Adhyaya 85
આ અધ્યાયમાં દેવી–ઈશ્વર સંવાદરૂપે સાન્નિધ્ય તીર્થનું માહાત્મ્ય, ઉત્પત્તિ, સ્થાન અને સ્નાનાદિ વિધિઓનું ફળ વર્ણવાયું છે. દેવી પૂછે છે—કુરુક્ષેત્રસંબંધિત પૂજ્ય મહાનદી અહીં પ્રભાસમાં કેવી રીતે પ્રગટ થઈ, અને દર્શન, સ્પર્શ તથા સ્નાનથી શું ફળ મળે? ઈશ્વર કહે છે—આ તીર્થ અત્યંત શુભ અને પાપનાશક છે; માત્ર દર્શન-સ્પર્શથી પણ કલ્યાણ થાય છે, અને આદિનારાયણથી પશ્ચિમ દિશામાં નિર્ધારિત અંતરે તેનું સ્થાન છે. પછી કથા આવે છે—જરાસંધના ભયથી વિષ્ણુ યાદવોને પ્રભાસમાં લાવે છે અને નિવાસ માટે સમુદ્રને પ્રાર્થના કરે છે. પર્વકાળે રાહુ સૂર્યને ગ્રસે ત્યારે (ગ્રહણ સમયે) વિષ્ણુ યાદવોને આશ્વાસન આપી સમાધિમાં પ્રવેશે છે અને ધરતી ભેદીને એક શુભ જલધારા પ્રગટ કરે છે; તે મહાપ્રવાહરૂપે સ્નાન માટે વહે છે. ગ્રહણકાળે ત્યાં સ્નાન કરનાર યાદવોને કુરુક્ષેત્ર યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મળે છે. વિધિવૃદ્ધિ તરીકે—ગ્રહણકાળે સ્નાન કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ; ષડ્રસયુક્ત બ્રાહ્મણભોજનથી પુણ્ય બહુગુણું વધે; હોમ અને મંત્રજપમાં દરેક આહુતિ/દરેક જપે ‘કોટિગુણ’ ફળ; સુવર્ણદાન તથા આદિદેવ જનાર્દનની પૂજા પ્રશસ્ત. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રદ્ધાથી આ માહાત્મ્ય સાંભળવાથી પણ પાપ નાશ પામે છે.
Shlokas
Verse 1
देव्युवाच । तत्र संनिहिता प्रोक्ता या त्वया वृषभध्वज । कथं देव समायाता कुरुक्षेत्रान्महानदी । किं प्रभावा तु सा प्रोक्ता फलं स्नानादिकेन किम्
દેવીએ કહ્યું— હે વૃષભધ્વજ! તમે ત્યાં ‘સંનિહિતા’ નામની નદી હાજર છે એમ જણાવ્યું. હે દેવ, તે મહાનદી કુરુક્ષેત્રથી કેવી રીતે આવી? તેનો પ્રભાવ શું છે અને સ્નાનાદિથી કયું ફળ મળે?
Verse 2
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्र संनिहिता शुभा । पापघ्नी सर्वजंतूनां दर्शनात्स्पर्शनादपि
ઈશ્વરે કહ્યું— હે દેવી, સાંભળ; તે શુભા સંનિહિતા જ્યાં સ્થિત છે તે હું કહું છું. તે સર્વ જીવોના પાપોનો નાશ કરે છે—માત્ર દર્શન અને સ્પર્શથી પણ.
Verse 3
आदिनारायणाद्देवि पश्चिमे धनुषां त्रये । संस्थिता सा महादेवी सरिद्रूपा महानदी
હે દેવી, આદિનારાયણથી પશ્ચિમ તરફ ત્રણ ધનુષ્ય-પરિમાણ દૂર તે મહાદેવી સ્થિત છે—સરિત્-રૂપ ધારણ કરેલી તે મહાનદી છે.
Verse 4
कथयामि समासेन तदुत्पत्तिं शृणु प्रिये । जरासंधभयाद्देवि विष्णुः परिजनैः सह
હું સંક્ષેપમાં તેની ઉત્પત્તિ કહું છું—પ્રિયે, સાંભળ. હે દેવી, જરાસંધના ભયથી વિષ્ણુ પરિજનો સાથે…
Verse 5
गृहीत्वा यादवान्सर्वान्बालवृद्धवणिग्जनान् । स शून्यां मथुरां कृत्वा प्रभासं समुपागतः
બધા યાદવોને—બાળકો, વૃદ્ધો અને વણિકજન સહિત—સાથે લઈ, તેણે મથુરાને નિર્જન કરી પછી પ્રભાસે આવી પહોંચ્યો।
Verse 6
समुद्रं प्रार्थयामास स्थानं संवासहेतवे । एतस्मिन्नेव काले तु देवदेवो दिवाकरः
નિવાસ માટે યોગ્ય સ્થાન માટે તેણે સમુદ્રને પ્રાર્થના કરી. અને એ જ સમયે દેવોના દેવ દિવાકર (સૂર્ય) પણ…
Verse 7
संग्रस्तो राहुणा देवि पर्वकाले ह्युपस्थिते । तं दृष्ट्वा यादवाः सर्वे विषादं परमं गताः
હે દેવી, પર્વકાળ ઉપસ્થિત થતાં સૂર્ય રાહુથી ગ્રસ્ત થયો. તેને જોઈ બધા યાદવો પરમ વિષાદમાં પડ્યા.
Verse 8
अप्राप्ताः संनिहित्यायां तानुवाच जनार्द्दनः । मा विषादं यदुश्रेष्ठा व्रजध्वं मयि संस्थिते
સંનિહિતીમાં પહોંચ્યા પહેલાં જ જનાર્દને તેમને કહ્યું—“હે યદુશ્રેષ્ઠો, શોક ન કરો; મારે પર મન સ્થિર રાખી આગળ વધો.”
Verse 9
दृश्यतां मत्प्रभावोऽद्य धर्मा र्थमिह भूतले । आनयिष्याम्यहं सम्यक्पुण्यं सांनिहितं सरः
આ ભૂતલ પર ધર્માર્થે આજે મારો પ્રભાવ દર્શાવાય. હું નિશ્ચયે પુણ્યપ્રદ ‘સાંનિહિત’ સરોવર પ્રગટ કરીશ.
Verse 10
एवमुक्त्वा स भगवान्समाधिस्थो बभूव ह । एवं संध्यायतस्तस्य विष्णोरमिततेजसः
એમ કહી તે ભગવાન સમાધિસ્થ થયા. આ રીતે અમિત તેજવાળા વિષ્ણુ ધ્યાનમાં લીન થયા—
Verse 11
प्रादुर्भूता ततस्तस्य वारिधाराऽग्रतः शुभा । बिभेद्य धरणीपृष्ठं स्नानार्थं चासुरद्विषः
ત્યારે તેમના સમક્ષ શુભ જળધારા પ્રાદુર્ભવ થઈ, ધરતીની સપાટી ભેદી નીકળી—અસુરદ્વેષી ભગવાને સ્નાનાર્થે તીર્થસ્થાન આપવા માટે.
Verse 12
तत स्ते यादवाः सर्वे रामसांबपुरोगमाः । चक्रुः स्नानं महादेवि राहुग्रस्ते दिवाकरे
પછી તે બધા યાદવો—રામ અને સાંબ આગળ રહી—હે મહાદેવી, રાહુગ્રસ્ત સૂર્ય (ગ્રહણકાળે) પવિત્ર સ્નાન કરવા લાગ્યા.
Verse 13
प्राप्तपुण्या बभूवुस्ते संनिहित्यासमुद्भवम् । कुरुक्षेत्रस्य यात्रायाः प्राप्य सम्यक्फलं हि ते
‘સાંનિહિતી’માંથી ઉદ્ભવેલું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરીને તેઓ પુણ્યવાન બન્યા; ખરેખર તેમણે કુરુક્ષેત્ર-યાત્રાનું સંપૂર્ણ ફળ મેળવ્યું.
Verse 14
एवं तत्समनुप्राप्तं पुण्यं सान्निहितं सरः । तत्र स्नात्वा महादेवि राहुग्रस्ते दिवाकरे । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यशेषतः
આ રીતે પુણ્યમય સાન્નિહિત સરોવર પ્રાપ્ત થયું. હે મહાદેવી! રાહુગ્રસ્ત સૂર્યકાળે ત્યાં સ્નાન કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ નિઃશેષ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 15
यस्तत्र भोजयेद्विप्रं षड्रसं विधिपूर्वकम् । एकेन भोजितेनैव कोटिर्भवति भोजिता
જે ત્યાં વિધિપૂર્વક ષડ્રસયુક્ત ભોજનથી એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવે, તો એકને ભોજન કરાવવાથી જ જાણે એક કરોડને ભોજન કરાવ્યાનું પુણ્ય થાય છે.
Verse 16
यस्तत्र कारयेद्धोमं संनिहित्यासमीपतः । एकैकाहुतिदानेन कोटिहोमफलं लभेत्
જે ત્યાં સન્નિહિત્યા નજીક હોમ કરાવે, તે એકેક આહુતિ અર્પણ કરવાથી જ કરોડો હોમનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 17
मन्त्रजाप्यं तु कुरुते तत्र स्थाने स्थितो यदि । एकैकमंत्रजाप्येन कोटिजाप्यफलं लभेत्
જો કોઈ તે સ્થાને રહી મંત્રજપ કરે, તો મંત્રના દરેક એક-એક જપથી જ કરોડો જપનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 18
सुवर्णदानं दातव्यं तत्र यात्राफलेप्सुभिः । स्नात्वा संपूजनीयश्च आदिदेवो जनार्द्दनः
જે ત્યાંની યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છે, તેમણે સુવર્ણદાન કરવું જોઈએ; અને સ્નાન કરીને આદિદેવ જનાર્દનનું વિધિવત્ પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 19
इति वै कथितं सम्यक्फलं सांनिहितं तव । श्रुतं पापहरं नृणां सम्यक्छ्रद्धावतां प्रिये
આ રીતે તને સાંનિહિત્યાનું યથાર્થ ફળ સમ્યક રીતે કહેલું છે. પ્રિયે, સાચી શ્રદ્ધાથી સાંભળવાથી તે મનુષ્યોના પાપો હરણ કરનાર બને છે.
Verse 85
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संनिहित्यामाहात्म्यवर्णनंनाम पंचाशीतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘સાંનિહિત્યામાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો પંચાશીતમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.