતત્ત્વ પર જ પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 15
तानि प्रियाणि देवेशि ध्रुवं नारायणस्य वै । औदकं चैव यत्तत्त्वं तस्मिन्प्राभासिकं स्मृतम्
હે દેવેશી! તે બધું નિશ્ચયે નારાયણને પ્રિય છે. અને જે કંઈ ‘ઔદક’—જળસંબંધિત તત્ત્વ છે, તે જ આ પ્રભાસ પ્રદેશમાં ‘પ્રાભાસિક’ સાર તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 16
तत्र देवो लयं याति हरिर्जन्मनिजन्मनि । स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे स्थितः
ત્યાં હરિ—પ્રભુ—જન્મે જન્મે વારંવાર લયને પામે છે. તે સૂક્ષ્માત્મા વાસુદેવ પરાત્પર અવસ્થામાં સ્થિત છે.
Verse 17
स शिवः परमं व्योम अनादिनिधनो विभुः । तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च
એ શિવ જ પરમ વ્યોમ—ચૈતન્યનું સર્વોચ્ચ આકાશ—છે; તેઓ અનાદિ, અનંત, સર્વવ્યાપી પ્રભુ છે. સર્વ શાસ્ત્રો અને આગમોમાં પણ તેમના કરતાં પરે કશું નથી એમ કહેલું છે.
Verse 18
सिद्धांतागमवेदांतदर्शनेषु विशेषतः । तेषु चैव न भिन्नस्तु मया सार्द्धं यशस्विनि
વિશેષ કરીને સિદ્ધાંત, આગમ અને વેદાંત દર્શનોમાં આ સત્ય પ્રતિપાદિત છે. અને તેમાં પણ, હે યશસ્વિની, તેઓ મારી પાસેથી સર્વથા ભિન્ન નથી.
Verse 19
तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात्प्रत्यक्षेण तु संस्थितः । लिंगैश्चतुर्भिः संयुक्तो ज्ञायते न च केनचित्
તે સ્થળે હરિ સ્વયં પ્રત્યક્ષરૂપે સ્થિત છે. છતાં ચાર લિંગ-ચિહ્નોથી સંયુક્ત હોવા છતાં કોઈ પણ તેમને યથાર્થ રીતે ઓળખી શકતું નથી।
Verse 20
मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्चैव तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भल्लुकातीर्थदर्शनात्
મોક્ષાર્થે નિષ્ઠાપૂર્વક વર્ણધર્મ અને વ્રતો દ્વારા જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, તે જ ફળ ભલ્લુકા તીર્થના દર્શનમાત્રથી મળી જાય છે।
Verse 21
गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समंतात्परिमण्डलम् । न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि
તે સ્થાન ગોચર્મ-પ્રમાણ જેટલું જ છે અને ચારે તરફથી વર્તુળાકાર છે. હે સુન્દરી, શાસ્ત્ર વિના તેને કોઈ જાણતું નથી।
Verse 22
विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति । पंचलिंगानि तत्रैव पंचवक्त्राणि कानि चित्
હે પાર્વતી, ત્યાં આજે પણ લોકો વિષુવનું પાલન કરે છે. અને ત્યાં જ પાંચ લિંગો છે; તેમાંના કેટલાક પંચવક્ત્ર છે।
Verse 23
कुक्कुटांडकमानानि महास्थूलानि कानिचित् । सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः
તેમાંના કેટલાક અત્યંત સ્થૂલ છે—કુક્કુટના ઇંડાના માપ જેવા. તે સર્પથી વેષ્ટિત છે અને ત્રિશૂલના ચિહ્નોથી અંકિત છે।
Verse 24
तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिंगार्चनफलम् । तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते सदा
તેમનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ કરોડ શિવલિંગોની અર્ચનાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી આ મહાક્ષેત્ર બ્રહ્મા આદિ દેવો દ્વારા પણ સદા સેવિત અને પૂજિત છે.
Verse 25
श्रुतिमद्भिश्च विप्रेंद्रैः संसिद्धैश्च तपस्विभिः । प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्
વેદોમાં નિપુણ એવા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ નેતાઓ તથા સિદ્ધ તપસ્વીઓ દર મહિને નિયમિત રીતે—વિશેષ કરીને અષ્ટમી અને ચતુર્દશીએ—અહીં વિધિ-આચરણ કરે છે.
Verse 26
शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः । प्रभासस्थानि लिंगानि प्रपूज्यन्ते वरानने
ચંદ્રગ્રહણ કે સૂર્યગ્રહણ સમયે, અને વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં, હે સુમુખી! પ્રભાસસ્થાપિત શિવલિંગોની મહાભક્તિથી પૂજા થાય છે.
Verse 27
संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वस्तीर्थायुतैः सह । पुष्करं नैमिषं चैवं प्रयागं संपृथूदकम्
કુરુક્ષેત્રની સન્નિહત્યાઃ અસંખ્ય તીર્થો સાથે; પુષ્કર, નૈમિષ અને વિશાળ જળવાળું પ્રયાગ—આ સર્વ તીર્થો અહીં સ્મરવામાં આવ્યા છે.
Verse 28
षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । माघ्यांमाघ्यां समेष्यंति सरस्वत्यब्धिसंगमे
સાઠ હજાર તીર્થો—અને સાઠ કરોડ સુધી પણ—દર માઘ માસે સરસ્વતી અને સમુદ્રના સંગમે આવીને એકત્ર થાય છે.
Verse 29
स्मरणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्युकालभवाद्वापि पापं त्यक्ष्यति सुव्रते
તે તીર્થનું સ્મરણ કરવાથી પણ, અને તેના નામનું સંકીર્તન કરવાથી પણ—મૃત્યુકાળે પણ કરેલું હોય તો—હે સુવ્રતે, પાપનો ત્યાગ થાય છે.
Verse 30
आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् । दिव्यं पांचनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम्
આને ‘આનર્ત્તસાર’ કહે છે, તેમજ ‘સૌમ્ય’; અને ‘ભુવનભૂષણ’ પણ. આ દિવ્ય અને પુણ્ય ‘પાઞ્ચનદ’, ‘આદિગુહ્ય’ અને ‘મહોદય’ નામોથી પણ પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 31
सिद्ध रत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा । धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा
આ ‘સિદ્ધ-રત્નાકર’ નામે પણ, અને ‘સમુદ્રાવરણ’ નામે પણ ઓળખાય છે; ‘ધર્માકાર’, ‘કલાધાર’ તથા ‘શિવગર્ભગૃહ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 32
सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम् । अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये
આ સર્વ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે. હે પ્રિયે, આ ક્ષેત્રનાં નામો કલ્પે કલ્પે જુદાં જુદાં હોય છે.
Verse 33
आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि । आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम्
હે સુર સુંદરિ, તેના આયામ વગેરે (વિવરણ) જાણ—આ ગૂઢ છે. હે દેવી, પ્રાચીન આદ્ય કલ્પમાં તેને ‘પ્રમોદન’ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે.
Verse 34
नन्दनं परितस्तस्य तस्यापि परतः शिवम् । शिवात्परतरं चोग्रं भद्रिकं परतः पुनः
તેની આસપાસ ‘નન્દન’ કહેવાય છે; તેનાથી પરે ‘શિવ’; શિવથી પણ પરે ફરી ‘ઉગ્ર’; અને તેનાથી પણ પરે પુનઃ ‘ભદ્રિક’ સ્મૃત છે।
Verse 35
समिंधनं परं तस्मात्कामदं च ततः परम् । सिद्धिदं चापि धर्मज्ञं वैश्वरूपं च मुक्तिदम्
તે પછી ‘સમિંધન’; તેનાથી પરે ‘કામદ’—ઇચ્છાપૂર્તિકારક। તેમજ ‘સિદ્ધિદ’—સિદ્ધિપ્રદ, ‘ધર્મજ્ઞ’—ધર્મનો જ્ઞાતા, ‘વૈશ્વરૂપ’—સર્વવ્યાપી રૂપ, અને ‘મુક્તિદ’—મોક્ષદાતા સ્મૃત છે।
Verse 36
तथा श्रीपद्मनाभं तु श्रीवत्सं तु महाप्रभम् । तथा च पापसंहारं सर्वकामप्रदं तथा
તેમજ ‘શ્રીપદ્મનાભ’; ‘શ્રીવત્સ’—મહાપ્રભ; તેમજ ‘પાપસંહાર’—પાપનાશક, અને ‘સર્વકામપ્રદ’—સર્વ ઇચ્છાપ્રદાતા તરીકે પણ સ્મૃત છે।
Verse 37
मोक्षमार्गं वरा रोहे तथा देवि सुदर्शनम् । धर्मगर्भं तु धर्माणां प्रभासं पापनाशनम् । अतः परं भवन्तीह उत्पलावर्त्तिकानि च
‘મોક્ષમાર્ગ’, હે દેવી, ‘વરારોહા’ તથા ‘સુદર્શન’—મંગલ દર્શન. ‘ધર્મગર્ભ’—ધર્મોનું ગર્ભ, અને ‘પ્રભાસ’—પાપનાશક. આથી પરે અહીં ‘ઉત્પલાવર્ત્તિકા’ નામનાં તીર્થસ્થાનો પણ પ્રગટ થાય છે।
Verse 38
क्षेत्रस्य मध्ये यद्देवि मम गर्भगृहं स्मृतम् । तस्य नामानि ते देवि कथितान्यनुपूर्वशः
હે દેવી, આ ક્ષેત્રના મધ્યમાં જે મારું ગર્ભગૃહ તરીકે સ્મૃત છે; હે દેવી, તેના નામો તને ક્રમશઃ કહ્યા છે।
Verse 39
श्रुत्वा नामान्यशेषाणि क्षेत्रमाहात्म्यमेव च । तेषां तु वांछिता सिद्धि र्भविष्यति न संशयः
સર્વ નામો તથા આ પવિત્ર ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય સાંભળવાથી તેમની ઇચ્છિત સિદ્ધિ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થશે—એમાં સંશય નથી।
Verse 40
एतत्कीर्त्तयमानस्य त्रिकालं तु महोदयम् । संध्याकालांतरं पापमहोरात्रं विनश्यति
જે આનું ત્રિકાળ કીર્તન કરે છે તેને મહોદય પ્રાપ્ત થાય છે; અને સંધ્યાઓના સંધિકાળમાં અહોરાત્ર સંચિત પાપ નાશ પામે છે।
Verse 41
अपि वै दांभिकाश्चैव ये वसंत्यल्पबुद्धयः । मूढा जीवनिका विप्रास्तेऽपि यांति मृता दिवम्
દંભી, અલ્પબુદ્ધિ અને મોહગ્રસ્ત—માત્ર જીવિકાથી ચાલતા બ્રાહ્મણ પણ હોય, તો પણ તેઓ અહીં મરીને સ્વર્ગને પામે છે।
Verse 42
अस्य क्षेत्रस्य मध्ये तु रवियोजनमध्यतः । उपक्षेत्राणि देवेशि संत्यन्यानि सहस्रशः
હે દેવેશી! આ ક્ષેત્રના મધ્યમાં, રવિ-યોજન પરિમાણની અંદર, હજારો અન્ય ઉપક્ષેત્રો વિદ્યમાન છે।
Verse 43
कानिचित्पद्मरूपाणि यवाकाराणि कानिचित् । षट्कोणानि त्रिकोणानि दण्डाकाराणि कानिचित्
કેટલાંક પદ્મરૂપ, કેટલાંક યવાકાર; કેટલાંક ષટ્કોણ, કેટલાંક ત્રિકોણ, અને કેટલાંક દંડાકાર સ્વરૂપના છે।
Verse 44
चंद्रबिंबार्द्धभेदानि चतुरस्रप्रभेदतः । ब्रह्मादिदैवतानीशे क्षेत्रमध्ये स्थितानि तु
કેટલાંક અર્ધચંદ્ર-બિંબાકાર ભેદોથી અને કેટલાંક ચતુરસ્ર રૂપભેદોથી જુદા છે. હે ઈશે, બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ નિશ્ચયે આ પવિત્ર ક્ષેત્રના મધ્યમાં સ્થિત છે.
Verse 45
कानिचिद्योजनार्द्धानि तदर्धार्धानि कानिचित् । निवर्त्तनप्रमाणेन दण्डमानेन कानिचित्
કેટલાંક (પવિત્ર પ્રદેશ) અર્ધ યોજન પરિમાણના છે, અને કેટલાંક તેનું પણ અર્ધ છે. કેટલાંક નિવર્તન-પ્રમાણથી, અને કેટલાંક દંડ-માનથી ગણાય છે.
Verse 46
गोचर्ममानमध्यानि कानिचिद्धनुषांतरम् । यज्ञोपवीतमात्राणि प्रभासे संति कोटिशः
કેટલાંક (તીર્થ) ગોચર્મ-માન મુજબ મધ્યમ વિસ્તૃત છે, કેટલાંક ધનુષ્યંતર જેટલા વિસ્તરે છે; અને પ્રભાસમાં યજ્ઞોપવીત-માત્ર સૂક્ષ્મ પવિત્ર સ્થાનો પણ કરોડો છે.
Verse 47
अंगुल्यष्टम भागोऽपि नभोस्ति कमलेक्षणे । न संति यस्मिंस्तीर्थानि दिव्यानि च नभस्तले
હે કમલનેત્ર, આકાશમાં આંગળીના આઠમા ભાગ જેટલું પણ એવું સ્થાન નથી જ્યાં દિવ્ય તીર્થો ન હોય; નભોમંડળમાં સર્વત્ર તે વિદ્યમાન છે.
Verse 48
प्रभासक्षेत्रमासाद्य तिष्ठंति प्रलयादनु । केदारे चैव यल्लिंगं यच्च देवि महालये
પ્રભાસક્ષેત્રને પ્રાપ્ત કરીને તેઓ પ્રલય પછી પણ સ્થિર રહે છે. અને કેદારમાં જે લિંગ છે, તેમજ હે દેવી, મહાલયમાં જે છે—
Verse 49
मध्यमेश्वरसंस्थं च तथा पाशुपतेश्वरम् । शंकुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च
ત્યાં મધ્યમેશ્વરનું પવિત્ર સ્થાન છે, તેમજ પાશુપતેશ્વર; અને શંકુકર્ણેશ્વર તથા ભદ્રેશ્વર પણ છે.
Verse 50
सोमे श्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् । भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम्
પછી સોમેશ્વર અને એકાગ્ર; કાલેશ્વર અને અજેશ્વર; ભૈરવેશ્વર, ઈશાન તથા કાયાવરોહણ પણ છે.
Verse 51
चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् । रुद्रकोटिर्महाकोटि स्तथा श्रीपर्वतं शुभम्
પુણ્ય ચાપટેશ્વરક તથા બદરિકાશ્રમ; રુદ્રકોટિ અને મહાકોટિ; તેમજ શુભ શ્રીપર્વત પણ છે.
Verse 52
कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः । ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च । यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम्
કપાલી અને દેવેશ; તેમજ ફરી કરવીર; પરમ પવિત્ર ઓંકાર અને વશિષ્ઠાશ્રમ પણ—જ્યાં, હે દેવી, ઇચ્છારૂપ ધારણ કરનારા રુદ્રોની એક કોટિ સ્મરાય છે.
Verse 53
यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले । प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसंति च
મારી ધરતી પરનાં જે અન્ય પુણ્ય સ્થાન છે, તે પ્રયાગને અગ્રસ્થાને રાખીને પ્રભાસમાં પણ નિવાસ કરે છે.
Verse 54
उत्तरे रविपुत्री तु दक्षिणे सागरं स्मृतम् । दक्षिणोत्तरमानोऽयं क्षेत्रस्यास्य प्रकीर्त्तितः
ઉત્તરે રવિપુત્રી છે અને દક્ષિણમાં સાગર સ્મૃત છે. આ રીતે આ ક્ષેત્રનું દક્ષિણ–ઉત્તર પરિમાણ પ્રકીર્તિત થયું છે.
Verse 55
रुक्मिण्याः पूर्वतश्चैव तप्ततोयाच्च पश्चिमे । पूर्वपश्चिममानोऽयं प्रभासस्य प्रकीर्त्तितः
પૂર્વે રુક્મિણી-તીર્થ અને પશ્ચિમે તપ્તતોય-તીર્થ છે. આ રીતે પ્રભાસનું પૂર્વ–પશ્ચિમ પરિમાણ પ્રકીર્તિત છે.
Verse 56
एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि । पातालादिकटाहांतं तानि तत्र वसंति वै
હે દેવસુંદરી! આ અંતર પ્રદેશને પ્રાપ્ત કરીને તીર્થો ખરેખર ત્યાં જ વસે છે—પાતાળથી આરંભ થતા કડાહ સમાન અતિગહન અંત સુધી વિસ્તરેલા.
Verse 57
एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः । प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्याज स्वं कलेवरम्
હે મહાદેવી! આમ જાણીને, સર્વદેવમય હરિ પ્રભાસક્ષેત્રે આવી ત્યાં જ પોતાનું કલેવર ત્યજી દીધું.
Verse 58
दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं श्रोष्यंति ये पर्वसु वा सदा वा । ते चापि यास्यंति मम प्रसादात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्
મારું આ દિવ્ય અને રૌદ્ર-ગંભીર ચરિત જે પર્વદિને કે સદા શ્રવણ કરે છે, તેઓ મારા પ્રસાદથી ત્રિવિષ્ટપ—પુણ્યજનાધિવાસ સ્વર્ગ—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 59
इति कथितमशेषमेव चित्रं चरितमिदं तव देवि पुण्ययुक्तम् । इतरमपि तवातिवल्लभं यद्वद कथयामि महोदयं मुनीनाम्
આ રીતે, હે દેવી, પુણ્યથી યુક્ત આ અદ્ભુત અને સંપૂર્ણ પાવન ચરિત્ર તને કહી દીધું. હવે હું તને બીજું પણ એક આખ્યાન કહું છું, જે તને અતિ પ્રિય છે અને મુનિઓને મહાન ઉન્નતિ આપે છે.