Adhyaya 290

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कुबेरस्थानमुत्तमम् । यत्र सिद्धः पुरा देवि कुबेरो धनदोऽभवत्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ કૂબેરના ઉત્તમ સ્થાન પર જવું જોઈએ; હે દેવી, જ્યાં પ્રાચીનકાળે કૂબેર સિદ્ધ થઈ ‘ધનદ’—ધન આપનાર—બન્યો હતો.

Verse 2

ब्राह्मणश्चौररूपेण तत्र स्थानेऽवसत्पुरा । स च मे भक्तियोगेन पुरा वै धनदः कृतः

તે સ્થાને પૂર્વે એક બ્રાહ્મણ ચોરના રૂપે વસતો હતો; અને તે મારી ભક્તિયોગથી પ્રાચીનકાળે જ ‘ધનદ’ બનાવવામાં આવ્યો હતો.

Verse 3

देव्युवाच । कथं स ब्राह्मणो भूत्वा चौररूपो नराधमः । तन्मे कथय देवेश धनदः स यथाऽभवत्

દેવીએ કહ્યું—તે બ્રાહ્મણ થઈને પણ ચોરરૂપ નરાધમ કેવી રીતે બન્યો? હે દેવેશ, તે ધનદ કેવી રીતે થયો તે મને કહો.

Verse 4

ईश्वर उवाच । तस्मिन्नर्थे महादेवि यद्वृत्तं चौत्तमेंऽतरे । कथयिष्यामि तत्सर्वं शिवमाहात्म्यसूचकम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! તે વિષયમાં અને તે ઉત્તમ અવસરમાં જે બન્યું તે સર્વ હું કહેશ; તે શિવમાહાત્મ્યનું સૂચક વર્ણન છે।

Verse 5

कश्चिदासीद्द्विजो देवि देवशर्मेति विश्रुतः । प्रभासक्षेत्रनिलयो न्यंकुमत्यास्तटेऽवसत्

હે દેવી! દેવશર્મા નામે વિશ્રુત એવો એક દ્વિજ હતો. તે પ્રભાસક્ષેત્રમાં નિવાસ કરતો અને ન્યંકુમતી નદીના તટે વસતો હતો.

Verse 6

पुत्रक्षेत्रकलत्रादिव्यापारैकरतः सदा । विहायाथ स गार्हस्थ्यं धनार्थं लोभ मोहितः । प्रचचार महीमेतां सग्रामनगरांतराम्

તે સદા પુત્ર, ક્ષેત્ર, પત્ની વગેરે વ્યવહારોમાં જ રત રહેતો. પછી ધનના લોભથી મોહીત થઈ ગૃહસ્થધર્મ ત્યજી, ગામ-નગરોમાં ફરતો આ ધરતી પર ભટકવા લાગ્યો.

Verse 7

भार्या तस्य विलोलाक्षी तस्य गेहाद्विनिर्गता । स्वच्छंदचारिणी नित्यं नित्यं चानंगमोहिता

તેની પત્ની ચંચળ નેત્રવાળી હતી; તે તેના ઘરેથી નીકળી ગઈ. સ્વચ્છંદચારિણી બની તે સદા સદા કામમોહમાં ફસાતી રહી.

Verse 8

तस्यां कदाचित्पुत्रस्तु शूद्राज्जातो विधेर्वशात् । दुष्टात्माऽतीव निर्मुक्तो नाम्ना दुःसह इत्यतः

તેણીમાંથી એક વખત વિધિના વશથી એક શૂદ્રથી પુત્ર જન્મ્યો. તે દુષ્ટ સ્વભાવનો અને અત્યંત ઉચ્છૃંખલ હતો; તેથી તેનું નામ ‘દુઃસહ’ પડ્યું.

Verse 9

सोऽथ कालेन महता नामकर्मप्रवर्तितः । व्यसनोपहतः पापस्त्यक्तो बन्धुजनैस्तथा

પછી ઘણો સમય વીત્યા પછી તે પોતાના નામ અને કર્મોમાં પ્રવૃત્ત થયો. વ્યસનોમાં પીડિત પાપીને તેના પોતાના બંધુજનોએ પણ ત્યજી દીધો.

Verse 10

पूजोपकरणं द्रव्यं स कस्मिंश्चिच्छिवालये । बहुदोषामुखे दृष्ट्वा हर्तुकामोऽविशत्ततः

કોઈક શિવાલયમાં તેણે પૂજાના દ્રવ્ય અને ઉપકરણો અનેક દોષોના મુખમાં ખુલ્લાં પડેલાં જોયાં. તેને ચોરવાની ઇચ્છાથી તે અંદર પ્રવેશ્યો.

Verse 11

यावद्दीपो गतप्रायो वर्त्तिच्छेदोऽभवत्किल । तावत्तेन दशा दत्ता द्रव्यान्वेषणकारणात्

દીવો લગભગ બુઝી રહ્યો હતો અને વાટ કાપાઈ ગઈ; એ જ ક્ષણે દ્રવ્ય શોધવાના કારણે તે આઘાત પામી ધરાશાયી થયો.

Verse 12

प्रबुद्धश्चोत्थितस्तत्र देवपूजाकरो नरः । कोऽयं कोयमिति प्रोच्चैर्व्याहरत्परिघायुधः

ત્યાં દેવપૂજા કરનાર પુરુષ જાગી ઊઠ્યો અને ઊભો થયો. પરિઘ જેવા શસ્ત્ર સાથે તે ઊંચે સ્વરે બોલ્યો—“કોણ છે? કોણ છે?”

Verse 13

स च प्राणभयान्नष्टः शूद्रजश्चापि मूढधीः । विनिन्दन्नात्मनो जन्म कर्म चापि सुदुःखित

પ્રાણભયથી તે ભાગી ગયો. શૂદ્રજન્મનો અને મંદબુદ્ધિ એવો તે, પોતાના જન્મ અને કર્મની નિંદા કરતો, ભારે દુઃખથી વ્યાકુળ થયો.

Verse 14

पुरपालैर्हतोऽवन्यां मृतः कालादभूच्च सः । गंधारविषये राजा ख्यातो नाम्ना सुदुर्मुखः

નગર-રક્ષકો દ્વારા વનમાં હત થયેલો તે સમયક્રમથી મૃત્યુ પામ્યો. ત્યારબાદ ગંધાર દેશમાં તે રાજા બન્યો અને ‘સુદુર્મુખ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 15

गीतवाद्यरतस्तत्र वेश्यासु निरतो भृशम् । प्रजोपद्रवकृन्मूर्खः सर्वधर्मबहिष्कृतः

ત્યાં તે ગીત-વાદ્યમાં આસક્ત થયો અને વેશ્યાઓમાં અત્યંત લિપ્ત રહ્યો. પ્રજાને પીડાવનાર તે મૂર્ખ સર્વ ધર્મથી બહિષ્કૃત હતો.

Verse 16

किन्त्वर्चयन्सदैवासौ लिंगं राज्यक्रमागतम् । पुष्पस्रग्धूपनैवेद्यगंधादिभिरमन्त्रवत्

તથાપિ તે રાજપરંપરાથી પ્રાપ્ત લિંગની સદા પૂજા કરતો. પુષ્પ, માળા, ધૂપ, નૈવેદ્ય, સુગંધ વગેરે અર્પણ કરતો—પરંતુ મંત્ર વિના.

Verse 17

मुख्येषु च सदा काले देवतायतनेषु च । दद्यात्स बहुलान्दीपान्वर्तिभिश्च समुज्ज्वलान्

અને મુખ્ય મુખ્ય સમયમાં તથા દેવાલયોમાં તે હંમેશાં ઘણા દીવા અર્પણ કરતો; તે વાટીઓથી તેજસ્વી રીતે પ્રજ્વલિત રહેતા.

Verse 18

कदाचिन्मृगयासक्तो बभ्राम स च वीर्यवान् । प्रभास क्षेत्रमागात्य पूर्वसंस्कारभावितः

એક વખત શિકારમાં આસક્ત તે પરાક્રમી પુરુષ ફરતો ફરતો, પૂર્વ સંસ્કારોની પ્રેરણાથી પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવી પહોંચ્યો.

Verse 19

परैरभिहतो युद्धे न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । शिवपूजाविधानेन विध्वस्ताशेषपातकः

ન્યંકુમતીના શુભ તટ પર યુદ્ધમાં પરજનોથી આઘાત પામ્યો છતાં, શિવપૂજાની વિધિ અનુસાર આચરણથી તેના સર્વ પાપો નષ્ટ થયા।

Verse 20

ततो विश्रवसश्चासौ पुत्रोऽभूद्भुवि विश्रुतः । यः स एव महातेजाः सर्वयज्ञाधिपो बली

ત્યારબાદ તે પૃથ્વી પર વિશ્રવસનો વિખ્યાત પુત્ર બન્યો—એ જ મહાતેજસ્વી, બલવાન, સર્વ યજ્ઞોનો અધિપતિ।

Verse 21

कुबेर इति धर्मात्मा श्रुतशीलसमन्वितः । लिंगं प्रतिष्ठयामास न्यंकुमत्याश्च पूर्वतः

ધર્માત્મા, શ્રુતિ-જ્ઞાન અને સદાચારથી યુક્ત, ‘કુબેર’ નામે પ્રસિદ્ધ તેણે ન્યંકુમતીના પૂર્વ ભાગે એક લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 22

कौबेरात्पश्चिमे भागे सोमनाथेति विश्रुतम् । संपूज्य च यथेशानं न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । स्तोत्रेणानेन चास्तौषीद्भक्त्या तं सर्वकामदम्

કૌબેરાના પશ્ચિમ ભાગે ‘સોમનાથ’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે. ત્યાં ન્યંકુમતીના શુભ તટ પર યથાવિધિ ઈશાનની પૂજા કરીને, આ સ્તોત્રથી ભક્તિપૂર્વક સર્વકામદ પ્રભુની સ્તુતિ કરી।

Verse 23

मूर्तिः क्वापि महेश्वरस्य महती यज्ञस्य मूलोदया तुम्बी तुंगफलावती च शतशो ब्रह्माण्डकोटिस्तथा । यन्मानं न पितामहो न च हरिर्ब्रह्माण्डमध्यस्थितो जानात्यन्यसुरेषु का च गणना सा संततं वोऽवतात्

ક્યાંક મહેશ્વરની એક મહાન મૂર્તિ છે—યજ્ઞનો આદ્ય મૂળોદય—ઉચ્ચ ફળોથી ભારેલી તુંબી-વેલ જેવી, અને સૈકડો કરોડ બ્રહ્માંડ સમાન. તેનું પ્રમાણ ન પિતામહ બ્રહ્મા જાણે, ન બ્રહ્માંડમધ્યસ્થ હરિ વિષ્ણુ; તો અન્ય દેવોની ગણના શું? એ પરમરૂપ તમારું સદા રક્ષણ કરે।

Verse 24

नमाम्यहं देवमजं पुराणमु पेन्द्रमिन्द्रावरराजजुष्टम् । शशांकसूर्याग्निसमाननेत्रं वृषेन्द्रचिह्नं प्रलयादिहेतुम्

હું તે દેવને નમસ્કાર કરું છું—અજ, પુરાતન આદિદેવ; જેને ઉપેન્દ્ર અને દેવરાજ ઇન્દ્ર પણ પૂજે છે; જેના નેત્ર ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ સમાન છે; જે વૃષભચિહ્નધારી છે; જે પ્રલય અને આદિ આરંભનો હેતુ છે।

Verse 25

सर्वेश्वरैकत्रिबलैकबन्धुं योगाधिगम्यं जगतोऽधिवासम् । तं विस्मयाधारमनंतशक्तिं ज्ञानोद्भवं धैर्यगुणाधिकं च

હું તેને નમસ્કાર કરું છું—જે એકમાત્ર સર્વેશ્વર છે, ત્રિલોકનો એકમાત્ર બંધુ અને શરણ છે; જે યોગથી પ્રાપ્ત થાય છે; જે જગતનો અંતર્વાસી આધારધામ છે; જે આશ્ચર્યનો આધાર, અનંત શક્તિમાન, શુદ્ધ જ્ઞાનથી ઉદ્ભવેલો અને ધૈર્યગુણથી સમૃદ્ધ છે।

Verse 26

पिनाकपाशांकुशशूलहस्तं कपर्दिनं मेघसमानघोषम् । सकालकण्ठं स्फटिकावभासं नमामि शंभुं भुवनैकनाथम्

હું ભુવનોના એકમાત્ર નાથ શંભુને નમસ્કાર કરું છું—જેનાં હાથમાં પિનાક, પાશ, અંકુશ અને શૂલ છે; જે જટાધારી છે; જેના ગર્જન મেঘ સમાન છે; જેના કંઠે કાલચિહ્ન છે; અને જેના તેજ સ્ફટિક સમાન નિર્મળ છે।

Verse 27

कपालिनं मालिनमादिदेवं जटाधरं भीमभुजंगहारम् । प्रभासितारं च सहस्रमूर्तिं सहस्रशीर्षं पुरुषं विशिष्टम्

હું કપાલધારી, માલાધારી આદિદેવને નમસ્કાર કરું છું; જે જટાધારી છે, ભયંકર ભુજંગહારથી શોભિત છે; જે પ્રકાશક છે—સહસ્ર મૂર્તિ, સહસ્ર શિર—એ વિશિષ્ટ પરમ પુરુષ।

Verse 28

यदक्षरं निर्गुणमप्रमेयं सज्योतिरेकं प्रवदंति संतः । दूरंगमं वेद्यमनिंद्यवन्द्यं सर्वेषु हृत्स्थं परमं पवित्रम्

તે અક્ષર તત્ત્વને—જે નિર્ગુણ, અપ્રમેય છે—સંતો એકમાત્ર જ્યોતિસ્વરૂપ કહે છે; જે દૂરગામી હોવા છતાં જ્ઞેય છે; જે નિંદારહિત અને વંદનીય છે; જે સર્વના હૃદયમાં સ્થિત છે; અને જે પરમ પવિત્ર કરનાર છે।

Verse 29

तेजोनिभं बालमृगांकमौलिं नमामि रुद्रं स्फुरदुग्रवक्त्रम् । कालेन्धनं कामदमस्तसंगं धर्मासनस्थं प्रकृतिद्वयस्थम्

હું તે રુદ્રને નમસ્કાર કરું છું—જે તેજ સમાન દીપ્તિમાન છે, મસ્તક પર બાળચંદ્ર ધારણ કરે છે અને જેના ઉગ્ર મુખમાં તેજ સ્ફુરે છે. જે કાળને ઇંધણ સમાન ભસ્મ કરે છે, ધર્મસંગત ઇચ્છાઓ આપે છે, આસક્તિ રહિત છે, ધર્માસન પર સ્થિત છે અને પ્રકૃતિના દ્વૈતથી પર છે.

Verse 30

अतीन्द्रियं विश्वभुजं जितारिं गुणत्रयातीतमजं निरीहम् । तमोमयं वेदमयं चिदंशं प्रजापतीशं पुरुहूतमिन्द्रम् । अनागतैकध्वनिरूपमाद्यं ध्यायंति यं योगविदो यतीन्द्राः

જે ઇન્દ્રિયાતીત છે, વિશ્વને આલિંગન કરનાર છે, શત્રુવિજયી છે; ત્રિગુણાતીત, અજ, નિષ્ક્રિય છે. જે ગૂઢ તમોરૂપ હોવા છતાં વેદમય છે, શુદ્ધ ચૈતન્યનો અંશ છે; પ્રજાપતિઓના ઈશ્વર, બહુવાર આહૂત ‘ઇન્દ્ર’। જે આદ્ય છે, અવ્યક્તના એકમાત્ર અજ-નાદરૂપ—એને યોગવિદો અને યતીન્દ્રો ધ્યાન કરે છે.

Verse 31

संसारपाशच्छिदुरं विमुक्तः पुनः पुनस्त्वां प्रणमामि देवम्

સંસારના પાશોને છેદનાર, તમારી કૃપાથી મુક્ત થઈને, હે દેવ! હું તમને વારંવાર નમસ્કાર કરું છું.

Verse 32

निरूपमास्यं च बलप्रभावं न च स्वभावं परमस्य पुंसः । विज्ञायते विष्णुपितामहाद्यैस्तं वामदेवं प्रणमाम्यचिंत्यम्

તે પરમ પુરુષનું રૂપ, બળ-પ્રભાવ અને સ્વભાવ—કશુંય સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાતું નથી; વિષ્ણુ, પિતામહ (બ્રહ્મા) આદિ દ્વારા પણ નહીં. તે અચિંત્ય વામદેવને હું પ્રણામ કરું છું.

Verse 33

शिवं समाराध्य तमुग्रमू्र्त्तिं पपौ समुद्रं भगवानगस्त्यः । लेभे दिलीपोऽप्यखिलांश्च कामांस्तं विश्वयोनिं शरणं प्रपद्ये

તે ઉગ્રમૂર્તિ શિવની સમ્યક આરાધના કરીને ભગવાન અગસ્ત્યે સમુદ્ર પાન કર્યો; અને રાજા દિલીપે પણ સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરી. તે વિશ્વયોનિ, જગત્કારણ—તેની હું શરણાગતિ સ્વીકારું છું.

Verse 34

देवेन्द्रवन्द्योद्धर मामनाथं शम्भो कृपाकारुणिकः किल त्वम् । दुःखाऽर्णवे मग्नमुमेश दीनं समुद्धर त्वं भव शंकरोऽसि

હે દેવેન્દ્રવંદ્ય શંભો! હું અનાથ છું; મને ઉદ્ધર કરો. તમે જ કૃપા અને કરુણાના સ્વરૂપ છો. હે ઉમેશ! દુઃખ-સમુદ્રમાં ડૂબેલા દીન મને બહાર કાઢો, કેમ કે તમે શંકર—મંગલદાતા—છો.

Verse 35

संपूजयन्तो दिवि देवसंघा ब्रह्मेन्द्ररुद्रा विहरंति कामम् । तं स्तौमि नौमीह जपामि शर्वं वन्देऽभिवंद्यं शरणं प्रपन्नः

સ્વર્ગમાં દેવસમૂહ—બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને રુદ્ર—તેમને જ પૂજે છે અને ઇચ્છાનુસાર વિહાર કરે છે. તે શર્વ (શિવ)ની હું સ્તુતિ કરું છું, નમું છું, જપ કરું છું; સર્વવંદ્યને વંદન કરી તેની શરણમાં આવ્યો છું.

Verse 36

स्तुत्वैवमीशं विरराम यावत्तावत्स रुद्रोऽर्कसहस्रतेजाः । ददौ च तस्मै वरदोंऽधकारिर्वरत्रयं वैश्रवणाय देवः । सख्यं च दिक्पालपदं चतुर्थं धनाधिपत्यं च दिवौकसां च

આ રીતે સ્તુતિ કરીને તે વિરામ પામતાં, સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજવાળા રુદ્ર—વરદાતા, અંધકવધક શિવ—એ વૈશ્રવણ (કુબેર)ને ત્રણ વર આપ્યા: પોતાની સાથે સખ્ય; ચોથા રૂપે દિક્પાલનું પદ; અને દેવલોકના ધન પર અધિપત્ય.

Verse 37

यस्मादत्र त्वया सम्यङ्न्यंकुमत्यास्तटे शुभे । आराधितोऽहं विधिवत्कृत्वा मूर्त्तिं महीमयीम्

કારણ કે અહીં, ન્યંકુમતીના શુભ તટ પર, તું માટીની મૂર્તિ બનાવી વિધિપૂર્વક મારી યોગ્ય રીતે આરાધના કરી છે,

Verse 38

तस्मात्तवैव नाम्ना तत्स्थानं ख्यातं भविष्यति । कुबेरनगरेत्येवं मम प्रीतिप्रदायकम्

અતએવ તે સ્થાન તારા જ નામથી ‘કુબેરનગર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે, અને તે મને પ્રીતિ આપનારું બનશે.

Verse 39

त्वया प्रतिष्ठितं लिंगमस्मात्स्थानाच्च पश्चिमे । उमानाथस्य विधिवत्सोमनाथेति तत्स्मृतम्

આ સ્થાનના પશ્ચિમે તમે જે લિંગ વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠિત કર્યું, તે ઉમાનાથ (ઉમાપતિ શિવ)નું છે; તેથી તે ‘સોમનાથ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 40

श्रीपंचम्यां विधानेन यस्तच्च पूजयिष्यति । सप्तपुरुषावधिर्यावत्तस्य लक्ष्मीर्भविष्यति

શ્રીપંચમીના દિવસે જે વિધિપૂર્વક તે (સોમનાથ લિંગ)ની પૂજા કરશે, તેની સાથે લક્ષ્મી સાત પેઢી સુધી સ્થિર રહેશે।

Verse 290

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये न्यंकुमतीमाहात्म्ये कुबेरनगरोत्पत्तिकुबेरस्थापितसोमनाथमाहात्म्यवर्णनंनाम नवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાસી હજાર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના ન્યંકુમતીમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘કુબેરનગરની ઉત્પત્તિ તથા કુબેર-પ્રતિષ્ઠિત સોમનાથની મહિમાવર્ણના’ નામનો ૨૯૦મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।