Adhyaya 314
ઈશ્વર-દેવી સંવાદમાં પ્રભાસ ખંડ અંતર્ગત સમુદ્રકાંઠે દેવકુલાગ્નેય ગવ્યૂતિયામાં આવેલ ‘ઋષિતીર્થ’ નામના મહાપવિત્ર તીર્થનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. આ સ્થાન અતિ સુંદર અને મહાપ્રભાવશાળી કહેવાયું છે; અહીં પાષાણાકૃતિમાં સ્થિત ઋષિઓ માનવોને આજે પણ ‘દેખાય’ છે—અને આ તીર્થ સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું હોવાનું સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે. જ્યેષ્ઠ માસની અમાવાસ્યાએ શ્રદ્ધાવાન ભક્તોએ સ્નાન કરવું અને વિશેષ કરીને પિંડદાન દ્વારા પિતૃકાર્ય કરવું—એવો કાળવિધિનો ઉપદેશ છે. ઋષિતોયા-સંગમે સ્નાન અને શ્રાદ્ધ દુર્લભ તથા અત્યંત ફળદાયક કર્મ ગણાયા છે. આગળ ગોપ્રદાનની પ્રશંસા કરીને, યથાશક્તિ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાનો આદેશ છે—તેથી તીર્થયાત્રા દાનધર્મ અને અતિથિસત્કાર સાથે જોડાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ देवकुलाग्नेय्यां गव्यूत्या तत्र संस्थितम् । समुद्रस्य तटे रम्यमृषितीर्थमनुत्तमम्
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી દેવકુલની આગ્નેય દિશામાં એક ગવ્યૂતિ અંતરે, સમુદ્રના તટ પર રમ્ય અને અનુત્તમ ‘ઋષિતીર્થ’ સ્થિત છે.
Verse 2
पाषाणाकृतयस्तत्र ऋषयोऽद्यापि संस्थिताः । दृश्यंते मानुषे देवि सर्वपातकनाशनाः
હે દેવી, ત્યાં પાષાણરૂપે સ્થિત ઋષિઓ આજેય સ્થિર છે. તેઓ માનવલોકમાં દર્શન આપે છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
Verse 3
तत्र ज्येष्ठे त्वमावास्यां प्राप्यते नाधमैर्न्नरैः । पिंडदानं विशेषेण स्नानं श्रद्धासमन्वितैः
ત્યાં જ્યેષ્ઠ માસની અમાવાસ્યાએ અધમબુદ્ધિ નરોએ પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થતું નથી. શ્રદ્ધાવાનોએ વિશેષ કરીને પિંડદાન અને પવિત્ર સ્નાનથી ફળ મેળવે છે.
Verse 4
ऋषितोयासंगमे तु स्नानं श्राद्धं सुदुर्लभम् । गोप्रदानं प्रशंसंति तत्र ते मुनिपुगवाः । भोजनं ब्राह्मणानां तु यथाशक्त्या प्रदापयेत्
ઋષિતોયા-સંગમે સ્નાન અને શ્રાદ્ધનું ફળ અતિ દુર્લભ છે. ત્યાં મુનિશ્રેષ્ઠો ગોદાનની પ્રશંસા કરે છે; અને યથાશક્તિ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.
Verse 314
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मूलचंडीशमाहात्म्य ऋषितीर्थसंगममाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्दशोत्तरत्रिशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘મૂલચંડીશમાહાત્મ્ય તથા ઋષિતીર્થ-સંગમમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ત્રણસો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.