Adhyaya 5
આ અધ્યાયમાં સૂતના પ્રસ્તાવ પછી દેવી પ્રભાસક્ષેત્રની મહિમા વધુ વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છે છે. ઈશ્વર પ્રભાસને પોતાનું પ્રિય ક્ષેત્ર કહીને જણાવે છે કે અહીં યોગી અને વૈરાગી જનને પરા ગતિ મળે છે; જે અહીં દેહત્યાગ કરે તે શિવલોકને પામે છે. પછી માર્કંડેય, દુર્વાસા, ભરદ્વાજ, વસિષ્ઠ, કશ્યપ, નારદ, વિશ્વામિત્ર વગેરે મહર્ષિઓનું વર્ણન આવે છે—તેઓ ક્ષેત્ર છોડતા નથી અને સતત લિંગપૂજા કરે છે. અગ્નિતીર્થ, રુદ્રેશ્વર, કમ્પર્દીશ, રત્નેશ્વર, અર્કસ્થળ, સિદ્ધેશ્વર, માર્કંડેય-સ્થાન અને સરસ્વતી/બ્રહ્મકુંડ જેવા સ્થળોએ જપ-પૂજામાં લીન વિશાળ સમૂહોનું સંખ્યાત્મક ઉલ્લેખ કરીને ક્ષેત્રની પવિત્રતા દર્શાવવામાં આવી છે. ફલશ્રુતિ મુજબ ચંદ્રશેખર ભગવાનના દર્શનથી વેદાંતમાં પ્રશંસિત સમસ્ત ફળ મળે છે; સ્નાન-પૂજાથી યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત થાય છે; પિંડ-શ્રાદ્ધથી પિતૃઉદ્ધાર અનેકગણો વધે છે; અને જળનો સહજ સ્પર્શ પણ પુણ્યદાયક ગણાય છે. વિભ્રમ-સંભ્રમ નામના ગણ, વિનાયકપ્રકારના ઉપસર્ગો અને ‘દસ દોષ’ જણાવ્યા છે; વિઘ્નનિવારણ માટે દંડપાણિના ભક્તિપૂર્વક દર્શનનો ઉપાય દર્શાવવામાં આવ્યો છે. અંતે સર્વ વર્ણના કામી કે નિષ્કામી—પ્રભાસમાં મરણ પામે તો શિવના દિવ્ય ધામને પામે છે, અને મહાદેવના ગુણ અવર્ણનીય છે—એવું પ્રતિપાદિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्येवमुक्ते विप्रेंद्रा शंकरेण महात्मना । पुनः पप्रच्छ सा देवी हर्षसंपूर्णमानसा
સૂત બોલ્યા—હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો! મહાત્મા શંકરે આમ કહ્યા પછી, હર્ષથી પરિપૂર્ણ મનવાળી દેવી ફરીથી તેમને પૂછવા લાગી.
Verse 2
देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ सर्वप्राणहिताय वै । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं विस्तराद्वद मे प्रभो
દેવીએ કહ્યું—હે દેવદેવ, હે જગન્નાથ! સર્વ પ્રાણીઓના હિત માટે, હે પ્રભુ, પ્રભાસક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય મને વિસ્તારે કહો.
Verse 3
ईश्वर उवाच । अन्यद्दृष्टांतरूपं ते कथयामि यशस्विनि । येन सृष्टं महादेवि क्षेत्रमेतन्मम प्रियम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે યશસ્વિની! હું તને એક બીજો, ભિન્ન સ્વરૂપનો વર્ણન કહું છું; જેના દ્વારા, હે મહાદેવી, મારું પ્રિય આ ક્ષેત્ર સર્જાયું.
Verse 4
या गतिर्ध्यायतां नित्यं निःसंगानां च योगिनाम् । सैवं संत्यजतां प्राणान्प्रभासे तु परा गतिः
જે ગતિ નિત્ય ધ્યાનમાં સ્થિત, નિઃસંગ યોગીઓને મળે છે, એ જ પરમ ગતિ પ્રભાસમાં પ્રાણ ત્યજનારને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 5
अनेककल्पस्थायी च मार्कंडेयो महातपाः । सोऽपि देवं विरूपाक्षं प्रभासे तु सदाऽर्चति
અनेक કલ્પો સુધી સ્થિર રહેનારા મહાતપસ્વી માર્કંડેય પણ પ્રભાસમાં વિરূপાક્ષ દેવની સદા નિરંતર પૂજા કરે છે।
Verse 6
अटित्वा सर्वतीर्थानि प्रभासं नैव मुंचति । दुर्वासाश्च महातेजा लिंगस्याराधनोद्यतः । न मुंचति क्षणं देवि तत्क्षेत्रं शशिमौलिनः
સર્વ તીર્થો ભ્રમણ કર્યા છતાં તે પ્રભાસને છોડતો નથી. મહાતેજસ્વી દુર્વાસા પણ લિંગ-આરાધનામાં તત્પર થઈ, હે દેવી, શશિમૌલી શિવના તે ક્ષેત્રને ક્ષણમાત્ર પણ ત્યજતા નથી।
Verse 7
भरद्वाजो मरीचिश्च मुनिश्चोद्दालकस्तथा । क्रतुश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपो भृगुरेव च
ભરદ્વાજ, મરીચિ તથા મુનિ ઉદ્દાલક; ક્રતુ, વસિષ્ઠ, કશ્યપ અને ભૃગુ પણ (ત્યાં વિરાજે છે)।
Verse 8
दक्षश्चैव तु सावर्णिर्यमश्चांगिरसस्तथा । शुको विभांडकश्चैव ऋष्यशृंगोऽथ गोभिलः
તેમજ દક્ષ, સાવર્ણિ, યમ અને આંગિરસ; શુક, વિભાંડક, ઋષ્યશૃંગ અને પછી ગોભિલ પણ (ત્યાં નિવાસ કરે છે)।
Verse 9
गौतमश्च ऋचीकश्च अगस्त्यः शौनको महान् । नारदो जमदग्निश्च विश्वामित्रोऽथ लोमशः
ગૌતમ અને ઋચીક; અગસ્ત્ય; મહાન શૌનક; નારદ; જમદગ્નિ; વિશ્વામિત્ર અને પછી લોમશ પણ (ત્યાં જોવા મળે છે)।
Verse 10
अन्ये च ऋषयश्चैव दिव्या देवर्षयस्तथा । न मुंचंति महाक्षेत्रं लिंगस्याराधनोद्यताः
અન્ય ઋષિઓ તથા દિવ્ય દેવર્ષિઓ પણ—લિંગની આરાધનામાં તત્પર—તે મહાક્ષેત્રને છોડતા નથી.
Verse 11
अहं तत्रैव तिष्ठामि लिंगाराधनतत्परः । न मुंचामि महाक्षेत्रं सत्यंसत्यं वरानने
હું ત્યાં જ નિવાસ કરું છું, લિંગની આરાધનામાં સંપૂર્ણ તત્પર. હું તે મહાક્ષેત્ર છોડતો નથી—આ સત્ય છે, સત્ય છે, હે સુમુખી.
Verse 12
सर्वतीर्थानि देवेशि मया दृष्टानि भूतले । प्रभासेन समं क्षेत्रं नैव दृष्टं कदाचन
હે દેવેશી, મેં ભૂતલ પર સર્વ તીર્થો જોયાં છે; પરંતુ પ્રભાસ સમાન ક્ષેત્ર મેં ક્યારેય જોયું નથી.
Verse 13
देवि षष्टिसहस्राणि याज्ञवल्क्यपुरस्कृताः । जपं कुर्वंति रुद्राणां चन्द्रभागां व्यवस्थिताः
હે દેવી, યાજ્ઞવલ્ક્યના નેતૃત્વમાં સાઠ સહસ્ર ઋષિઓ ચન્દ્રભાગાના તટે સ્થિત રહી રુદ્ર-મંત્રોનો જપ કરે છે.
Verse 14
चत्वारिंशत्सहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् । देविकातटमाश्रित्य जपंति शतरुद्रियम्
ઊર્ધ્વરેતસ્, સંયમી ઋષિઓમાંના ચાલીસ સહસ્ર દેવિકા તટનો આશ્રય લઈને શતરુદ્રીયનો જપ કરે છે.
Verse 15
कोटयश्चैव पंचाशन्मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । उमापतिं समासाद्य लिंगं तत्रैव संस्थितम्
ઊર્ધ્વરેતસ એવા પચાસ કરોડ મુનિઓ ઉમાપતિ શિવને સમીપ જઈ, ત્યાં જ તે લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત થઈ સ્થિત રહે છે।
Verse 16
रुद्राणां कोटि जाप्यं तु कृतं तत्रैव तैः पुरा । कोटिस्तत्रैव संसिद्धास्तस्मिंल्लिंगे न संशयः
એ જ સ્થાને તેમણે પ્રાચીનકાળે રુદ્ર-મંત્રોના એક કરોડ જપ કર્યો; અને ત્યાં જ એક કરોડે સિદ્ધિ પામી—તે લિંગ વિષે સંશય નથી।
Verse 17
शतं चैव सहस्राणां देवेशं शशिभूषणम् । पूजयंति महासिद्धा मम क्षेत्रनिषेविणः
મારા ક્ષેત્રની સેવા કરનારા મહાસિદ્ધો સૈકડા-હજારોની સંખ્યામાં ચંદ્રભૂષણ દેવેશ શિવની પૂજા કરે છે।
Verse 18
वेदांतेषु च यत्प्रोक्तं फलं चैव महर्षिभिः । तत्फलं सकलं तत्र चंद्रभूषणदर्शनात्
વેદાંતોમાં મહર્ષિઓએ જે ફળ કહ્યું છે, તે સમગ્ર ફળ ત્યાં ચંદ્રભૂષણ શિવના દર્શનમાત્રથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 19
अग्नितीर्थे ऋषीणां तु कोटिः साग्रा स्थिता शुभे । रुद्रेश्वरे स्मृतं लक्षं कंपर्द्दीशे तथैव च
અગ્નિતીર્થના તે શુભ સ્થાને ઋષિઓની સાગ્ર એક કરોડ વસે છે. રુદ્રેશ્વરમાં એક લાખ સ્મરિત છે, અને તેમ જ કમ્પર્દ્દીશે પણ।
Verse 20
रत्नेश्वरे सहस्रं तु ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् । अर्कस्थले महापुण्ये कोटिः साग्रा स्थिता शुभे
રત્નેશ્વરે ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓના એક સહસ્ર નિવાસ કરે છે; અને મહાપુણ્ય અર્કસ્થલના શુભ સ્થાને સાગ્ર એક કોટિ સ્થિત છે।
Verse 21
षष्टिश्चैव सहस्राणि तत्र सिद्धेश्वरे स्थिताः । सप्त चैव सहस्राणि मार्कंडेये तु संस्थिताः
ત્યાં સિદ્ધેશ્વરે સાઠ સહસ્ર સ્થિત છે; અને માર્કંડેયે પણ સાત સહસ્ર પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 22
सरस्वत्यां ब्रह्मकुण्डेऽसंख्याता मुनयः स्मृताः । दशार्बुदसहस्राणि कोटित्रितयमेव च
સરಸ್ವતીના બ્રહ્મકુંડે મુનિઓ અસંખ્ય સ્મરાય છે—દશ આર્બુદ સહસ્રો અને સાથે ત્રણ કોટિ પણ।
Verse 23
ऋषयस्तत्र तिष्ठंति यत्र प्राची सरस्वती । ब्रह्महत्या गता यत्र शंकरस्य च तत्क्षणात्
જ્યાં પ્રાચી સરસ્વતી વહે છે ત્યાં જ ઋષિઓ નિવાસ કરે છે; ત્યાં જ તે ક્ષણે શંકરનો બ્રહ્મહત્યાનો દોષ દૂર થયો।
Verse 24
कायः सुवर्णतां प्राप कपालं पतितं करात् । ज्ञात्वैवं शंकिना पूर्वं कृतं तत्र महातपः
તેમનું શરીર સુવર્ણકાંતિને પ્રાપ્ત થયું અને કપાલપાત્ર હાથમાંથી પડી ગયું; આ જાણીને શંખિએ પૂર્વે ત્યાં મહાતપ કર્યું।
Verse 25
तुष्टः श्रीशंकरो देवो लिंग वासवरेण तु । कोटियज्ञफलं स्नाने प्राच्यां लिंगस्य पूजने
પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન શ્રીશંકરે કહ્યું—લિંગવાસવરમાં સ્નાન કરીને અને પૂર્વ દિશામાં (સરಸ್ವતીમુખ) લિંગની પૂજા કરવાથી કરોડ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 26
पिंडे गयाशतगुणममासोमयुते दिने । भूतायां पिंडदस्तत्र कुलकोटिं समुद्धरेत्
ત્યાં પિંડદાન કરવાથી ગયાની તુલનામાં સો ગણું પુણ્ય થાય છે, ખાસ કરીને સોમવાર સાથે આવેલી અમાવાસ્યાના દિવસે. અને ભૂતાતિથિએ ત્યાં પિંડ આપનાર પોતાના કુલની કરોડ સુધીનો ઉદ્ધાર કરે છે.
Verse 27
ये चात्र मलनाशाय निमङ्क्ष्यंति च मानवाः । दशगोदानजं पुण्यं तेषामपि भविष्यति
અને જે મનુષ્યો અહીં મલિનતા નાશ કરવા માટે સ્નાન કરે છે, તેમને પણ દસ ગાયોનું દાન કરવાથી જે પુણ્ય થાય છે તે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 28
पादेन वा क्रीडमाना जलं लिप्संति ये नरा । तेषामपि श्राद्धफलं विधिवत्संभविष्यति । तत्र लिंगानि पूज्यानि शूलभेदादिकानि तु
જે પુરુષો માત્ર પગથી રમતાં રમતાં પાણી છાંટે અથવા અજાણતાં પાણી ગ્રહણ કરે, તેમને પણ વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધનું ફળ મળે છે. ત્યાં શૂલભેદ વગેરે લિંગો પૂજનીય છે.
Verse 29
एवं विकल्प्य लिंगानि अश्वमेध फलानि तु । दर्शनेनापि सर्वेषां स्पर्शाद्धि द्विगुणं फलम्
આ રીતે વિવિધ સ્વરૂપનાં આ લિંગો અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ આપે છે. બધાનું માત્ર દર્શન પણ લાભદાયક છે; પરંતુ સ્પર્શથી ફળ દ્વિગુણ કહેવાયું છે.
Verse 31
तेषां तुष्टो जगन्नाथः शंकरो नीललोहितः । त्रिंशत्कोटिगणस्तत्र प्राचीं रक्षंति सर्वतः
તેમનાથી પ્રસન્ન થઈ જગન્નાથ શંકર—નીલલોહિત—ત્યાં ત્રીસ કરોડ ગણોને નિયુક્ત કરે છે; તેઓ પૂર્વ દિશાનું સર્વ તરફથી રક્ષણ કરે છે.
Verse 32
महापापसमाचारः पापिष्ठो वाऽति किल्बिषी । घुणाक्षरमिव प्राणान्प्राच्यां मुक्त्वा शिवं व्रजेत्
મહાપાપમાં રત, અતિ પાપિષ્ઠ અને ભારે કલુષિત પણ જો ત્યાં પૂર્વ દિશામાં પ્રાણ ત્યાગે, તો ઘુણાક્ષર જેમ લય પામે તેમ શિવને પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 33
दधिकंबलदानं तु तत्र देयं द्विजोत्तमे । कथितं पापशमनं सारात्सारतरं ध्रुवम्
ત્યાં, હે દ્વિજોત્તમ, દહીં-કંબળનું દાન કરવું જોઈએ. તે પાપશમન કરનારું—સારથી પણ સારતરું—નિશ્ચિત રીતે કહેવાયું છે.
Verse 34
अधुना संप्रवक्ष्यामि हिरण्याश्च महोदयम् । दुर्वाससा तपस्तप्तं तत्र सूर्यः प्रतिष्ठितः
હવે હું હિરણ્યાયાનો મહોદય (મહિમા) પ્રગટ કરું છું. ત્યાં દુર્વાસાના તપથી સૂર્યદેવ પ્રતિષ્ઠિત થયા.
Verse 35
कोटिरेका तु तत्रैव ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् । चतुर्विंशतितत्त्वानामधिको बलरूपधृक्
ત્યાં જ ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓ એક કરોડ અને એક સંખ્યામાં વસે છે. અને તે ચોવીસ તત્ત્વોથી પણ અધિક, બલરૂપ ધારણ કરનારું કહેવાય છે.
Verse 36
यत्र तिष्ठति देवेशि भृगुकोटिसमन्वितः । अन्यत्र ब्राह्मणानां तु कोट्या यच्च फलं लभेत्
હે દેવેશી! જ્યાં ભૃગુઓની કરોડ સાથે આ દિવ્ય સન્નિધિ સ્થિત છે, ત્યાં અન્યત્ર બ્રાહ્મણોની કરોડનું સન્માન કરીને જે ફળ મળે, તે જ ફળ અહીં સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 38
ब्रह्मस्थाने तथैकेन भोजितेन तु तत्फलम् । एवं ज्ञात्वा महादेवि तत्र तिष्ठामि निर्वृतः । कोटिर्भिर्देवऋषिभिर्देवैः सह समावृतः । तीर्थानि तत्र तिष्ठंति अंतर्भूतानि वै कलौ
તે બ્રહ્મસ્થાને તો એક જ યોગ્યને ભોજન કરાવવાથી પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ જાણીને, હે મહાદેવી, હું ત્યાં પરમ તૃપ્તિથી નિવાસ કરું છું—કરોડો દેવઋષિ અને દેવતાઓથી ઘેરાયેલો. કલિયુગમાં સર્વ તીર્થો ત્યાં જ સ્થિત છે; ખરેખર તે સ્થળમાં જ અંતર્ભૂત છે।
Verse 39
तत्र क्षेत्रे महारम्ये यत्र सोमेश्वरः स्थितः । मम देवि गणौ द्वौ तु विभ्रमः संभ्रमः परः
તે અતિ રમ્ય ક્ષેત્રમાં, જ્યાં સોમેશ્વર સ્થિત છે, હે દેવી, મારા બે ગણ છે—એક વિભ્રમ અને બીજો સંભ્રમ।
Verse 40
तौ चात्र क्षेत्रसंस्थानां लोकानां भ्रमविभ्रमैः । योजयंति सदा चित्तं विकल्पानैक्यसंकुलम्
અને અહીં તે બંને પોતાના ભ્રમ અને વિભ્રમથી આ ક્ષેત્રમાં વસતા લોકોના ચિત્તને સદા ગૂંચવતા રહે છે, અનેક વિકલ્પોની ભીડથી તેને ભરપૂર કરી દે છે।
Verse 41
विनायकोपसर्गाश्च दश दोषास्तथा परे । एवं क्षेत्रं तु रक्षंति पापिनां दुष्टचेतसाम्
વિનાયકના ઉપસર્ગો અને અન્ય દસ દોષો—આ રીતે તેઓ આ ક્ષેત્રનું રક્ષણ કરે છે, દુષ્ટચિત્ત પાપીઓના પ્રવેશને અટકાવે છે।
Verse 42
दंडपाणिं तु ये भक्त्या पश्यंतीह नरोत्तमाः । न तेषां जायते विघ्नं तत्र क्षेत्रनिवासिनाम्
જે શ્રેષ્ઠ પુરુષો અહીં ભક્તિપૂર્વક દંડપાણિના દર્શન કરે છે, તે પવિત્ર ક્ષેત્રના નિવાસીઓને કદી વિઘ્ન થતું નથી।
Verse 43
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः । अकामा वा सकामा वा प्रभासे ये मृताः शुभे
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા વર્ણસંકર પણ—નિષ્કામ હોય કે સકામ—જે શુભ પ્રભાસમાં દેહત્યાગ કરે છે,
Verse 44
चंद्रार्द्धमौलिनः सर्वे ललाटाक्षा वृषध्वजाः । शिवे मम पुरे दिव्ये जायंते तत्र मानवाः
તેઓ સર્વે ચન્દ્રાર્ધમૌલી, લલાટાક્ષી અને વૃષધ્વજ-સ્વરૂપ બની જાય છે; હે શિવે, મારા દિવ્ય શિવપુરમાં તે માનવો ત્યાં જન્મ લે છે।
Verse 45
यस्तत्र वसते विप्रः संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्
જે બ્રાહ્મણ ત્યાં સંયતાત્મા અને સમાધિસ્થ થઈ વસે છે, તે ત્રિકાળ ભોજન કરતો હોવા છતાં જાણે વાયુભક્ષ સમાન બની જાય છે।
Verse 46
मेरोः शक्या गुणा वक्तुं द्वीपानां च गुणास्तथा । समुद्राणां च सर्वेषां शक्या वक्तुं गुणाः प्रिये
હે પ્રિયે, મેરુના ગુણો વર્ણવી શકાય છે, તેમ જ દ્વીપોના ગુણો પણ; અને સર્વ સમુદ્રોના ગુણો પણ કહી શકાય છે।
Verse 47
आदिदेवस्य देवेशि महेशस्य महाप्रभोः । शक्या नैव गुणा वक्तुं वर्षाकोटिशतैरपि
હે દેવેશી! આદિદેવ, મહાપ્રભુ મહેશના ગુણો તો કરોડો વર્ષો સુધી પણ વર્ણવી શકાય તેમ નથી.