Adhyaya 201
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર (શિવ) પ્રભાસક્ષેત્રના એક વિશેષ સ્થાનનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—કાલભૈરવ સાથે સંકળાયેલું મહાશ્મશાન અને તેની નજીકનું બ્રહ્મકુંડ. ત્યાં મંકીશ્વરની સન્નિધિ પણ આ ક્ષેત્રની શૈવ મહિમાને દૃઢ કરે છે એમ શિવ જણાવે છે. અધ્યાયનો મુખ્ય દાવો સ્થાનવિશેષ મુક્તિ વિશે છે: જે પ્રાણી ત્યાં મરે છે અથવા જેમનું દાહકર્મ ત્યાં થાય છે, તેઓ કાળવિપર્યય કે અકાળમૃત્યુ જેવી પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં પણ મુક્તિ પામે છે. ગ્રંથની નૈતિક શ્રેણીમાં ‘મહાપાતકી’ ગણાતા લોકો પણ આ ક્ષેત્રપ્રભાવથી ઉદ્ધરાય છે એવી પ્રતિજ્ઞા અહીં આપવામાં આવે છે. શિવ ‘કૃતસ્મરતા’—ઈશ્વરસ્મરણમાં સ્થિરતા—ને આ ફળ સાથે જોડે છે અને શ્મશાનને ‘અપુનર્ભવદાયક’ (પુનર્જન્મથી મુક્તિ આપનાર) પ્રદેશ તરીકે દર્શાવે છે. વિષુવકાળને વિશેષ પુણ્યસમય તરીકે ઉલ્લેખીને અંતે શિવ આ પ્રિય ક્ષેત્ર પ્રત્યે પોતાની શાશ્વત આસક્તિ જાહેર કરે છે, આ પ્રસંગે તેને અવિમુક્ત કરતાં પણ વધુ પ્રિય ગણાવે છે।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तस्मिन्स्थाने महादेवि स्मशानं कालभैरवम् । ब्रह्मकुण्डं वरारोहे यावद्देवः कृतस्मरः
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, હે વરારોહે! તે જ સ્થાને કાલભૈરવનું શ્મશાન અને બ્રહ્મકુંડ છે; જેટલા સુધી દેવ કૃતસ્મરનો વિસ્તાર છે તેટલા સુધી તે પવિત્ર પરિસર છે.
Verse 2
तत्र ये प्राणिनो दग्धा मृताः कालविपर्ययात् । ते सर्वे मुक्तिमायांति महापातकिनोऽपि वा
જે પ્રાણીઓ ત્યાં દગ્ધ થઈ કાળના વિપર્યયથી (મૃત્યુની અનિવાર્યતાથી) મરે છે, તેઓ બધા મુક્તિને પામે છે—મહાપાતકી હોય તોય.
Verse 3
कृतस्मरान्महादेवि यावन्मंकीश्वरः स्थितः । महास्मशानं तद्देवि अपुनर्भवदायकम्
હે મહાદેવી! કૃતસ્મરથી લઈને જ્યાં સુધી મંકીશ્વર સ્થિત છે, તે મહાશ્મશાન, હે દેવી, અપુનર્ભવ (પુનર્જન્મનિવૃત્તિ) આપનારું છે.
Verse 4
तस्मिन्स्थाने वहेद्यत्र विषुवं प्राणिनां प्रिये । तत्रोषरं स्मृतं क्षेत्रं तन्मे प्रियतरं सदा
પ્રિયે, જ્યાં પ્રાણીઓનું ‘વિષુવ’—જીવન-મરણનો નિર્ણાયક વળાંક—થાય છે, તે પ્રદેશ ‘ઉષર-ક્ષેત્ર’ તરીકે સ્મરાય છે; તે મને સદા વિશેષ પ્રિય છે.
Verse 5
कल्पांतेऽपि न मुंचामि अविमुक्तात्प्रियं मम
કલ્પાંતમાં પણ હું મારા પ્રિય અવિમુક્તને છોડતો નથી.
Verse 201
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कालभैरवस्मशानमाहात्म्यवर्णनं नामैकोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી સહસ્ર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘કાલભૈરવ-શ્મશાન-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો એકમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.