Adhyaya 205

Verse 1

देव्युवाच । भगन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । ब्रूहि श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तराज्जगतांपते

દેવીએ કહ્યું—હે ભગવન્, દેવદેવેશ, સંસાર-સમુદ્રથી તારનાર! હે જગત્પતિ, કૃપા કરીને શ્રાદ્ધની પુણ્યવિધિ વિસ્તારે કહો.

Verse 2

कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् । अस्मिन्सरस्वती तीर्थे प्रभासक्षेत्र उत्तमे

આ સરસ્વતી-તીર્થમાં, સર્વોત્તમ પ્રભાસક્ષેત્રમાં, શ્રાદ્ધ કરનારએ દિવસના કયા ભાગમાં શ્રાદ્ધ આચરવું જોઈએ?

Verse 3

कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत् । एतत्सर्वं महादेव यथावद्वक्तुमर्हसि

કયા તીર્થમાં કરેલું શ્રાદ્ધ બહુ પુણ્યફળ આપે છે? હે મહાદેવ, આ બધું યથાવત્ અને ક્રમશઃ કહેવું આપને યોગ્ય છે.

Verse 4

ईश्वर उवाच । प्रातःकाले मुहूतांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु । मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्

ઈશ્વરે કહ્યું—પ્રાતઃકાળ ત્રણ મુહૂર્તનો છે; સંગવ (પૂર્વાહ્ન) પણ એટલોજ. મધ્યાહ્ન ત્રણ મુહૂર્તનો થાય છે, અને ત્યાર પછી અપારાહ્ન આવે છે.

Verse 5

सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु

સાયાહ્ન ત્રણ મુહૂર્તનો હોય છે; તે સમયે શ્રાદ્ધ કરાવવું નહીં. એ વેળા રાક્ષસીઓની કહેવાય છે, તેથી સર્વ કર્મોમાં નિંદિત છે.

Verse 6

अह्नो मुहूर्ता विख्याता दशपंच च सर्वदा । तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः

દિવસ સદા પંદર મુહૂર્તનો પ્રસિદ્ધ છે. તેમાંનો આઠમો મુહૂર્ત ‘કુતપ’ નામે કાળ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 7

मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः । तस्मादनंतफलदस्तदारम्भो भविष्यति

મધ્યાહ્ને ભાસ્કરનો તાપ સદા મંદ થાય છે; તેથી તે સમયે આરંભેલું કાર્ય અનંત ફળ આપનાર બને છે.

Verse 8

मध्याह्नः खड्गपात्रं तु तथान्ये कालकम्बलाः । रूप्यं दर्भांस्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः

મધ્યાહ્ન, ખડ્ગપાત્ર (શૃંગ-પાત્ર), તેમજ અન્ય ‘કાલકંબલ’; રૂપ્ય (ચાંદી), દર્ભ, તિલ, ગાયો અને દૌહિત્ર—આ અહીં આઠ (શુભ સહાયક) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 9

पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः । अष्ट चैवं मतास्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः

પાપને ‘કુત્સિત’ કહેવામાં આવે છે—જે નિંદનીય અને સંતાપકારક છે. તેથી આ આઠને ‘કુતપ’ માનવામાં આવ્યા છે અને એ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 10

ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् । मुहूर्तपञ्चकं चैव स्वधाभवनमिष्यते

કુતપ મુહૂર્ત પછી આવતા ચાર મુહૂર્ત—અને પાંચ મુહૂર્તનો આ સમય—પિતૃઓને સ્વધા-અર્પણ માટે યોગ્ય ‘સ્વધા-ભવન’ માનવામાં આવે છે.

Verse 11

विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा । श्राद्धस्य रक्षणार्थाय एतत्प्राहुर्दिवौकसः

કુશ અને કાળા તલ—આ બંને વિષ્ણુના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે એમ કહેવાય છે. દેવો કહે છે કે આ શ્રાદ્ધની રક્ષા માટે છે.

Verse 12

तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः । सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धसेवनमिष्यते

તીર્થવાસીઓએ જળમાં ઊભા રહી તલમિશ્રિત જળની અંજલિ અર્પવી. એક હાથમાં દર્ભ ધારણ કરીને શ્રાદ્ધ કરવું માન્ય છે.

Verse 13

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । त्रीणि चात्र प्रशंसंति शुद्धिमक्रोधमत्वराम्

શ્રાદ્ધમાં ત્રણ પવિત્ર ગણાય છે—દૌહિત્ર, કુતપ અને તલ. તેમજ અહીં ત્રણ ગુણોની પ્રશંસા છે—શુદ્ધિ, અક્રોધ અને અત્વરા (અવસર ન કરવો).

Verse 14

दौहित्रं खड्गमित्युक्तं ललाटे शृङ्गमस्ति यत् । तस्य शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम्

જેનાં લલાટે શૃંગ હોય તે ‘ખડ્ગ’ને ‘દૌહિત્ર’ કહેવામાં આવ્યું છે. તેના શૃંગમાંથી બનેલું જે પાત્ર, તે જ ‘દૌહિત્ર’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 15

क्षीरिणी वापि चित्रा गौस्तत्क्षीरायद्घृतं भवेत् । तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि

દૂધ આપતી—ચિત્રા ગાય પણ હોય તો—તેના દૂધમાંથી બનતું ઘી ‘દૌહિત્ર’ કહેવાય છે; દૈવકર્મ અને પિતૃકર્મ બન્નેમાં તે પ્રશસ્ત છે.

Verse 16

दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम् । तत्रावलंबिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः

દર્ભનું અગ્રભાગ દૈવકર્મ માટે યોગ્ય કહેવાયું છે; અને મૂળসহ અગ્રભાગવાળો દર્ભ પિતૃકર્મ માટે વિધેય છે. ત્યાં નીચે લટકતા કુશ ‘કુતપ’ કુશ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 17

शरीरद्रव्यदाराभूमनोमंत्रद्वि जन्मनाम् । शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः

દ્વિજોની શુદ્ધિ સાત વિષયોમાં જાણવી—શરીર, દ્રવ્ય, પત્ની, ભૂમિ, મન, મંત્ર અને દ્વિજોના સ્વઆચાર—વિશેષ કરીને શ્રાદ્ધકાળે.

Verse 18

सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा

દ્રવ્યશુદ્ધિ પણ સાત પ્રકારની છે—ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ એવા ભેદો સાથે.

Verse 19

श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् । धनं सप्तविधं शुक्लमुपायोप्यस्य तादृशः

વિદ્યા, શૌર્ય, તપ, કન્યા, શિષ્યાદિ તથા વંશપરંપરાથી પ્રાપ્ત ધન—આ સાત પ્રકારનું ‘ધન’ શુક્લ (પવિત્ર) કહેવાય છે; અને તેને મેળવવાનો ઉપાય પણ એવો જ શુદ્ધ છે.

Verse 20

कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः । कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम्

(શ્રાદ્ધ-પ્રસંગમાં) કૃષિ અને વાણિજ્ય નિંદિત કહેવાય છે; શિલ્પકર્મ દ્વારા ચાલતી જીવનવૃત્તિ શુક્લ (શુદ્ધ) માનવામાં આવે છે. અને કરેલા ઉપકાર/સેવાના પ્રતિદાનરૂપે જે મળે તે ‘શંબલ’ (નિર્વાહ-લાભ) કહેવાય છે.

Verse 21

उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् । व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्

લાંચથી જે પ્રાપ્ત થાય, સાહસ/બળજબરી (હિંસા કે દબાણ)થી જે મળે, અને કપટભર્યા બહાનાથી જે કમાય—તે ‘કૃષ્ણ’ (કાળું), એટલે અશુદ્ધ ધન કહેવાય છે.

Verse 22

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यै र्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः । तृप्यंति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु

મનુષ્યો જ્યારે અન્યાયથી ઉપાર્જિત ધનથી શ્રાદ્ધ કરે છે, ત્યારે તે અર્પણથી પિતૃઓ નહીં; પરંતુ પુષ્કસ આદિ યોનિઓમાં જન્મેલા ચાંડાલો જ તૃપ્ત થાય છે.

Verse 23

अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि । तेन तृप्तिमुपायांति ये पिशाचत्वमागताः

મનુષ્યો ભૂમિ પર જે અન્નનું પ્રકીરણ (છાંટવું/છિટકાવવું) કરે છે, તેનાથી પિશાચત્વને પ્રાપ્ત થયેલા જ તૃપ્ત થાય છે.

Verse 24

यत्पयः स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक । तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते

પુત્ર, સ્નાનવસ્ત્રમાંથી જે પાણી ભૂમિ પર ટપકે છે, તેનાથી વૃક્ષયોનિ પ્રાપ્ત પિતૃગણ તૃપ્ત થાય છે।

Verse 25

यास्तु गंधांबुकणिकाः पतंति धरणीतले । ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः

ધરણી પર પડતા સુગંધિત જળકણોથી દેવત્વ પ્રાપ્ત પિતૃગણ પોષિત અને પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 26

उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि । ताभिराप्यायनं तेषां तिर्यक्त्वं च कुले गताः

પિંડો ઉઠાવી લીધા પછી પણ જમીન પર રહેલા અન્નકણો અને નાનાં ગ્રાસોથી કુળમાં તિર્યક્ યોનિ પ્રાપ્ત પિતૃજન પણ પોષણ પામે છે।

Verse 27

ये चादग्धाः कुले बालाः स्त्रियो याश्चाप्यसंस्कृताः । विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनसुलालसाः

કુળમાં જે બાળકો દાહસંસ્કાર વિના રહ્યા અને જે સ્ત્રીઓ પણ વિધિસંસ્કારથી રહિત હતી—તેઓ દુર્ગતિ પામ્યા પછી છૂટા પડેલા અવશેષો અને ઝાડૂની શેષ ધૂળ સુધીને પણ લાલસાથી શોધે છે।

Verse 28

भुक्त्वा वा भ्रमते यच्च जलं यच्चाह्नि सेवते । ब्राह्मणानां तथान्नेन तेन तृप्तिं प्रयांति ते

ભોજન પછી આચમનનું જે જળ, દૈનિક આચરણમાં સેવાતું જળ, તેમજ બ્રાહ્મણોને અર્પિત અન્ન—એ બધાથી પિતૃગણ તૃપ્તિ પામે છે।

Verse 29

पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये । अथ कालान्प्रवक्ष्यामि कथ्यमा नान्निबोध मे

જે પિશાચત્વને પ્રાપ્ત થયા છે અને જે કૃમિ‑કીટ યોનિમાં ગયા છે—હવે હું (શ્રાદ્ધાદિ) કર્મોના યોગ્ય કાળ કહું છું; જે કહેવામાં આવે છે તે ધ્યાનથી સમજો.

Verse 30

श्राद्धं कार्यममावास्यां मासिमासींदुसंक्षये । तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा

અમાવાસ્યાએ અને દર માસે ચંદ્રક્ષય સમયે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેમજ અષ્ટકા તિથિઓમાં, યોગ્ય બ્રાહ્મણોના આગમન સમયે, અને સૂર્ય‑ચંદ્રગ્રહણકાળે પણ।

Verse 31

अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे । अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः

અયનકાળે, વિષુવકાળે, યુગ્મ તથા સામાન્ય પર્વોમાં, અને સૂર્ય સંક્રાંતિ સમયે; ખાસ કરીને કૃષ્ણપક્ષમાં અમાવાસ્યા અને અષ્ટકા તિથિઓએ (શ્રાદ્ધ અતિ પ્રશસ્ત છે)।

Verse 32

आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे

આર્દ્રા, મઘા અને રોહિણી નક્ષત્રોમાં; દ્રવ્ય અને બ્રાહ્મણનો સંગમ (સામર્થ્ય તથા યોગ્ય પાત્ર) હોય ત્યારે; ગજચ્છાયા અને વ્યતીપાત યોગમાં; તેમજ વિષ્ટિ અને વૈધૃતિ યુક્ત દિવસે (શ્રાદ્ધ કરવું).

Verse 33

वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च । पंचदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

વૈશાખ શુક્લ તૃતીયા, કાર્તિક નવમી, માઘ પૂર્ણિમા (પંચદશી), અને નભસ્ય (ભાદ્રપદ) ત્રયોદશી—આ પણ (દાન‑શ્રાદ્ધ માટે) નિર્ધારિત અવસરો છે।

Verse 34

युगादयः स्मृता एता दत्त स्याक्षयकारिकाः

આને ‘યુગોના આરંભ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; આ અવસરોમાં આપેલું દાન અક્ષય પુણ્યનું કારણ બને છે.

Verse 35

यस्य मन्वन्तरस्यादौ रथारूढो दिवाकरः । माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी

જે મન્વંતરના આરંભે દિવાકર (સૂર્ય) રથ પર આરૂઢ થાય છે એમ કહેવાય છે, માઘ માસની એ સાતમી ‘રથસપ્તમી’ કહેવાય છે.

Verse 36

वैशाखस्य तृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च । पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथापरा

એ જ રીતે વૈશાખની તૃતીયા, ફાલ્ગુન માસના કૃષ્ણપક્ષની (વિશેષ) તિથિ, અને ચૈત્ર માસની પંચમી—આ પણ તે વિશેષ દિવસોમાં ગણાય છે; તેમજ એક ‘અંત્ય’ તિથિ પણ.

Verse 37

शुक्लत्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य च सप्तमी । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशीति च । मन्वन्तराः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारिकाः

માઘ શુક્લ ત્રયોદશી, કાર્ત્તિકની સપ્તમી, તેમજ કાર્ત્તિકી, ફાલ્ગુની, ચૈત્રી અને જ્યૈષ્ઠી પૂર્ણિમા—આ ‘મન્વંતર’ તિથિઓ તરીકે સ્મરાય છે; તેમાં કરેલું દાન અક્ષય ફળ આપે છે.

Verse 38

श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तिथिः

શ્રાવણની કૃષ્ણાષ્ટમી, આષાઢની પૂર્ણિમા, તેમજ કાર્ત્તિકી, ફાલ્ગુની, ચૈત્રી અને જ્યૈષ્ઠી—આ પંચદશી (પૂર્ણિમા) તિથિઓ પણ વિશેષ સ્મરણীয় છે.

Verse 39

मन्वादयः स्मृताश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः । नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मरा म्यहम्

મન્વાદિ વગેરે તિથિઓ સ્મૃતિમાં કહેલી છે; તે દાનનું ફળ અક્ષય બનાવે છે. માર્ગશીર્ષની નવમી સહિત એવી સાત તિથિઓનું હું સ્મરણ કરું છું.

Verse 40

कल्पनामादयो देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः । तथा मन्वन्तरस्यादौ द्वादशैव वरानने

હે દેવી, કલ્પ-નામાદિ દિવસો દાનનું ફળ અક્ષય બનાવે છે. તેમજ, હે વરાનને, મન્વંતરના આરંભે પણ નિશ્ચયે એવા બાર ઉત્તમ અવસર હોય છે.

Verse 41

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धि श्राद्धं सपिण्डकम् । पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम्

શ્રાદ્ધના પ્રકારો કહ્યા છે—નિત્ય, નૈમિત્તિક, કામ્ય, વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધ, સપિંડક, પાર્વણ, ‘અતિવિજ્ઞાન’ પ્રકાર અને શુદ્ધિ માટે ઉત્તમ ગોષ્ઠ-શ્રાદ્ધ.

Verse 42

कर्मांगं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम् । एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम्

નવમું ‘કર્માંગ’ કહેવાયું છે અને દસમું ‘દૈવક’ તરીકે સ્મૃત છે. અગિયારમું ‘ક્ષયાહ’ છે, જ્યારે બારમું પોષણ-વૃદ્ધિ માટે (પુષ્ટ્યર્થ) સ્મૃત છે.

Verse 43

सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम् । अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम्

બધા શ્રાદ્ધોમાં ‘સાંવત્સર’ (વાર્ષિક) શ્રાદ્ધ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે. અને જે શ્રાદ્ધ રોજેરોજ થાય છે, તે ‘નિત્ય’ તરીકે પરિકીર્તિત છે.

Verse 44

वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते

વૈશ્વદેવ અર્પણ વિના જે શ્રાદ્ધ થાય, અને અશક્તિ હોય તો માત્ર જળથી પણ જે કરવામાં આવે—એ એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધને ‘નૈમિત્તિક’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 45

कामेन विहितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये । वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धि श्राद्धं तदुच्यते

ઇચ્છિત અર્થસિદ્ધિ માટે કામનાથી વિધાન કરાયેલ શ્રાદ્ધ ‘કામ્ય શ્રાદ્ધ’ કહેવાય છે। અને વૃદ્ધિ-સમૃદ્ધિના પ્રસંગે કરાયેલ શ્રાદ્ધ ‘વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધ’ તરીકે ઓળખાય છે।

Verse 46

ये समाना इति द्वाभ्यामेतच्छ्राद्धं सपिण्डनम् । अमावास्यां तु यच्छ्राद्धं तत्पार्वणमुदाहृतम्

‘યે સમાના…’ વગેરે બે મંત્રોથી સૂચિત શ્રાદ્ધ સપિંડન કર્મ સાથે સંબંધિત છે। અને અમાવાસ્યાના દિવસે કરાતું શ્રાદ્ધ ‘પાર્વણ શ્રાદ્ધ’ તરીકે ઉદાહૃત છે।

Verse 47

गोष्ठ्यां यत्क्रि यते श्राद्धं तद्गोष्ठीश्राद्धमुच्यते । क्रियते पापशुद्ध्यर्थं शुद्धिश्राद्धं तदुच्यते

સભા અથવા સમૂહમાં જે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે તે ‘ગોષ્ઠી-શ્રાદ્ધ’ કહેવાય છે। પાપશુદ્ધિ માટે જે શ્રાદ્ધ થાય તે ‘શુદ્ધિ-શ્રાદ્ધ’ તરીકે કહેવાય છે।

Verse 48

निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा । तथा पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मांगमेव च

નિષેક-સંસ્કારના સમયે, સોમ-સંબંધિત કર્મમાં, સીમંતોન્નયન તથા પુંસવન-સંસ્કારમાં પણ—શ્રાદ્ધ તે તે સંસ્કારોનું કર્માંગ બનીને જ કરવાનું છે।

Verse 49

देवमुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैवकमुच्यते । गच्छेद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कार्यं तु सर्पिषा

દેવતાને ઉદ્દેશીને જે શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે તે ‘દૈવક-શ્રાદ્ધ’ કહેવાય છે. અને જે દેશાંતરે જવા નીકળ્યો હોય, તેણે ઘીથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 50

पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयं क्षयाहं द्वादशं स्मृतम् । मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात्

આ (ઘીથી કરાતું) શ્રાદ્ધ પુષ્ટિ અને કલ્યાણ માટે જાણવું; સ્મૃતિમાં તેને ‘ક્ષયાહ’ નામનું બારમું કર્મ કહ્યું છે. પરંતુ જે પિતાના મૃત્યુદિને આદરપૂર્વક શ્રાદ્ધ ન કરે—

Verse 51

मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि । नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः

હે વરારોહે! તેમજ માતાના મૃત્યુદિને, વર્ષાંતે—હે મહાદેવી—હું તેની પૂજા સ્વીકારતો નથી, અને હરિ પણ સ્વીકારતા નથી.

Verse 52

मृताहर्यो न जानाति मानवो यदि वा क्वचित् । तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके

જો કોઈ મનુષ્ય કોઈ કારણસર મૃત્યુતિથિ ચોક્કસ જાણતો ન હોય, તો તેણે અમાવાસ્યાના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ—માઘ માસમાં અથવા માર્ગશીર્ષમાં.

Verse 53

अथ विप्रान्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः । विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः

હવે હું શ્રાદ્ધમાં આમંત્રણ આપવા યોગ્ય એવા બ્રાહ્મણોને કહું છું—જે વિશિષ્ટ હોય, શ્રોત્રિય હોય, યોગી હોય, અને વેદવિદ્યા તથા શાસ્ત્રજ્ઞાનથી સમન્વિત હોય.

Verse 54

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् । दौहित्रकस्तु जामाता स्वस्रीयः श्वशुरस्तथा

ત્રિણાચિકેત, ‘ત્રિમધુ’નો જાણકાર, ‘ત્રિસુપર્ણ’નો જાણકાર અને વેદના ષડંગોનો વિદ્વાન—તથા દૌહિત્ર, જમાઈ, સ્વસ્રીય અને શ્વશુર—આ બધા શ્રાદ્ધમાં પાત્ર ગણાય છે।

Verse 55

पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठश्च मातुलः । पितृमातृपरश्चैव शिष्यसंबंधिबांधवः

પંચાગ્નિ-કર્મમાં નિષ્ઠાવાન અને તપમાં સ્થિર એવો માતુલ; પિતા-માતામાં પરાયણ વ્યક્તિ; તેમજ શિષ્ય-સંબંધથી જોડાયેલો બંધુ—આ સૌનું સન્માન કરવું જોઈએ।

Verse 56

वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः । संबंधिनं तथा संतं दौहित्रं दुहितुः पतिम्

વેદાર્થનો જાણકાર અને ઉપદેશક, બ્રહ્મચારી, સહસ્રદાન કરનાર ઉદાર દાતા; તેમજ સદ્ગુણી સંબંધિ, દૌહિત્ર અને પુત્રીનો પતિ—આ પણ પૂજનીય છે।

Verse 57

भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुगणानपि । नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्मूर्खानपि वरानने

વિશેષ કરીને ભાગિનેય (બહેનનો પુત્ર) તથા બંધુવર્ગને અવગણવો નહીં। હે સુમુખી! તેઓ મૂર્ખ હોય તોય મનુષ્યે તેમને ત્યજી ન દેવા જોઈએ।

Verse 58

न ब्राह्मणान्परीक्षेत देवकर्मण्युप स्थिते । पैत्रकर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः

દેવકર્મ નજીક હોય ત્યારે બ્રાહ્મણોની તપાસ ન કરવી; પરંતુ પિતૃકર્મ (શ્રાદ્ધ) શરૂ થાય ત્યારે તેમની પાત્રતા પ્રયત્નપૂર્વક તપાસવી।

Verse 59

ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः । तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुर ब्रवीत्

જે ચોર છે, ધર્માચરણથી પતિત છે, ક్లీબ (અયોગ્ય) છે અને નાસ્તિકવૃત્તિથી જીવતા છે—મનુ એવા બ્રાહ્મણોને હવ્ય અને કવ્ય બંને માટે અનર્હ કહે છે।

Verse 60

जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा । याजयंति च ये शूद्रांस्तांश्च श्राद्धे न पूजयेत्

જટાધારી છતાં જે અધ્યયન કરતો નથી, જે દુર્બળ/અયોગ્ય છે, જે જુગારી છે, તેમજ જે શૂદ્રો માટે યજ્ઞ કરાવે છે—એવાંને શ્રાદ્ધમાં પૂજવા ન જોઈએ।

Verse 61

चिकित्सकान्देवलकान्मांस विक्रयिणस्तथा । विपणैः पीरजीवंतो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः

ચિકિત્સક, વેતન લઈને મંદિર-સેવા કરનાર દેવલક, માંસ વેચનાર, તેમજ બજાર-વેપારથી જીવતા—આ બધા હવ્ય અને કવ્ય બંનેમાં વર્જ્ય છે।

Verse 62

प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदंतकः । प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ता ग्निर्वार्धुषिस्तथा

દાસસમાન સેવક, ગ્રામ્ય/અશિષ્ટ, રાજસેવક, વિકૃત નખવાળો, કાળા દાંતવાળો, ધર્મકર્મમાં અવરોધ કરનાર, ગુરુનો વિરોધી, અગ્નિહોત્ર ત્યાગનાર, અને વ્યાજખોર—આ પણ વર્જ્ય છે।

Verse 63

यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः । ब्रह्मध्रुक्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च

ક્ષયરોગી, પશુપાલક, પરિવેત્તા (મોટા ભાઈ હોવા છતાં પહેલાં લગ્ન કરનાર), નિરાકૃત/બહિષ્કૃત, બ્રહ્મદ્રોહી, પરિવિત્તિ (જેનાં નાના ભાઈએ પહેલાં લગ્ન કર્યા હોય), તથા દુષ્ટ ગણોમાં રહેનાર—આ પણ વર્જ્ય છે।

Verse 64

कुशीलश्चैव काणश्च वृषलीपतिरेव च । पौनर्भवश्च कानीनः कितवो मद्यपस्तथा

દુષ્ટાચારવાળો, એકઆંખિયો, શૂદ્રા-સ્ત્રીનો પતિ, પુનર્વિવાહિત સ્ત્રીથી જન્મેલો, અવિધ પુત્ર, જુગારી અને મદ્યપ—આ બધા દાન ગ્રહણમાં વર્જનીય છે.

Verse 65

पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी । धनुःशराणां कर्त्ता च यश्च स्याद्दिधिषूपतिः

પાપરોગથી કુખ्यात, દંભી, મત્તક રસોનો વેચનાર, ધનુષ-બાણ બનાવનાર, અને પુનર્વિવાહિતાનો પતિ—આ દાનધર્મમાં નિંદિત ગણાય છે.

Verse 66

मित्रध्रुड्दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च । भ्रमरी मण्डपाली च चित्रांगः पिशुनस्तथा

મિત્રદ્રોહી, દૂતવૃત્તિથી જીવિકાર્થ ચાલનાર, ‘પુત્રાચાર્ય’ (અનુચિત વ્યવસાય), તેમજ ભ્રમરી, મંડપાલી, ચિત્રાંગ અને પિશુન (ચુગલખોર)—આ પણ નિંદિત ગણાય છે.

Verse 67

उन्मत्तोंऽधश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च । हयगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति

ઉન્મત્ત, અંધ, બહેરો, વેદનિંદક; ઘોડાનો વેપારી, ઘોડા-ઉંટને દમન/પ્રશિક્ષણ કરનાર, અને નક્ષત્રજ્યોતિષથી જીવિકાર્થ ચાલનાર—આ પણ દાનગ્રહણમાં અયોગ્ય છે.

Verse 68

पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च । स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यानां पोषणे रतः

પક્ષીઓને પાળી (વેપાર માટે) પોષણ કરનાર, યુદ્ધાચાર્ય, બંધ તોડી કે જળપ્રવાહ વાળી હાનિ કરનાર, અને વેશ્યાઓના પોષણમાં રત—આ પણ દાનધર્મમાં નિંદિત છે.

Verse 69

गृहसंवेशको दूतः कृष्यारोपक एव च । आखेटी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च

ઘરોમાં ગુપ્ત પ્રવેશ ગોઠવનારો દલાલ, તેનો દૂત, મજૂરીએ રોપણી કરનાર, શિકારી, બાજપાલનથી જીવિકાર્થ રહેનાર અને કન્યાદૂષક—આવાં લોકો પણ પરિહાર્ય છે।

Verse 70

हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः । आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाजनकस्तथा

હિંસક પુરુષ, શૂદ્રપુત્ર, અધાર્મિક ગણોનો યાજક, આચારહીન, ક્લીબ અને જે સતત યજ્ઞ કરાવી તેને વ્યવસાય બનાવે—એ પણ નિંદનીય છે।

Verse 71

कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च । औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वा पतिस्तथा । प्रेतनिर्यातकाश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः

કૃષિથી જીવિકાર્થ રહેનાર, શ્લીપદ (હાથીપગ) રોગી, સદ્જનો દ્વારા નિંદિત; ઘેટાંપાળક, મહિષચર, અગાઉ અન્ય સાથે વિવાહિત સ્ત્રીનો પતિ; અને પ્રેત કાઢનારા—આ બધાને પ્રયત્નપૂર્વક ટાળવા જોઈએ।

Verse 72

एतान्वै गर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान् । द्विजानां सति लाभे तू भयत्रैव विवर्जयेत्

આ લોકો ગર્હિત આચરણવાળા, અપાંક્તેય (પંક્તિમાં બેસવા અયોગ્ય) અને દ્વિજોમાં અધમ છે; યોગ્ય દ્વિજ ઉપલબ્ધ હોય તો એમને સર્વથા ટાળવા જોઈએ।

Verse 73

वीक्षांधो वैकतः काणः कुष्ठी च वृषलीपतिः । पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्

જૂં/મેલથી અંધ થયેલો, વિકૃત, કાણો, કુષ્ઠી અને શૂદ્રા સ્ત્રીનો પતિ—આવો પાપરોગી દાતાના સહસ્રગুণ ફળને પણ નાશ કરે છે।

Verse 74

यावद्भिः संस्पृशत्यङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छ्रूद्रयाजकः । तावतां न भवेत्प्रेत्य दातुर्वा तस्य पैत्रिकम्

શૂદ્રયાજક પુરોહિતના અંગસ્પર્શથી જેટલા બ્રાહ્મણો સ્પર્શાય, તેટલા પ્રમાણમાં દાતાને પરલોકમાં પિતૃફળ પ્રાપ્ત થતું નથી।

Verse 75

आदौ माहिषकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् । अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः

આરંભે માહિષકને, મધ્યમાં વૃષલીપતિને અને અંતે વાર্ধુષિકને જોઈ પિતૃગણ આશાભંગથી નિરાશ થઈ વિદાય લે છે।

Verse 76

महिषी प्रोच्यते भार्या सा वैधव्येऽभिचारिणी । तस्यां यः क्षपते दोषां स वै माहिषिकः स्मृतः

‘મહિષી’ તે પત્ની કહેવાય જે વૈધવ્યમાં પણ દુરાચાર કરે; તેના દોષનું નિવારણ (પ્રાયશ્ચિત્ત) કરનાર ‘માહિષક’ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 77

वृषलीत्युच्यते शूद्री तस्या यश्च पतिर्भवेत् । तदोष्ठलालासंसर्गात्पतितो वृषलीपतिः

‘વૃષલી’ શૂદ્ર સ્ત્રી કહેવાય; જે તેનો પતિ બને, તે તેના હોઠની લાળના સંસર્ગથી પતિત ગણાઈ ‘વૃષલીપતિ’ કહેવાય છે।

Verse 78

स्वं वृषं तु परित्यक्त्वा परेण तु वृषायते । वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्

જે સ્ત્રી પોતાનો પતિ ત્યજીને બીજા પુરુષને ‘વૃષ’ (સહચર) બનાવે, તે જ ‘વૃષલી’ જાણવી; માત્ર જન્મથી શૂદ્ર સ્ત્રી વૃષલી થતી નથી।

Verse 79

चण्डाली बंधकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका । कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः

ચંડાળી, બંધકી, વેશ્યા, રજઃસ્થ કન્યા, કૂટિલા સ્ત્રી તથા સ્વગોત્રા—આ રીતે ‘વૃષલી’ના સાત પ્રકાર કથિત છે.

Verse 80

पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत्

જે કન્યા અવિવાહિતા રહી પિતૃગૃહમાં જ રજઃદર્શન કરે, તેના પિતૃઓ પતિત કહેવાય; તે કન્યા ‘વૃષલી’ બને છે.

Verse 81

यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः । अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम्

જે બ્રાહ્મણ જાણીને એવી કન્યાને વરે (વિવાહ કરે), તેને અશ્રાદ્ધેય અને અપાંક્તેય જાણવો; તે ‘વૃષલીપતિ’ કહેવાય.

Verse 82

गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता । रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला

‘ગૌરી’ કન્યા મુખ્ય ગણાય છે; ‘કન્યકા’ મધ્યમ; ‘રોહિણી’ તેની સમાન જાણવી; અને ‘રજસ્વલા’ અધમ માનવામાં આવી છે.

Verse 83

अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी । अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका

રજઃપ્રાપ્તિ પહેલાં તે ‘ગૌરી’ કહેવાય; રજઃપ્રાપ્ત થયા પછી ‘રોહિણી’. યૌવનલક્ષણો ન દેખાય તે ‘કન્યા’; અને કૂચ વિકસ્યા ન હોય તે ‘નગ્નિકા’ કહેવાય છે.

Verse 84

सप्तवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु नग्निका । दशवर्षा भवेत्कन्या ह्यत ऊर्ध्वं रजस्वला

સાત વર્ષે તે ‘ગૌરી’, નવ વર્ષે ‘નગ્નિકા’; દસ વર્ષે ‘કન્યા’ કહેવાય, અને ત્યાર પછી તે ‘રજસ્વલા’ ગણાય છે।

Verse 85

व्यंजनैर्हन्ति वै पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरा । गतिमिष्टां तथा लोकान्हंति सा रजसा पितुः

(અયોગ્ય) વ્યંજન-ભોગથી તે પુત્રોનો નાશ કરે છે; સ્તનમોહથી કુળપરંપરા નષ્ટ થાય છે. રજઃ-દોષથી તે પિતાની ઇષ્ટ ગતિ અને ઇચ્છિત લોકપ્રાપ્તિને અવરોધે છે।

Verse 86

य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः

જે રજઃયુક્તા (રજસ્વલા) સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે, તે ‘વૃષલીપતિ’ તરીકે ઓળખાય છે।

Verse 87

यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः । तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति

વૃષલી-સેવનથી દ્વિજ એક જ રાત્રિમાં જે પાપ કરે છે, તે ત્રણ વર્ષ ભિક્ષાવૃત્તિથી રહી અને નિત્ય જપ કરીને તે પાપ દૂર કરે છે।

Verse 205

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये श्राद्धकल्पे श्राद्धानर्हब्राह्मणपरीक्षणकथनंनाम पञ्चोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, શ્રાદ્ધકલ્પ વિભાગમાં ‘શ્રાદ્ધાનર્હ બ્રાહ્મણ-પરીક્ષણ-કથન’ નામનો બે સો પાંચમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।