Adhyaya 223
ઈશ્વર દેવીને ત્રિલોકમાં પૂજ્ય એવા લિંગ અને તેની બાજુના તે તીર્થ વિશે ઉપદેશ આપે છે, જે કૃતયુગમાં ‘પ્રેતતીર્થ’ અને પછી ‘ગાત્રોત્સર્ગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. ઋણમોચન અને પાપમોચન નજીક આ સ્થળની આંતરિક ભૂગોળ બતાવી કહેવામાં આવ્યું છે કે ત્યાં દેહત્યાગ કે સ્નાન કરવાથી પાપક્ષય અને દોષનિવૃત્તિ થાય છે. ત્યાં પુરુષોત્તમનો નિવાસ માનવામાં આવ્યો છે; નારાયણ, બલભદ્ર અને રુક્મિણીની પૂજા ત્રિવિધ પાપોથી મુક્તિ આપે છે, તેમજ શ્રાદ્ધ અને પિંડદાનથી પિતૃઓ પ્રેતભાવમાંથી છૂટીને દીર્ઘકાળ તૃપ્તિ પામે છે. પછી ગૌતમ ઋષિની કથા આવે છે. પાંચ ભયંકર પ્રેત પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી શકતા નથી; તેઓ કહે છે કે તેમના નામ પૂર્વકૃત દુરાચારના નૈતિક ચિહ્ન છે—યાચના નકારવી, વિશ્વાસઘાત, હાનિકારક ચાડી/ખબર આપવી, દાનમાં બેદરકારી વગેરે. તેઓ પ્રેતોના અશુચિ આહારસ્ત્રોતો અને પ્રેતજન્મ કરાવતાં કર્મ—અસત્ય, ચોરી, ગો/બ્રાહ્મણહિંસા, નિંદા, જળદૂષણ, વિધિ-કર્મની ઉપેક્ષા—ગણે છે; તેમજ તીર્થયાત્રા, દેવપૂજા, બ્રાહ્મણભક્તિ, શાસ્ત્રશ્રવણ, વિદ્વત્સેવા પ્રેતત્વ નિવારક કહે છે. ગૌતમ દરેક માટે અલગ શ્રાદ્ધ કરીને તેમને મુક્ત કરે છે; પાંચમો ‘પર્યુષિત’ ઉત્તરાયણ સમયે વિશેષ શ્રાદ્ધથી જ છૂટે છે. મુક્ત પ્રેત વર આપે છે કે આ સ્થાન ‘પ્રેતતીર્થ’ તરીકે ખ્યાત થશે અને અહીં શ્રાદ્ધ કરનારની સંતતિ પ્રેતભાવમાં નહીં પડે; શ્રવણ-દર્શનથી મહાયજ્ઞ સમાન પુણ્ય મળે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं त्रैलोक्यपूजितम् । गात्रोत्सर्गमिति ख्यातं तस्य दक्षिणतः स्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યાર પછી ત્રિલોકપૂજિત ‘ગાત્રોત્સર્ગ’ નામે પ્રસિદ્ધ લિંગ પાસે જવું; તે તે સ્થાનના દક્ષિણ ભાગે સ્થિત છે।
Verse 2
यत्र गात्रं परित्यक्तं बलभद्रेण धीमता । अन्यैश्चैव महाभागैर्यादवैस्तत्र संयुगे
જ્યાં ધીમાન બલભદ્રે પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું; અને તે જ ઘોર સંઘર્ષમાં અન્ય મહાભાગ્યવાન યાદવોએ પણ ત્યાં જ દેહત્યાગ કર્યો।
Verse 3
यत्र ते यादवाः क्षीणा ब्रह्मशापबलाहिना । एतत्पुरुषोत्तमं क्षेत्रं समन्ताद्धनुषां शतम्
જ્યાં બ્રહ્માના શાપબળથી આઘાત પામી તે યાદવો ક્ષીણ થઈ વિનષ્ટ થયા. આ પુરુષોત્તમનું પવિત્ર ક્ષેત્ર છે, જે ચારે તરફ સો ધનુષ્ય જેટલું વિસ્તરેલું છે।
Verse 4
यत्र साक्षात्स्वयं देवि तिष्ठते पुरुषोत्तमः । तदेव वैष्णवं क्षेत्रं कलौ पातकनाशनम्
હે દેવી, જ્યાં સాక్షાત્ સ્વયં પુરુષોત્તમ વિરાજે છે—એ જ વૈષ્ણવ ક્ષેત્ર છે, જે કલિયુગમાં પાપનાશક છે।
Verse 5
रहस्यं परमं देवि तीर्थानां प्रवरं हि तत् । पूर्वं कृतयुगे देवि प्रेततीर्थं च संस्मृतम् । कलौ युगे तु संप्राप्ते गात्रोत्सर्गमिति त्वभूत्
હે દેવી, આ પરમ રહસ્ય છે અને તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે. પૂર્વે કૃતયુગમાં તેને ‘પ્રેતતીર્થ’ તરીકે સ્મરવામાં આવતું; પરંતુ કલિયુગ આવતા તે ‘ગાત્રોત્સર્ગ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 6
ऋणमोचनपार्श्वे तु मध्ये तु पापमोचनात् । एतन्मध्यं समाश्रित्य मृतः पापैर्विमुच्यते
ઋણમોચનના પાર्श્વે તથા પાપમોચન નામના મધ્ય પ્રદેશમાં—આ મધ્યભાગનો આશ્રય લઈને જે મરે છે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 7
तस्य किं वर्ण्यते देवि यत्रानन्तफलं महत् । अथमेधसहस्रस्य फलं स्नात्वा ह्यवाप्यते
હે દેવી! જ્યાં મહાન ફળ અનંત છે, તે સ્થાનનું શું વર્ણન કરવું? ત્યાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 8
यत्राश्वत्थं समासाद्य समाधिन्यस्तमानसः । मुमोच दुस्त्यजान्प्राणान्ब्रह्मद्वारेण केशवः
ત્યાં પવિત્ર અશ્વત્થ વૃક્ષને સમીપ જઈ, સમાધિમાં મન સ્થિર કરીને, કેશવે બ્રહ્મદ્વાર દ્વારા ત્યજવા કઠિન એવા પ્રાણોનો ત્યાગ કર્યો.
Verse 9
तत्र नारायणं साक्षाद्बलभद्रं च रुक्मिणीम् । पूजयित्वा विधानेन मुच्यते पातकत्रयात्
ત્યાં સాక్షાત્ નારાયણ, તેમજ બલભદ્ર અને રુક્મિણીની વિધાનપૂર્વક પૂજા કરવાથી મનુષ્ય ત્રિવિધ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 10
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या यः संतर्पयते पितॄन् । प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवन्ति श्राद्धदायिनः
ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય પિતૃઓને તર્પણથી સંતોષે છે, તેના પિતૃઓ પ્રેતત્વમાંથી મુક્ત થઈ શ્રાદ્ધ ગ્રહણ કરવા યોગ્ય બને છે.
Verse 11
गोघ्नः सुरापो दुर्मेधा ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तत्र स्नात्वा नरः सद्यो विपापः संप्रपद्यते
ગોહત્યા કરનાર, સુરાપાન કરનાર, દુર્મતિ, બ્રાહ્મણહંતક અથવા ગુરુશય્યા ભંગ કરનાર પણ—ત્યાં સ્નાન કરતાં મનુષ્ય તત્ક્ષણે પાપમુક્ત થાય છે।
Verse 12
बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि वा । अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यः करोति नरः प्रिये । तत्र स्नात्वा प्रमुच्येत तीर्थे गात्रप्रमोचने
હે પ્રિયે! બાળપણ, યુવન કે વૃદ્ધાવસ્થામાં—અજ્ઞાનથી કે જાણીને—મનુષ્ય જે પાપ કરે, ‘ગાત્ર-પ્રમોચન’ નામના તે તીર્થમાં સ્નાન કરતાં તેમાંથી મુક્ત થાય છે।
Verse 13
तत्र पिण्डप्रदानेन पितॄणां जायते परा । तृप्तिर्वर्षशतं यावदेतदाह पुरा हरिः
ત્યાં પિંડદાન કરવાથી પિતૃઓને પરમ તૃપ્તિ થાય છે, જે સો વર્ષ સુધી રહે છે—એવું પ્રાચીનકાળે હરિએ કહ્યું છે।
Verse 14
यः पुनश्चान्नदानं तु तत्र कुर्यात्समाहितः । तस्यान्वयेऽपि देवेशि न प्रेतो जायते नरः
હે દેવેશિ! જે ત્યાં એકાગ્ર ચિત્તે અન્નદાન કરે છે, તેના વંશમાં પણ કોઈ મનુષ્ય પ્રેતયોનિમાં જન્મતો નથી।
Verse 16
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि प्रेततीर्थस्य कारणम् । यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું પ્રેતતીર્થનું કારણ કહું છું. તેને સાંભળીને મનુષ્ય ભક્તિથી સર્વ કલ્મષ અને પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 17
पुराऽसीद्गौतमोनाम महर्षिः शंसितव्रतः । भृगुकल्पात्समायातः क्षेत्रे प्राभासिके शुभे
પ્રાચીન કાળમાં ગૌતમ નામના એક મહર્ષિ હતા, જે પ્રશંસિત વ્રત-નિયમોમાં સ્થિર હતા. તેઓ ભૃગુ-કલ્પથી આવી શુભ પ્રાભાસ ક્ષેત્રમાં પહોંચ્યા.
Verse 18
अयने चोत्तरे पुण्ये श्रीसोमेशदिदृक्षया । दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं स्नात्वा तीर्थेषु कृत्स्नशः
પવિત્ર ઉત્તરાયણના સમયમાં શ્રી સોમેશના દર્શનની ઇચ્છાથી તેમણે દેવ સોમેશ્વરનું દર્શન કર્યું અને સર્વ તીર્થોમાં સંપૂર્ણ સ્નાન કરીને વિધિઓ પૂર્ણ કરી.
Verse 19
श्रीदेव्युवाच । प्रेततीर्थमिति प्रोक्तं पश्चाद्गात्रविमोचनम् । वद मे देवदेवेश प्रेततीर्थस्य कारणम्
શ્રી દેવી બોલ્યાં— ‘પ્રથમ તેને “પ્રેતતીર્થ” કહેવામાં આવ્યું છે અને પછી “ગાત્રવિમોચન”। હે દેવદેવેશ, પ્રેતતીર્થ નામનું કારણ મને કહો.’
Verse 20
अथासौ ब्राह्मणो देवि यावत्सीमामुपागतः । तावद्विष्णुप्रियं तत्र ददृशे वैष्णवं वनम्
પછી, હે દેવી, તે બ્રાહ્મણ જેમ જ સીમા સુધી પહોંચ્યો તેમ જ તેણે ત્યાં વિષ્ણુને પ્રિય એવું વૈષ્ણવ વન જોયું.
Verse 21
पुरुषोत्तमनामाढ्यं क्षेत्रं च धनुषां शतम् । तस्मिन्क्षेत्रे स चापश्यत्पंच प्रेतान्सुदारुणान्
તે ક્ષેત્ર ‘પુરુષોત્તમ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતું અને સો ધનુષ્ય-પરિમાણ જેટલું વિસ્તૃત હતું. તે ક્ષેત્રમાં તેણે પાંચ અત્યંત ભયંકર પ્રેતોને જોયા.
Verse 22
महावृक्षसमारूढान्महाकायान्महोत्कटान् । ऊर्ध्वकेशाञ्छंकुकर्णान्स्नायुनद्धकलेवरान्
તેઓ મહાવૃક્ષો પર ચઢેલા હતા—મહાકાય અને અતિ ભયંકર; વાળ ઊભા, કાન શંકુ જેવા, અને દેહ સ્નાયુઓથી કસીને બંધાયેલો હતો।
Verse 23
विमांसरुधिरान्नग्नानथ कृष्णकलेवरान् । दृष्ट्वाऽसौ भयसंत्रस्तो विनष्टोऽस्मीत्यचिन्तयत्
તેમને—માંસ વિનાના, લોહીથી લિપ્ત, નગ્ન અને કાળાશ પડેલા દેહવાળા—જોઈ તે ભયથી કંપી ઊઠ્યો અને વિચાર્યો, ‘હું નાશ પામ્યો!’
Verse 24
ध्यात्वाऽह सुचिरं कालं धैर्यमास्थाय यत्नतः । के यूयं विकृताकारा दृष्टाः पूर्वं मया पुरा
ઘણો સમય વિચાર કરીને તેણે પ્રયત્નપૂર્વક ધૈર્ય ધારણ કર્યું અને કહ્યું—‘વિકૃત આકારવાળાઓ, તમે કોણ? શું મેં તમને બહુ પહેલાં ક્યારેય જોયા હતા?’
Verse 25
न कदाचिद्यथा यूयं किमर्थं क्षेत्रमध्यतः । धावमानाः सुदुःखार्ता एतन्मे कौतुकं महत्
‘તમે જેમ હવે છો તેમ તો ક્યારેય નહોતા; તો પછી આ પવિત્ર ક્ષેત્રના મધ્યમાં એટલા દુઃખથી પીડિત થઈને કેમ દોડો છો? આ મને મોટું આશ્ચર્ય છે.’
Verse 26
प्रेता ऊचुः । वयं प्रेता महाभाग दूरादिह समागताः । श्रुत्वा तीर्थवरं पुण्यं प्रवेशं न लभामहे
પ્રેતોએ કહ્યું—‘હે મહાભાગ! અમે પ્રેત છીએ; દૂરથી અહીં આવ્યા છીએ. આ પરમ પવિત્ર અને પુણ્યપ્રદ શ્રેષ્ઠ તીર્થનું સાંભળીને પણ અમને તેમાં પ્રવેશ મળતો નથી.’
Verse 27
गणैरंतर्धानगतैः प्रहारैर्जर्जरीकृताः । लेखको रोहकश्चैव सूचकः शीघ्रगस्तथा
અદૃશ્ય રીતે વિચરતા ગણોના પ્રહારો વડે અમે ચકનાચૂર થઈ ગયા છીએ. અમામાં લેખક, રોહક, સૂચક અને શીઘ્રગ નામવાળા પણ છે.
Verse 28
अहं पर्युषितोनाम पञ्चमः पापकृत्तमः
હું પાંચમો છું; મારું નામ ‘પર્યુષિત’ છે. પાપકર્મ કરનારાઓમાં હું સર્વાધિક પાપી છું.
Verse 29
गौतम उवाच । प्रेतयोनौ प्रवृत्तानां केन नामानि कृत्स्नशः । युष्माकं निर्मितान्येवमेतन्मे कौतुकं महत्
ગૌતમ બોલ્યા—પ્રેતયોનિમાં પ્રવૃત્ત થયેલાં તમારાં આ સર્વ નામો સંપૂર્ણ રીતે કોણે રાખ્યાં? તમારાં માટે આ રીતે તેમનું નિર્માણ થવું મને મહાન કૌતુક લાગે છે.
Verse 30
प्रेता ऊचुः । याचमानस्य विप्रस्य लिखत्येष धरातले । नोत्तरं पठते किञ्चित्तेनासौ लेखकः स्मृतः
પ્રેતો બોલ્યા—ભિક્ષા માગતા બ્રાહ્મણ સામે આ જમીન પર લખે છે, પરંતુ કોઈ ઉત્તર વાંચી સંભળાવતો નથી; તેથી તેને ‘લેખક’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 31
द्वितीयो ब्राह्मणभयात्प्रासादमधिरोहति । ततोऽसौ रोहकाख्योऽभूच्छृणु विप्र तृतीयकम्
બીજો બ્રાહ્મણોના ભયથી ઊંચા પ્રાસાદ પર ચઢી જાય છે; તેથી તે ‘રોહક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. હે વિપ્ર, હવે ત્રીજાની વાત સાંભળો.
Verse 32
सूचिता बहवोऽनेन ब्राह्मणा वित्तसंयुताः । राज्ञे पापेन तेनासौ सूचको भुवि विश्रुतः
પાપબુદ્ધિથી તેણે રાજાને અનેક ધનવાન બ્રાહ્મણોની ફરિયાદ કરી સૂચના આપી; તેથી પૃથ્વી પર તે ‘સૂચક’ (ફરિયાદી) તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો।
Verse 33
ब्राह्मणैः प्रार्थ्यमानस्तु शीघ्रं धावति नित्यशः । न कदाचिद्ददाति स्म तेनासौ शीघ्रगः स्मृतः
બ્રાહ્મણો વિનંતી કરે ત્યારે પણ તે હંમેશાં ઝડપથી દોડી જતો; ક્યારેય દાન આપતો નહીં—એથી તે ‘શીઘ્રગ’ (ઝડપે ભાગનાર) તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 34
मया कदन्नं दत्तं च पर्युषितं ब्राह्मणोत्तमे । ब्राह्मणेभ्यः सदा दानं मिष्टान्नेन तु पोषणम् । तस्मात्पर्युषितोनाम संजातोऽहं धरातले
હે બ્રાહ્મણોત્તમ! મેં કઠોર અન્ન અને બાસી, રાખેલું અન્ન દાન કર્યું. જ્યારે બ્રાહ્મણોને સદા મીઠા અને શુદ્ધ અન્નદાનથી પોષવા જોઈએ; તેથી હું પૃથ્વી પર ‘પર્યુષિત’ નામે જન્મ્યો।
Verse 35
गौतम उवाच । न विना भोजनेनैव वर्तन्ते प्राणिनो भुवि । किमाहारा भवन्तो वै वदध्वं मम कौतुकात्
ગૌતમ બોલ્યા—પૃથ્વી પર પ્રાણીઓ ભોજન વિના રહી શકતા નથી. તો તમે કયા આહારથી જીવો છો? મારી કૌતુકથી કહો।
Verse 36
प्रेता ऊचुः । प्राप्ते भोजनकाले तु यत्र युद्धं प्रवर्तते । तस्यान्नस्य रसं सर्वं भुंजामो द्विजसत्तम
પ્રેતો બોલ્યા—ભોજનકાળ આવે ત્યારે જ્યાં યુદ્ધ પ્રારંભે છે, ત્યાં તે અન્નનો સર્વ રસ અમે જ ભોગવીએ છીએ, હે દ્વિજસત્તમ।
Verse 37
नानुलिप्ते धरापृष्ठे यत्र भुंजन्ति मानवाः । भ्रष्टशौचा द्विजश्रेष्ठ तदस्माकं तु भोजनम्
જ્યાં મનુષ્યો લિપાણ ન કરેલી અને શુદ્ધ ન કરેલી ધરતી પર, શૌચથી ભ્રષ્ટ થઈ ભોજન કરે છે—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ—એ જ ભોજન ખરેખર અમારું (પ્રેતનું) બને છે।
Verse 38
अप्रक्षालितपादस्तु यो भुंक्ते दक्षिणामुखः । यो वेष्टितशिरा भुंक्ते प्रेता भुंजन्ति नित्यशः
જે પગ ધોયા વિના ભોજન કરે, જે દક્ષિણમુખે ખાય, અથવા જે માથું ઢાંકીને ખાય—તેનું અન્ન પ્રેતો નિત્ય ભોગવે છે।
Verse 39
श्राद्धं संपश्यते श्वा चेन्नारी चैव रजस्वला । अन्त्यजः शूकरश्चान्नं तदस्माकं तु भोजनम्
જો શ્રાદ્ધને કૂતરો જોઈ લે, અથવા રજસ્વલા સ્ત્રી, અથવા અંત્યજ, અથવા ડુક્કર અન્નને નજર કરે—તો તે અન્ન ખરેખર પ્રેતનું ભોજન બની જાય છે।
Verse 40
त्यक्त्वा क्रमागतं विप्रं पूजितं प्रपितामहैः । यो दानं ददतेऽन्यस्मै तस्मै चाऽतुष्टचेतसा
પ્રપિતામહોએ પૂજેલા, પરંપરાગત રીતે જોડાયેલા વિપ્રને છોડીને જે અન્યને દાન આપે છે, તે અસંતોષિત ચિત્તથી જ આપે છે (અને ઇચ્છિત ફળ મળતું નથી)।
Verse 41
तस्य दानस्य यत्पुण्यं तदस्माकं प्रजायते । यस्मिन्गृहे सदोच्छिष्टं सदा च कलहो भवेत् । वैश्वदेवविहीने तु तत्र भुंजामहे वयम्
તે દાનનું જે પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે તે અમારું (પ્રેતનું) બને છે। જે ઘરમાં હંમેશાં ઉચ્છિષ્ટ પડ્યું રહે, હંમેશાં કલહ થાય, અને જ્યાં વૈશ્વદેવ ઉપેક્ષિત હોય—ત્યાં જ અમે ભોજન કરીએ છીએ।
Verse 42
गौतम उवाच । युष्माकं कीदृशे गेहे प्रवेशो न च विद्यते । सत्यं वदत माऽसत्यं सत्यं साधुषु संगतम्
ગૌતમ બોલ્યા—તમને કયા પ્રકારના ઘરમાં પ્રવેશ મળતો નથી? સત્ય બોલો, અસત્ય ન બોલો; સત્ય જ સજ્જનોને અનુરૂપ છે।
Verse 43
प्रेता ऊचुः । वैश्वदेवोद्भवा यत्र धूमवर्तिः प्रदृश्यते । तस्मिन्गेहे न चास्माकं प्रवेशो विद्यते द्विज
પ્રેતો બોલ્યા—હે દ્વિજ! જ્યાં વૈશ્વદેવ અર્પણમાંથી ઊઠતી ધુમાડાની ધારા દેખાય છે, તે ઘરમાં અમારો પ્રવેશ નથી।
Verse 44
यस्मिन्गृहे प्रभाते तु क्रियते चोपलेपनम् । विद्यते वेद निर्घोषस्तत्रास्माकं न किंचन
જે ઘરમાં પ્રભાતે શુદ્ધિ માટે ભૂમિનું લેપન થાય છે અને જ્યાં વેદપાઠનો નાદ હોય છે, ત્યાં અમારું કશું ચાલતું નથી।
Verse 45
गौतम उवाच । केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वं व्रजते नरः । एतन्मे विस्तरेणैव यथावद्वक्तु मर्हथ
ગૌતમ બોલ્યા—કયા કર્મવિપાકથી મનુષ્ય પ્રેતત્વને પામે છે? કૃપા કરીને આ મને યથાવત્ અને વિસ્તારે કહી જણાવો।
Verse 46
प्रेता ऊचुः । मृषाऽपहारिणो ये च ये चोच्छिष्टा व्रजन्ति च । गोब्राह्मणहताश्चैव प्रेतत्वं ते व्रजन्ति हि
પ્રેતો બોલ્યા—જે છેતરપિંડીથી ચોરી કરે છે, જે ઉચ્છિષ્ટ-અશુદ્ધ હાલતમાં ફરતા રહે છે, અને જે ગો તથા બ્રાહ્મણની હત્યા કરે છે—તે નિશ્ચયે પ્રેતત્વને પામે છે।
Verse 47
पैशुन्यनिरता ये च कूटसाक्ष्यरता नराः । न्यायपक्षे न वर्तंते मृताः प्रेता भवंति ते
જે પરનિંદામાં રત રહે છે, કૂટસાક્ષીમાં આસક્ત છે અને ન્યાયપક્ષે નથી રહેતા—તે મરીને પ્રેત બને છે।
Verse 48
श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि ये क्षिपन्ति सरोवरे । प्रेतत्वं ते समासाद्य विचरंति च मानवाः
જે પવિત્ર સરોવરમાં કફ, મૂત્ર કે મલ ફેંકે છે, તે પ્રેતત્વ પામી પછી ભટકે છે।
Verse 49
दीयमानं तु विप्राणां गोषु विप्रातुरेषु च । मा देहीति प्रजल्पन्तस्ते च प्रेता भवंति च
બ્રાહ્મણોને, ગાયો માટે અથવા રોગી બ્રાહ્મણોના પોષણ માટે દાન આપતાં વખતે જે ‘ન આપો’ કહી અટકાવે છે—તે પણ પ્રેત બને છે।
Verse 50
शूद्रान्नेनोदरस्थेन यदि विप्रो म्रियेत वै । प्रेतत्वं यात्यसौ नूनं यद्यपि स्यात्षडंगवित्
શૂદ્ર પાસેથી મળેલું અન્ન પેટમાં રહેલું હોય ત્યારે જો બ્રાહ્મણ મરે, તો તે નિશ્ચયે પ્રેતત્વ પામે—ભલે તે ષડંગવિદ્ હોય।
Verse 51
यस्त्रीन्हले बलीवर्दान्वाहयेन्मदसंयुतः । अमावास्यां विशेषेण स प्रेतो जायते नरः
જે મનુષ્ય મદમાં આવી હળમાં ત્રણ બળદ જોડે—વિશેષ કરીને અમાવાસ્યાના દિવસે—તે પ્રેત બની જન્મે છે।
Verse 52
नास्तिको निंदकः क्षुद्रो नित्यनैमित्त्यवर्जितः । ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो नूनं स प्रेतो जायते नरः
નાસ્તિક, નિંદક, ક્ષુદ્રબુદ્ધિ, નિત્ય-નૈમિત્તિક કર્મો ત્યજનાર, અને જે બ્રાહ્મણોનો દ્વેષ કરે—એ મનુષ્ય નિશ્ચયે પ્રેતત્વને પામે છે.
Verse 53
विश्वासघातको यस्तु ब्रह्महा स्त्रीवधे रतः । गोघ्नो गुरुघ्रः पितृहा स प्रेतो जायते नरः
વિશ્વાસઘાત કરનાર, બ્રાહ્મણહંતક, સ્ત્રીવધમાં રત, ગોહંતક, ગુરુહંતક અને પિતૃહંતક—એવો મનુષ્ય પ્રેતત્વને પામે છે.
Verse 54
यस्य नैव प्रदत्तानि एकोद्दिष्टानि षोडश । मृतस्य न वृषोत्सर्गः स प्रेतो जायते नरः
જેનાં મૃતક માટે સોળ એકોદ્દિષ્ટ દાન આપવામાં આવ્યા નથી અને મૃત્યુ પછી વૃષોત્સર્ગ (વૃષ મુક્તિ) વિધિ કરાઈ નથી—એ મનુષ્ય પ્રેતત્વને પામે છે.
Verse 55
एतद्धि सर्वमाख्यातं यत्पृष्टाः स्म द्विजोत्तम । भूयो ब्रूहि द्विजश्रेष्ठ यश्चास्ति तव संशयः
હે દ્વિજોત્તમ! તમે જે પૂછ્યું હતું તે સર્વ મેં સમજાવ્યું. હવે હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તમારા મનમાં જે કોઈ સંશય બાકી હોય તે ફરી કહો.
Verse 56
गौतम उवाच । येन कर्मविपाकेनन प्रेतो जायते नरः । तन्मे वदत निःशेषं कौतुकं मेऽत्र विद्यते
ગૌતમ બોલ્યા—“કયા કર્મવિપાકથી મનુષ્ય પ્રેત થતો નથી? તે મને સંપૂર્ણ કહો; આ વિષયમાં મને તીવ્ર કૌતુક છે.”
Verse 57
प्रेता ऊचुः । तीर्थयात्रा रतो यस्तु देवार्चनपरायणः । ब्राह्मणेषु सदा भक्तो न प्रेतो जायते नरः
પ્રેતોએ કહ્યું—જે તીર્થયાત્રામાં રત, દેવાર્ચનમાં પરાયણ અને બ્રાહ્મણોમાં સદા ભક્ત હોય, એવો મનુષ્ય પ્રેત થતો નથી।
Verse 58
नित्यं शृणोति शास्त्राणि नित्यं सेवति पंडितान् । वृद्धांस्तु पृच्छते नित्यं न स प्रेतो विजायते
જે નિત્ય શાસ્ત્રો સાંભળે, નિત્ય પંડિતોની સેવા કરે અને નિયમિત રીતે વૃદ્ધો પાસે ઉપદેશ પૂછે—તે પ્રેતરૂપે જન્મતો નથી।
Verse 59
एतस्मात्कारणात्प्राप्ता वयं सर्वे सुदूरतः । शक्नुमो प्रवेष्टुं च पुण्येऽस्मिन्क्षेत्र उत्तमे
આ જ કારણથી અમે બધા બહુ દૂરથી આવ્યા છીએ; અને આ પરમ ઉત્તમ પુણ્યક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરી શકીએ છીએ।
Verse 60
निर्विण्णाः प्रेतरूपेण तस्मात्त्वं द्विजसत्तम । गतिर्भव महाभाग सर्वेषां नः प्रयत्नतः
અમે પ્રેતરૂપથી કંટાળી ગયા છીએ; તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હે મહાભાગ—તમારા પ્રયત્નથી અમ સૌના માટે ઉદ્ધારનું સાધન બનો।
Verse 61
गौतम उवाच । कथं वो जायते मोक्षो वदध्वं कृत्स्नशो मम । कृपयाविष्टचित्तोऽहं यतिष्ये नात्र संशयः
ગૌતમ બોલ્યા—તમને મોક્ષ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થશે? તે સર્વ મને સંપૂર્ણ રીતે કહો. કરુણાથી મારું ચિત્ત દ્રવ્યું છે; હું નિશ્ચય પ્રયત્ન કરીશ—એમાં સંશય નથી।
Verse 62
प्रेता ऊचुः । प्रभूतकालमस्माकं प्रेतत्वे तिष्ठतां विभो । न त्वभ्येति पुमान्कश्चिदस्माकं यो गतिर्भवेत्
પ્રેતોએ કહ્યું—હે પ્રભુ! અમે બહુ લાંબા સમયથી પ્રેતત્વમાં સ્થિત છીએ; અમારી ગતિ કરાવનાર કોઈ મનુષ્ય અમારી પાસે આવતો નથી।
Verse 63
तस्मात्त्वं देहि नः श्राद्धं गत्वा क्षेत्रं तु वैष्णवम् । नामगोत्राणि चादाय मोक्षं यास्यामहे ततः
અતએવ તમે વૈષ્ણવ ક્ષેત્રે જઈ અમારા માટે શ્રાદ્ધ કરો; અમારા નામ અને ગોત્ર લઈને પછી અમે મોક્ષને પામશું।
Verse 64
ईश्वर उवाच । ततोऽसौ ब्राह्मणो गत्वा दयाविष्टो हरेर्गृहम् । श्राद्धं च प्रददौ तेषामेकैकस्य पृथक्पृथक्
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી તે બ્રાહ્મણ દયાથી ભરાઈ હરિના ધામે ગયો અને તેમની માટે એકેકનું અલગ અલગ શ્રાદ્ધ કર્યું।
Verse 65
यस्ययस्य यदा श्राद्धं करोति द्विजसत्तमः । स रात्रौ स्वप्न एत्यैनं दर्शने वाक्यमब्रवीत्
શ્રેષ્ઠ દ્વિજ જ્યારે જ્યારે જેનું શ્રાદ્ધ કરતો, ત્યારે ત્યારે એ જ રાત્રે સ્વપ્નદર્શનરૂપે આવીને તેને આ વચન કહેતો।
Verse 66
प्रसादात्तव विप्रेन्द्र मुक्तोऽहं प्रेतयोनितः । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि विमानं मे ह्युपस्थितम्
હે વિપ્રેન્દ્ર! તમારા પ્રસાદથી હું પ્રેતયોનિમાંથી મુક્ત થયો છું. તમારું કલ્યાણ થાઓ; હું હવે પ્રસ્થાન કરું છું—મારું વિમાન હાજર છે।
Verse 67
एवं संतारितास्तेन चत्वारस्ते द्विजोत्तमाः
આ રીતે તેના દ્વારા તે ચાર દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણો સંસારસાગરથી પાર ઉતારાયા।
Verse 68
अथासौ ब्राह्मणश्रेष्ठः संप्राप्ते पञ्चमे दिने । प्रददौ विधिपूर्वं तु श्राद्धं पर्युषितस्य च
પછી તે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠે પાંચમો દિવસ આવતા વિધિપૂર્વક પર્યુષિત માટે પણ શ્રાદ્ધ કર્યું।
Verse 69
अथापश्यत स्वप्नान्ते प्राप्तं पर्युषितं नरम् । दीनवाक्यं परिक्लिष्टं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः
ત્યારે તેણે સ્વપ્નમાં પર્યુષિતને મનુષ્યરૂપે આવેલો જોયો—દીન વાણી બોલતો, અત્યંત ક્લેશિત, વારંવાર નિશ્વાસ નાખતો।
Verse 70
पर्युषित उवाच । न मे जाता गतिर्विप्र मंदभाग्यस्य पापिनः । मया हृतं तडागार्थं यद्वित्तं प्रगुणीकृतम्
પર્યુષિત બોલ્યો—હે વિપ્ર! પાપી અને મંદભાગ્ય એવા મને કોઈ ગતિ પ્રાપ્ત થઈ નથી. કારણ કે તળાવ બનાવવા માટે સાવધાને સંગ્રહિત કરેલું ધન મેં હરી લીધું।
Verse 71
गौतम उवाच । कथं ते जायते मोक्षो वद शीघ्रमशेषतः । करिष्ये नात्र संदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
ગૌતમ બોલ્યા—ઝડપથી અને સંપૂર્ણ રીતે કહો, તને મોક્ષ કેવી રીતે મળશે? હું તે કરીશ; તેમાં શંકા નથી, ભલે તે અતિ દુર્લભ હોય।
Verse 72
पर्युषित उवाच । अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा तीर्थं हरिप्रियम् । श्राद्धं त्वं देहि मे नूनं ततो गतिर्भविष्यति
પર્યુષિતે કહ્યું—ઉત્તરાયણ આવે ત્યારે હરિપ્રિય તીર્થમાં જઈને મારા માટે નિશ્ચયે શ્રાદ્ધ કર; ત્યાર પછી મારી પરગતિ નિશ્ચિત થશે.
Verse 73
ईश्वर उवाच । एवमुक्तः स विप्रेन्द्रस्तेन प्रेतेन वै मुनिः । अयने चोत्तरे प्राप्ते गत्वा तीर्थं हरिप्रियम् । प्रददौ विधिवच्छ्राद्धं ततः पर्युषिताय च
ઈશ્વરે કહ્યું—તે પ્રેતના વચનથી બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ મુનિ ઉત્તરાયણ આવતા હરિપ્રિય તીર્થમાં જઈ પર્યુષિત માટે વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ અર્પણ કર્યું.
Verse 74
ततः पर्युषितो रात्रौ स्वप्नान्ते वाक्यमब्रवीत् । प्रसन्नवदनो भूत्वा दिव्यमाल्यवपुर्धरः
ત્યારબાદ રાત્રે સ્વપ્નના અંતે પર્યુષિતે વચન કહ્યું—પ્રસન્ન મુખવાળો બની, દિવ્ય માળાઓથી શોભિત તેજસ્વી દેહ ધારણ કરીને.
Verse 75
पर्युषित उवाच । मुक्तोऽहं त्वत्प्रसादेन प्रेतभावाद्द्विजोत्तम । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि विमानं मे ह्युपस्थितम्
પર્યુષિતે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ, તારા પ્રસાદથી હું પ્રેતભાવથી મુક્ત થયો છું. તને કલ્યાણ થાઓ; હું હવે પ્રસ્થાન કરું છું, મારું વિમાન હાજર છે.
Verse 76
देवत्वं च मया प्राप्तं समर्थोऽहं द्विजोत्तम । वरं ददामि ते विप्र गृहाण त्वं वरं शुभम्
મેં દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું છે અને હવે સમર્થ છું, હે દ્વિજોત્તમ. હે વિપ્ર, હું તને વર આપું છું; આ શુભ વર ગ્રહણ કર.
Verse 77
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः
બ્રાહ્મણહંતક, સુરાપાન કરનાર, ચોર તથા વ્રતભંગ કરનાર માટે સદ્ગણોએ પ્રાયશ્ચિત્ત નિર્ધારિત કર્યું છે; પરંતુ કૃતઘ્ન માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી।
Verse 78
गौतम उवाच । यदि देयो वरोऽस्माकं समर्थोऽसि वरप्रद । यत्र स्थाने मया दृष्टाः प्रेता यूयं सुदुःखिताः । तत्राहं चाश्रमं कृत्वा करिष्ये चोत्तमं तपः
ગૌતમ બોલ્યા—હે વરપ્રદ પ્રભુ, જો તમે અમને વર આપવા સમર્થ હો, તો જ્યાં મેં તમને—અતિ દુઃખિત પ્રેતરૂપે—જોયા હતા, એ જ સ્થાને હું આશ્રમ સ્થાપી ઉત્તમ તપ કરીશ।
Verse 79
निर्गतास्मि गृहं भूयो स्नात्वा तीर्थमिदं महत् । तत्र यो भानवो भक्त्या पितॄनुद्दिश्य भक्तितः
આ મહાતીર્થમાં સ્નાન કરીને હું ફરી મારા ઘરે જઈશ. અને ત્યાં, હે તેજસ્વી, જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓને ઉદ્દેશીને પૂજન કરશે…
Verse 80
विधिवद्दास्यति श्राद्धं स्नात्वा संतर्प्य देवताः । युष्मत्प्रसादतस्तस्य ह्यन्वयेऽपि कदाचन । मा भूयात्प्रेतभावो हि अपि पापान्वितस्य भोः
…સ્નાન કરીને દેવતાઓને વિધિપૂર્વક તૃપ્ત કરી તે નિયમસર શ્રાદ્ધ કરશે. તમારા પ્રસાદથી તેને—અને તેના વંશને પણ—ક્યારેય પ્રેતભાવ ન થાય, પાપયુક્ત હોય તોય.
Verse 81
पर्युषित उवाच । गच्छ त्वं चाश्रमं तत्र कुरु ब्राह्मणसत्तम । गमिष्यसि परां सिद्धिं लोके ख्यातिं गमिष्यसि
પર્યુષિત બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તું ત્યાં જઈ આશ્રમ સ્થાપ. તું પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીશ અને લોકમાં ખ્યાતિ પણ મેળવે છે।
Verse 82
तत्र ये मानवा भक्त्या श्राद्धं दास्यंति सत्तमाः । पितॄणां ते विमानस्था यास्यंति त्रिदिवालयम्
ત્યાં જે ઉત્તમ માનવો ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ અર્પે છે, તેમના પિતૃગણ દિવ્ય વિમાનમાં આરુઢ થઈ ત્રિદિવાલય—દેવધામે જાય છે।
Verse 83
न तेषां वंशजः कश्चित्प्रेतत्वं च गमिष्यति । प्राहुः सप्तपदीं मैत्रीं पंडिताः स्थिरबुद्धयः
તેમના વંશજોમાંથી કોઈ પણ પ્રેતત્વને પામશે નહીં. સ્થિરબુદ્ધિ પંડિતો કહે છે કે ‘સપ્તપદી’થી મૈત્રી દૃઢરૂપે સ્થાપિત થાય છે।
Verse 84
मित्रतां तु पुरस्कृत्य किं तद्वक्ष्यामि तच्छृणु । तवाश्रमपदं पुण्यं भविष्यति महीतले
મૈત્રીને અગ્રસ્થાને રાખીને હું જે કહું તે સાંભળ. ધરતી પર તારો આશ્રમસ્થાન પુણ્યક્ષેત્ર બનશે।
Verse 85
सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखवि नाशनम् । मन्नाम्ना ख्यातिमायातु प्रेततीर्थमिति प्रभो
હે પ્રભુ! મારા નામથી આ સ્થાન ‘પ્રેતતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાઓ—જે સર્વ પાપોનું શમન કરે અને સર્વ દુઃખોનો નાશ કરે।
Verse 86
ईश्वर उवाच । तं तथेति प्रतिज्ञाय गतस्तत्र द्विजोत्तमः । यथा वेदोक्तमार्गेंण सर्वं कृत्यं चकार सः
ઈશ્વરે કહ્યું—‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રતિજ્ઞા કરીને તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ ત્યાં ગયો; અને વેદોક્ત માર્ગે તેણે સર્વ કૃત્યકર્મો પૂર્ણ કર્યા।
Verse 87
सोऽपि स्वर्गमनुप्राप्तो हृष्टः पर्युषितः प्रिये । एतत्सर्वं पुरावृत्तं स्थानेऽस्मिन्गात्रमोचने
હે પ્રિયે! પર્યુષિત પણ હર્ષિત થઈ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયો. આ સર્વ પ્રાચીન કાળે આ જ ‘ગાત્રમોચન’ નામના સ્થાને બન્યું હતું.
Verse 88
यः शृणोति नरः सम्यक्सर्वपापैः स मुच्यते । शयनोत्थापने योगे यः पश्येत्पुरुषोत्तमम् । गात्रोत्सर्गे तु गत्वाऽसौ यज्ञायुतफलं लभेत्
જે મનુષ્ય આ કથાને સમ્યક રીતે સાંભળે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. શયનોથ્થાપનના પવિત્ર યોગકાળે જે પુરુષોત્તમનું દર્શન કરે છે તે મોક્ષ પામે છે; અને દેહત્યાગ સમયે ત્યાં જાય તો દસ હજાર યજ્ઞોના સમાન ફળ મેળવે છે.
Verse 223
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुरुषोत्तमतीर्थप्रेततीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयोविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાસી હજાર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘પુરુષોત્તમતીર્થ તથા પ્રેતતીર્થના માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૨૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.