Adhyaya 187

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि सर्वकामफलप्रदम् । प्रभासपंचकं पुण्यमाद्यं तत्र व्यवस्थितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ ત્યાં સ્થિત પરમ પુણ્યમય પ્રભાસ-પંચકમાં જવું જોઈએ; તે સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે.

Verse 2

तस्यैव पश्चिमे भागे प्रभास इति चोच्यते । वृद्धप्रभासश्च ततो दक्षिणे नातिदूरतः

તેના પશ્ચિમ ભાગમાં ‘પ્રભાસ’ નામે ઓળખાતું સ્થાન છે; અને તેના દક્ષિણમાં બહુ દૂર નહીં ‘વૃદ્ધ-પ્રભાસ’ છે.

Verse 3

जल प्रभासश्च ततो दक्षिणेन वरानने । कृतस्मरप्रभासश्च श्मशानं यत्र भैरवम्

પછી દક્ષિણ તરફ, હે સુમુખી, જલ-પ્રભાસ છે; તેમજ કૃતસ્મર-પ્રભાસ પણ છે—જ્યાં ભૈરવનું પાવન શ્મશાન-તીર્થ સ્થિત છે.

Verse 4

एवं पंचप्रभासान्यः पश्येद्भक्तया समन्वितः । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्

આ રીતે જે ભક્તિથી યુક્ત થઈ પાંચ પ્રભાસોના દર્શન કરે છે, તે જરા-મરણથી રહિત પરમ ધામને પામે છે.

Verse 5

न निवर्तति यत्प्राप्य दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि । प्रभासं प्रथमं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

જેને પ્રાપ્ત કરીને પાછું ફરવું પડતું નથી, જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે—એ પ્રભાસ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ પ્રથમ તીર્થ છે.

Verse 6

देवानामपि दुष्प्राप्यं महापातकनाशनम् । प्रभासे त्वेकरात्रेण अमावास्यां कृतोदकः

આ દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે, છતાં મહાપાતકોનો નાશ કરે છે. પ્રભાસમાં અમાવાસ્યાએ સ્નાન-ઉદક કરીને માત્ર એક રાત્રિ નિવાસથી પણ તે ફળ મળે છે.

Verse 7

मुच्यते पातकैः सर्वैः शिवलोकं स गच्छति । सप्तजन्मकृतं पापं गंगासागरसंगमे

તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થઈ શિવલોકને જાય છે. જેમ ગંગા-સાગર સંગમે સાત જન્મનું સંચિત પાપ (નાશ પામે છે).

Verse 8

जन्मनां च सहस्रेण यत्पापं कुरुते नरः । स्नानादेवास्य नश्येत सागरे लवणांभसि

મનુષ્યે હજાર જન્મોમાં જે પાપ કર્યું હોય, તે લવણજળવાળા સાગરમાં માત્ર સ્નાન કરવાથી જ નાશ પામે છે.

Verse 9

चतुर्दश्याममावास्यां पञ्चदश्यां विशेषतः । अहोरात्रोषितो भूत्वा ब्राह्मणान्भोज्य शक्तितः

ચતુર્દશી, અમાવાસ્યા અને વિશેષ કરીને પૂર્ણિમાએ—અહોરાત્ર ત્યાં રહીને—પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ.

Verse 10

दत्त्वा गां कांचनं तेभ्यः शिवः प्रीतो भवत्विति । एवं कृत्वा नरो देवि कुलानां तारयेच्छतम्

તેમને ગાય અને સોનું દાન કરીને ‘શિવ પ્રસન્ન થાઓ’ એવી પ્રાર્થના કરવી. આમ કરવાથી, હે દેવી, મનુષ્ય પોતાના કુળની સો પેઢીઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 11

देव्युवाच । प्रभासपंचकं ह्येतद्यत्त्वया परिकीर्तितम् । कथमत्र समुद्भूतमेतन्मे कौतुकं महत्

દેવી બોલ્યાં—આપે જે ‘પ્રભાસ-પંચક’ વર્ણવ્યું છે, તે અહીં કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? આ મને મહાન આશ્ચર્ય લાગે છે.

Verse 12

एक एव श्रुतोऽस्माभिः प्रभासस्तीर्थवासितः । प्रभासाः पंच देवेश यत्त्वया परिकीर्तिताः

અમે તીર્થરૂપે પ્રસિદ્ધ એવો એક જ પ્રભાસ સાંભળ્યો છે; પરંતુ હે દેવેશ, આપે તો પાંચ ‘પ્રભાસ’ પ્રકીર્તિત કર્યા છે.

Verse 13

एतन्मे संशयं सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि

મારો આ સમગ્ર સંશય યથાવત્, યોગ્ય રીતે અને સંપૂર્ણપણે સમજાવી આપશો.

Verse 14

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशनीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या प्राप्नोति परमां गतिम्

ઈશ્વર બોલ્યા—હે દેવી, સાંભળ; હું પાપનાશક પવિત્ર કથા કહું છું. તેને ભક્તિપૂર્વક સાંભળનાર મનુષ્ય પરમ ગતિ પામે છે.

Verse 15

पुरा महेश्वरो देवश्चचार वसुधामिमाम् । दिव्यरूपधरः कान्तो दिग्वासाः स यदृच्छया

પ્રાચીન કાળે દેવ મહેશ્વર દિવ્યરૂપ ધારણ કરીને, તેજસ્વી અને દિગંબર બની, સ્વેચ્છાએ આ ધરતી પર વિહરતા હતા.

Verse 16

एवं च रममाणस्तु ऋषीणामाश्रमं महत् । जगाम कौतुकाविष्टो भिक्षार्थं दारुके वने

આ રીતે વિહાર કરતાં, કૌતુકથી ભરાઈ, દારુક વનમાં ભિક્ષાર્થે ઋષિઓના મહાન આશ્રમમાં ગયા.

Verse 17

भ्रममाणस्य तस्याथ दृष्ट्वा रूपमनुत्तमम् । ता नार्यः कामसंतप्ता बभूवुर्व्यथितेन्द्रियाः

પછી તે ફરતો હતો ત્યારે તેનું અનુત્તમ રૂપ જોઈને તે સ્ત્રીઓ કામતાપથી દગ્ધ થઈ અને ઇન્દ્રિયો વ્યાકુલ થઈ ગઈ.

Verse 18

सानुरागास्ततः सर्वा अनुगच्छंति तं सदा । समालिंगंति ताः काश्चित्काश्च वीक्षंति रागतः

ત્યારપછી તે સર્વે અનુરાગથી ભરાઈને સદાય તેમની પાછળ જવા લાગી; કેટલીક સ્ત્રીઓએ તેમનું આલિંગન કર્યું અને કેટલીક પ્રેમપૂર્વક તેમને જોવા લાગી.

Verse 19

प्रार्थयंति तथा चान्याः परित्यज्य गृहान्स्वकान्

તથા અન્ય સ્ત્રીઓ પોતપોતાના ઘરનો ત્યાગ કરીને તેમને પ્રાર્થના કરવા લાગી.

Verse 20

एवं तासां स्वरूपं ते दृष्ट्वा सर्वे महर्षयः । कोपेन महता युक्ताः शेपुस्तं वृषभध्वजम्

તેમની આવી દશા જોઈને સર્વે મહર્ષિઓ અત્યંત ક્રોધિત થયા અને તે વૃષભધ્વજ (શિવ) ને શ્રાપ આપ્યો.

Verse 21

यस्मात्त्वं नग्नतामेत्य आश्रमेऽस्मिन्ममागतः । मोहयानः स्त्रियोऽस्माकं लज्जां नैवं करोषि च । तस्मात्ते पतताल्लिंगं सद्य एव वृषध्वज

જેથી તું નગ્ન થઈને અમારા આ આશ્રમમાં આવ્યો છે, અમારી સ્ત્રીઓને મોહિત કરે છે અને લજ્જા રાખતો નથી, તેથી હે વૃષધ્વજ! તારું લિંગ અત્યારે જ પડી જાઓ.

Verse 22

ततस्तत्पतितं लिंगं तत्क्षणाच्छंकरस्य च । तस्मिन्प्रपतिते भूमौ प्राकंपत वसुंधरा

ત્યારે તે જ ક્ષણે શંકરનું લિંગ પડી ગયું. તે પૃથ્વી પર પડતાં જ ધરતી કંપવા લાગી.

Verse 23

क्षुभिताः सागराः सर्वे मर्यादा विजहुस्तदा । शीर्णानि गिरिशृंगाणि त्रस्ताः सर्वे दिवौकसः

ત્યારે સર્વ સાગરો ક્ષુબ્ધ થયા અને પોતાની મર્યાદા ત્યજી દીધી. પર્વતશિખરો ભાંગી પડ્યા અને સર્વ દેવગણ ભયભીત થયા.

Verse 24

ततो देवाः सगन्धर्वाः समहोरगकिन्नराः । ऊचुः पितामहं गत्वा किमेतत्कारणं विभो

પછી દેવો ગંધર્વો, મહોરગો અને કિન્નરો સાથે પિતામહ બ્રહ્મા પાસે જઈ બોલ્યા—“હે વિભો, આનું કારણ શું છે?”

Verse 25

सागराः क्षुभिता येन प्लावयंति वसुंधराम् । शीर्यंते गिरिशृङ्गाणि कंपते च वसुंधरा

“જે કારણથી આ બન્યું છે, તે કારણે સાગરો ક્ષુબ્ધ થઈ પૃથ્વીને પ્લાવિત કરે છે. પર્વતશિખરો તૂટી રહ્યા છે અને ધરતી કંપે છે.”

Verse 26

चिह्नानि लोकनाशाय दृश्यन्ते दारुणानि च । तेषां तद्वचन श्रुत्वा ब्रह्मलोके पितामहः

“લોકનાશ માટેના ભયંકર ચિહ્નો દેખાઈ રહ્યા છે.” તેમનું વચન સાંભળી બ્રહ્મલોકમાં પિતામહ બ્રહ્મા…

Verse 27

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं वाक्यमेतदुवाच ह । शिवलिंगं निपतितं पृथिव्यां सुरसत्तमाः

ઘણો સમય ધ્યાન કરીને તેમણે કહ્યું—“હે સૂરશ્રેષ્ઠો, પૃથ્વી પર શિવલિંગ નિપતિત થયું છે.”

Verse 28

शापेन ऋषिमुख्यानां भार्गवाणां महात्मनाम् । तस्मिन्निपतिते भूमौ त्रैलोक्यं सचराचरम्

મહાત્મા ભાર્ગવ ઋષિશ્રેષ્ઠોના શાપથી, તે શાપ ભૂમિ પર પડતાં જ, ચરાચર સહિત ત્રિલોક આ સ્થિતિને પામ્યું।

Verse 29

एतदवस्थतां प्राप्तं तस्मात्तत्रैव गम्यताम् । विष्णुना सह गीर्वाणास्तथा नीतिर्विधीयताम्

આવી સ્થિતિ ઊભી થઈ છે; તેથી આપણે ત્યાં જ તાત્કાલિક જઈએ. હે દેવગણ, વિષ્ણુ સાથે મળીને યોગ્ય નીતિ-નિર્ણય કરવામાં આવે।

Verse 30

ततः क्षीरोदधिं जग्मुर्ब्रह्माद्यास्त्रिदिवौकसः । यत्र शेते चतुर्बाहुर्योगनिद्रां च संगतः

પછી બ્રહ્મા આદિ ત્રિદિવવાસીઓ ક્ષીરસાગર તરફ ગયા, જ્યાં ચતુર્ભુજ પ્રભુ યોગનિદ્રામાં શયન કરે છે।

Verse 31

तस्मै सर्वं समाचख्युस्तेनैव सहितास्ततः । जग्मुर्यत्र महादेवो लिंगेन रहितो विभुः

તેમણે (વિષ્ણુને) સર્વ વાત કહી. પછી તેમની સાથે તેઓ ત્યાં ગયા, જ્યાં સર્વવ્યાપી મહાદેવ લિંગ વિના અવસ્થિત હતા।

Verse 32

ऊचुः समाहिताः सर्वे प्रणिपत्य दिवौकसः

ત્યારે સમાધાનચિત્ત સર્વ દેવગણ પ્રણામ કરીને બોલ્યા।

Verse 33

लिंगमुत्क्षिप्यतामेतद्यत्क्षितौ पतितं विभो । एते महार्णवाः सर्वे प्लावयंति वसुंधराम्

તેઓ બોલ્યા—“હે પ્રભુ! ધરતી પર પડેલું આ લિંગ ઉઠાવો; કારણ કે આ બધા મહાસાગરો સમગ્ર વસુંધરાને પ્લાવિત કરી રહ્યા છે.”

Verse 34

भगवानुवाच । ऋषिभिः पातितं ह्येतन्मम लिंगं सुरेश्वराः । न तु शक्यो मया कर्तुं बाधस्तेषां महात्मनाम्

ભગવાન બોલ્યા—“હે દેવેશ્વરો! ઋષિઓ દ્વારા જ મારું આ લિંગ નીચે ઉતારવામાં આવ્યું છે; તે મહાત્માઓના તેજ અને બળને હું પણ અટકાવી શકતો નથી.”

Verse 35

शापो हि भार्गवेन्द्राणामतो मे श्रूयतां वचः । पूजयध्वं सुराः सर्वे ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः

“ભાર్గવશ્રેષ્ઠોનો શાપ પ્રભાવી છે; તેથી મારું વચન સાંભળો. બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના આગેવાને તમે બધા દેવો આ લિંગની પૂજા કરો.”

Verse 36

लिंगमेतत्ततः सर्वे सर्वं लिप्सथ सत्तमाः । प्रकृतिं सागराः सर्वे यास्यंति गिरयस्तथा

“અતએવ હે ઉત્તમજનોએ! આ લિંગની પૂજા કરીને તમે સર્વ શ્રેય પ્રાપ્ત કરો. ત્યાર પછી બધા સાગરો પોતાની સ્વાભાવિક સીમામાં પાછા ફરશે અને પર્વતો પણ તેમ જ પોતાની યોગ્ય સ્થિતિમાં સ્થિર થશે.”

Verse 37

एतत्पुण्यतमे क्षेत्रे धृत्वा सर्वे समाहिताः । अथोद्धृत्य सुराः सर्वे प्रभासं क्षेत्रमागताः

તે પરમ પુણ્યક્ષેત્રમાં તેને સ્થાપિત કરીને બધા સમાધાનચિત્ત થયા; પછી તેને ઉઠાવી સર્વ દેવો પ્રભાસના પવિત્ર ક્ષેત્રે આવ્યા.

Verse 38

तत्रैव निदधुः सर्वे ततः पूजां प्रचक्रिरे । ब्रह्मणा पूजितं लिंगं विष्णुना प्रभविष्णुना

ત્યાં જ સૌએ તેને સ્થાપિત કર્યું અને પછી પૂજા આરંભી. તે લિંગની પૂજા બ્રહ્માએ કરી અને પરાક્રમી પ્રભુ વિષ્ણુએ પણ કરી.

Verse 39

शक्रेणाथ कुबेरेण यमेन वरुणेन च । ऊचुश्चैव ततो देवा लिंगं संपूज्य भक्तितः

પછી શક્ર (ઇન્દ્ર), કુબેર, યમ અને વરુણ સહિત દેવોએ ભક્તિપૂર્વક લિંગની સમ્યક પૂજા કરી અને ત્યારબાદ આ રીતે બોલ્યા.

Verse 40

अद्यप्रभृति रुद्रस्य लिंगं संपूज्य भक्तितः । भविष्यामो न संदेहस्तथा पितृगणाश्च ये

‘આજથી અમે રુદ્રના લિંગની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને નિઃસંદેહ સમૃદ્ધ થઈશું; તેમજ પિતૃગણ પણ તેમ જ થશે.’

Verse 41

य एनं पूजयिष्यंति भक्तियुक्ताश्च मानवाः । यास्यंति ते सुरावासं सशरीरा नरोत्तमाः

‘જે ભક્તિયુક્ત મનુષ્યો આ (લિંગ)ની પૂજા કરશે, તે શ્રેષ્ઠ નર દેહসহ દેવલોકને પ્રાપ્ત કરશે.’

Verse 42

अत्रैव प्रथमं लिगं यतोस्माऽभिः प्रतिष्ठितम् । प्रभासं नाम चास्यापि प्रभासेति भविष्यति

‘અહીં જ આ પ્રથમ લિંગ છે, કારણ કે અમે જ તેને પ્રતિષ્ઠિત કર્યું છે. તેનું નામ પણ “પ્રભાસ” રહેશે અને “પ્રભાસે” તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે.’

Verse 43

एवमुक्त्वा गताः सर्वे त्रिदिवं सुरसत्तमाः । तं दृष्ट्वा त्रिदिवं यान्ति भूयांसः प्राणिनो भुवि

આ રીતે કહી દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સૌ ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) તરફ ગયા. તે લિંગના દર્શનથી ભૂમિ પરનાં અનેક પ્રાણી પણ સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 44

ततस्त्रिविष्टपं व्याप्तं बहुभिः प्राणिभिः प्रिये । तद्दृष्ट्वा त्रिदिवं व्याप्तं सहस्राक्षः सुदुःखितः

ત્યારબાદ, હે પ્રિયે, અનેક પ્રાણીઓથી ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) વ્યાપ્ત થઈ ગયો. ત્રિદિવ સર્વત્ર ભરાયેલું જોઈ સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) અત્યંત દુઃખિત થયો.

Verse 45

ज्ञात्वा लिंगप्रभावं तु ततश्चागत्य भूतलम् । वज्रेणाच्छादयामास समंतात्स वरानने

લિંગના પ્રભાવને જાણી તે પછી ભૂતલ પર આવી, હે વરાનને, વજ્ર વડે તેને સર્વ દિશાઓથી ઢાંકી દીધું.

Verse 46

ततः प्रभृति नो देवि स्वर्गं गच्छंति मानवाः । इति संक्षेपतः प्रोक्तः प्रभासस्य महोदयः । सर्वपापोपशमनः सर्वकामफलं प्रदः

તે સમયથી, હે દેવી, મનુષ્યો (પહેલાની જેમ) સ્વર્ગે જતા નથી. આ રીતે સંક્ષેપમાં પ્રભાસનું મહામાહાત્મ્ય કહેવાયું—જે સર્વ પાપોનું શમન કરે છે અને સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે.

Verse 187

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये प्रभासपञ्चकमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પ્રથમ ભાગમાં ‘પ્રભાસપંચકમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો સત્ત્યાસી અધ્યાય સમાપ્ત થયો.