Adhyaya 237

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यादवस्थलमुत्तमम् । यादवा यत्र नष्टा वै षट्पंचाशच्च कोटयः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ ‘યાદવસ્થલ’ નામના પરમ પવિત્ર સ્થાને જવું જોઈએ, જ્યાં ખરેખર છપ્પન કરોડ યાદવો નાશ પામ્યા હતા.

Verse 2

यत्र वज्रेश्वरो देवो वज्रेणाराधितः सदा । यत्राभूद्दिव्यदृष्टीनामृषीणामाश्रमं कुलम्

જ્યાં વજ્રેશ્વર દેવનું સદા વજ્ર વડે આરાધન થાય છે; અને જ્યાં દિવ્યદૃષ્ટિ ધરાવતા ઋષિઓનો કુલ-આશ્રમ હતો.

Verse 3

देव्युवाच । कथं विनष्टा भगवन्नन्धका वृष्णिभिः सह । पश्यतो वासुदेवस्य भोजाश्चैव महारथाः

દેવીએ કહ્યું—હે ભગવન્! વૃષ્ણિઓ સાથે અંધકો કેવી રીતે વિનષ્ટ થયા? અને વાસુદેવ જોતા જોતાં મહારથી ભોજો પણ કેવી રીતે અંત પામ્યા?

Verse 4

केन शप्तास्तु ते वीरा नष्टा वृष्ण्यन्धकादयः । भोजाश्चैव महादेव विस्तरेण वदस्व मे

એ વીરો કોના શાપથી નષ્ટ થયા—જેથી વૃષ્ણિ, અંધક આદિ અને ભોજો પણ વિનષ્ટ થયા? હે મહાદેવ, મને વિસ્તારે કહો.

Verse 5

ईश्वर उवाच । षट्त्रिंशे च कलौ वर्षे संप्राप्तेऽन्धकवृष्णयः । अन्योन्यं मुशलैस्ते हि निजघ्नुः कालनोदिताः

ઈશ્વરે કહ્યું—કલિયુગના છત્રીસમા વર્ષે પહોંચતાં અંધક અને વૃષ્ણિ કાળપ્રેરિત થઈ મુષળોથી પરસ્પર એકબીજાને ઘાત કરવા લાગ્યા.

Verse 6

विश्वामित्रं च कण्वं च नारदं च यशस्विनम् । सारणप्रमुखान्भोजान्ददृशुर्द्वारकां गतान्

તેઓએ વિશ્વામિત્ર, કણ્વ અને યશસ્વી નારદને જોયા; તેમજ સારણના નેતૃત્વમાં દ્વારકામાં આવેલા ભોજોને પણ જોયા.

Verse 7

ते वै सांबं समानिन्युर्भूषयित्वा स्त्रियं यथा । अब्रुवन्नुपसंगम्य देवदंडनिपीडिताः

તેઓએ સાંબને સ્ત્રીની જેમ શણગાર કરીને આગળ લાવ્યો; પછી દેવદંડના દબાણથી પ્રેરિત થઈ ઋષિઓ પાસે જઈને બોલ્યા.

Verse 8

इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोरमिततेजसः । ऋषयः साधु जानीत किमियं जनयिष्यति

આ સ્ત્રી અપરિમિત તેજવાળા બભ્રુની છે, જે પુત્રની કામના કરે છે. હે ઋષિઓ, સાચું જાણો—આ શું જન્મ આપશે?

Verse 9

इत्युक्तास्ते तदा देवि विप्रलंभप्रधर्षिताः । प्रत्यब्रुवंस्तान्मुनयस्तच्छृणुष्व यथातथम्

હે દેવી, આમ કહ્યા પછી ઉપહાસ અને અપમાનથી ઉશ્કેરાયેલા મુનિઓએ તેમને ઉત્તર આપ્યો. હવે સાંભળો—જેમ બન્યું તેમ જ.

Verse 10

ऋषय ऊचुः । वृष्ण्यन्धकविनाशाय मुशलं घोरमायसम् । वासुदेवस्य दायादः सांबोऽयं जनयिष्यति

ઋષિઓએ કહ્યું—વૃષ્ણિ અને અંધકોના વિનાશ માટે, વાસુદેવના વંશજ આ સાંબ ભયંકર લોખંડનું મુશળ જન્માવશે.

Verse 11

येन यूयं सुदुर्वृत्ता नृशंसा जातमन्यवः । उच्छेत्तारः कुलं सर्वमृते रामाज्जनार्द्दनात्

કારણ કે તમે અતિ દુર્વૃત્ત, નિર્દય અને અહંકારથી પ્રજ્વલિત થયા છો; તેથી રામ અને જનાર્દન સિવાય તમારું સમગ્ર કુળ તમે જ ઉચ્છેદ કરશો.

Verse 12

त्यक्त्वा यास्यति वः श्रीमांत्यक्त्वा भूमिं हलायुधः । जरा कृष्णं महाभागं शयानं तु निवेत्स्यति

શ્રી (સમૃદ્ધિ) તમને ત્યજીને ચાલી જશે. હલાયુધ (બલરામ) ભૂમિનો ત્યાગ કરશે. અને જરા, શયન કરતા મહાભાગ કૃષ્ણને આઘાત કરશે.

Verse 13

इत्यब्रुवंस्ततो देवि प्रलब्धास्ते दुरात्मभिः । मुनयः क्रोधरक्ताक्षाः समीक्ष्याथ परस्परम्

હે દેવી, આમ કહીને તે મુનિઓ દુષ્ટમનુષ્યો દ્વારા ઉપહાસિત થયા. ક્રોધથી તેમની આંખો લાલ થઈ અને પછી તેઓ પરસ્પર એકબીજાને જોવા લાગ્યા.

Verse 14

तथोक्ता मुनयस्ते तु ततः केशवमभ्ययुः । अथावदत्तदा वृष्णीञ्छ्रुत्वैवं मधुसूदनः

આ રીતે કહીને તે મુનિઓ પછી કેશવ પાસે ગયા. જે બન્યું તે સાંભળી મધુસૂદને ત્યારે વૃષ્ણીઓને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 15

अभिज्ञो मतिमांस्तस्य भवितव्यं तथेति तत् । एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रविवेश पुनर्गृहान्

સર્વજ્ઞ અને વિવેકી હૃષીકેશે સમજ્યું—‘જે થવાનું છે તે તેમ જ થશે.’ એમ કહી તે ફરી પોતાના ગૃહમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 16

कृतांतमन्यथाकर्त्तुं नैच्छत्स जगतः प्रभुः । श्वोभूते सततः सांबो मुसलं तदसूत वै

જગતના પ્રભુએ કૃતાંતના નિર્ધારને બદલવા ઇચ્છ્યું નહીં. પછી બીજા જ દિવસે સાંબે ખરેખર તે લોખંડનું મુસળ ઉત્પન્ન કર્યું.

Verse 17

येन वृण्ष्यन्धककुले पुरुषा भस्मसात्कृताः । वृष्ण्यन्धकविनाशाय किंकरप्रतिमं महत्

જેના દ્વારા વૃષ્ણિ-અંધક કુળના પુરુષો ભસ્મીભૂત થયા—વૃષ્ણિ અને અંધકોના વિનાશ માટે તે મહાન સાધન જાણે વિધિનો સેવક સમાન હતું.

Verse 18

असूत शापजं घोरं तच्च राज्ञे न्यवेदयत् । विषण्णोऽथ ततो राजा सूक्ष्मं चूर्णमकारयत्

તેણે શાપથી ઉત્પન્ન થયેલું તે ઘોર દ્રવ્ય પ્રગટ કરી રાજાને નિવેદન કર્યું. ત્યારબાદ રાજા વિષણ্ণ થઈ તેને અતિ સૂક્ષ્મ ચૂર્ણ કરાવ્યું.

Verse 19

प्राक्षिपत्सागरे तत्र पुरुषो राजशासितः । अथोवाच स्वनगरे वचनादाहुकस्य हि

ત્યાં રાજાના શાસનથી એક પુરુષને સાગરમાં ફેંકી દેવાયો. પછી પોતાના નગરમાં તેણે આ વાત જાહેર કરી, કારણ કે તે આહુકના વચન મુજબ હતી.

Verse 21

यश्च वो विदितं कुर्यादेवं कश्चित्क्वचिन्नरः । स जीवञ्छूलमारोहेत्स्वयं कृत्वा सबांधवः

જે કોઈ મનુષ્ય ક્યાંય પણ તમને આ વાત જણાવી દેશે, તે પોતાના કરેલા દોષથી, બંધુઓসহ, જીવતો જ શૂળ પર ચઢશે.

Verse 22

ततो राजभयात्सर्वे नियमं तत्र चक्रिरे । नराः शासनमाज्ञाय रामस्याक्लिष्टकर्मणः

ત્યારે રાજભયથી ત્યાં સૌએ કડક નિયમ ધારણ કર્યો. અક્લિષ્ટકર્મ રામના શાસનને સમજી લોકોએ તેનું પાલન કર્યું.

Verse 23

एवं प्रयतमानानां वृष्णीनामन्धकैः सह । कालो गृहाणि सर्वाणि परिचक्राम नित्यशः

આ રીતે અંધકો સાથે વૃષ્ણિઓ પ્રયત્નશીલ રહ્યા; અને કાળ રોજે રોજ તેમના સર્વ ઘરોની આસપાસ સતત પરિક્રમા કરતો રહ્યો.

Verse 24

करालो विकटो मुंडः पुरुषः कृष्णपिंगलः । सम्मार्जनी महाकेतुर्जपापुष्पावतंसकः

એક પુરુષ પ્રગટ થયો—ભયાનક, વિકટ, મુંડિત મસ્તકવાળો, કૃષ્ણ-પિંગળ વર્ણનો. તેના હાથમાં ઝાડૂ અને મહાધ્વજા હતી, અને જપા (ગુલહિબિસ્કસ) પુષ્પમાળાથી તે શોભિત હતો.

Verse 25

कृकलासवाहनश्च रत्तिकाकर्णभूषणः । गृहाण्यवेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यत पुनः क्वचित्

તેનું વાહન કૃકલાસ (છિપકલી) હતું અને કાનમાં રત્તિકા-આભૂષણો હતાં. વೃಷ્ણિઓના ઘરો નિહાળી તે ફરી ક્યાંય પણ દેખાયો નહીં.

Verse 26

तस्य चासन्महेष्वासाः शरैः शतसहस्रशः । न चाशक्यत वेद्धुं स सर्वभूताप्ययं सदा

તેના પર મહાધનુર્ધરોએ શતસહસ્ર બાણો વરસાવ્યા; છતાં તેને ભેદી શકાયું નહીં—તે સદા સર્વભૂતોના અપ્યય (લય) સ્વરૂપ હતો.

Verse 27

उत्पेदिरे महावाता दारुणा हि दिने दिने । वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवो लोमहर्षणाः

દિવસે દિવસે દારુણ મહાવાયુઓ ઊઠવા લાગ્યા—ઘણા એવા કે રોમાંચ થાય. તે વೃಷ્ણિ અને અંધકોના વિનાશના અશુભ પૂર્વલક્ષણ હતા.

Verse 28

विवृद्ध्य मूषिका रथ्यावितुन्नमणिकास्तथा । केशान्ददंशुः सुप्तानां नृणां युवतयो निशि

ઉંદરો બહુ વધ્યા, તેમજ રથ્યાવિતુન્નમણિકા નામના જીવાતો પણ તેમ જ ફેલાયા. રાત્રે સૂતા પુરુષોના વાળને યુવતીઓ દાંતથી કોતરવા લાગી.

Verse 29

चीचीकूचीत्यवाशंत सारिका वृष्णिवेश्मसु । नोपशाम्यति शब्दश्च स दिवारात्रमेव वा

વૃષ્ણિઓના ગૃહોમાં સારિકા પક્ષીઓ “ચીચીકૂચી” કહી અવિરત બોલતી રહી; તે શબ્દ દિવસ-રાત શાંત ન થયો.

Verse 30

अन्वकुर्वन्नुलूकाश्च वायसान्वृष्णिवेश्मसु । अजाः शिवानां च रुतमन्वकुर्वत भामिनि

વૃષ્ણિઓના ગૃહોમાં કાગડાંના બોલને જવાબરૂપે ઘુવડ બોલવા લાગ્યાં; અને હે સુન્દરી, શિયાળના અશુભ રુતને બકરાંઓએ પણ અનુસર્યું—આ અપશકુન હતું.

Verse 31

पांडुरारक्तपादाश्च विहगाः कालप्रेरिताः । वृष्ण्यन्धकगृहेष्वेवं कपोता व्यचरंस्तदा

કાળની પ્રેરણાથી ફિક્કા-લાલ પગવાળા પક્ષીઓ દેખાયા; અને તે સમયે વૃષ્ણિ તથા અંધકના ઘરોમાં કબૂતરો સર્વત્ર ફરતા રહ્યા—આ પણ અપશકુન હતું.

Verse 32

व्यजायंत खरा गोषु करभाश्चाश्वतरीषु च । शुनीष्वपि बिडालाश्च मूषका नकुलीषु च

ગાયો વચ્ચે ગધેડાં જન્મ્યા, માદા ખચ્ચરોમાં ઊંટ; કૂતરીઓમાં પણ બિલાડાં, અને નકુલોમાં ઉંદર—આવો પ્રકૃતિનો વિપરીત ફેર ભયંકર અપશકુન હતો.

Verse 33

तापत्रयांत पापानि कुर्वंतो वृष्णयस्तथा । अद्विषन्ब्राह्मणांश्चापि पितॄन्देवांस्तथैव च

ત્રિતાપથી પીડિત વૃષ્ણિઓ પાપકર્મ કરવા લાગ્યા; છતાં તેમણે બ્રાહ્મણો, પિતૃઓ અને દેવતાઓ પ્રત્યે દ્વેષ રાખ્યો નહીં.

Verse 34

गुरूंश्चाप्यवमन्यंते न तु रामजनार्दनौ । भार्याः पतीन्व्युच्चरंति पत्नीश्च पुरुषास्तथा

લોકો ગુરુઓ અને આચાર્યોનું પણ અપમાન કરવા લાગ્યા; પરંતુ રામ અને જનાર્દનનું નહીં. પત્નીઓ પતિઓ પ્રત્યે કઠોર વચનો બોલવા લાગી અને પતિઓ પણ તેવી જ રીતે પત્નીઓ પ્રત્યે.

Verse 35

विभावसुः प्रज्वलितो वामं विपरिवर्त्तते । नीललोहितमांजिष्ठा विसृजंश्चार्चिषः पृथक्

પ્રજ્વલિત અગ્નિ પણ ડાબી તરફ વળી ગઈ. તેણે નીલા, લાલ અને મંજિષ્ઠા-વર્ણની અલગ અલગ જ્વાળાઓ બહાર ફેંકી—અશુભ નિમિત્ત પ્રગટ થયું.

Verse 36

उदयास्तमने नित्यं पर्यस्तः स्याद्दिवाकरः । व्यदृश्यत सकृत्पुंभिः कबन्धैः परिवारितः

સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્ત સમયે સૂર્ય સદાય વિકૃત જેવો જણાતો. ક્યારેક મનુષ્યોને તે એવું દેખાતો કે જાણે મસ્તકવિહિન ધડોથી (કબંધોથી) ઘેરાયેલો હોય—ભયંકર દૃશ્ય.

Verse 37

महानसेषु सिद्धांते संस्कृतेऽन्ने तु भामिनि । उत्तार्यमाणे कृमयो दृश्यंते च वरानने

હે સુન્દરી! મહાન રસોડાંમાં અન્ન સંપૂર્ણપણે સિદ્ધ થઈ તૈયાર થયા પછી, હે વરાનને, પીરસતી વેળાએ તેમાં કીડા દેખાવા લાગતા—આ અશુભ સંકેત હતો.

Verse 38

पुण्याहे वाच्यमाने च पठत्सु च महात्मसु । अभिधावंति श्रूयंते न चादृश्यत कश्चन

પુણ્યાહ-વાચન થઈ રહ્યું હતું અને મહાત્માઓ પાઠ કરી રહ્યા હતા; છતાં દોડધામનો અવાજ સંભળાતો, પરંતુ કોઈ પણ દેખાતો નહોતો.

Verse 39

परस्परस्य नक्षत्रं हन्यमानं पुनःपुनः । ग्रहैरपश्यन्सर्वैस्ते नात्मनस्तु कथञ्चन

તેઓ વારંવાર એકબીજાના જન્મનક્ષત્રને ગ્રહોથી આઘાત પામતું જોયું; પરંતુ પોતાનું ભાગ્યફળ તેઓ કોઈ રીતે જોઈ શક્યા નહિ।

Verse 40

न हुतं पाचयत्यग्निर्वृष्ण्यंधकपुरस्कृतम् । समंतात्प्रत्यवाशंत रासभा दारुणस्वनाः

વૃષ્ણિ અને અંધકો દ્વારા અર્પિત હવિષ્યને અગ્નિ યોગ્ય રીતે પચાવતો ન હતો; અને ચારે તરફ ગધેડાં કઠોર, ભયાનક સ્વરે રેંકી પ્રતિધ્વનિ કરતા—આપત્તિના અપશકુન।

Verse 41

एवं पश्यन्हृषीकेशः संप्राप्तान्कालपर्ययान् । त्रयोदशीं ह्यमावास्यां तां दृष्ट्वा प्राब्रवीदिदम्

આ રીતે હૃષીકેશે આવી પહોંચેલા કાળપરિવર્તનો જોયા; અને ત્રયોદશી અમાવાસ્યા જેવી અંધકારમય બની ગયેલી જોઈને આ વચન બોલ્યા।

Verse 42

त्रयोदशी पंचदशी कृतेयं राहुणा पुनः । तदा च भारते युद्धे प्राप्ता चाद्य क्षयाय नः

રાહુના પ્રભાવથી આ ત્રયોદશી ફરી પંદરમી જેવી, અમાવાસ્યા સમી અંધકારમય બની છે; જેમ તે ભારતયુદ્ધના સમયે આવી હતી, તેમ આજે પણ આપણા ક્ષય માટે આવી છે।

Verse 43

धिग्धिगित्येवकालं तं परिचिंत्य जनार्दनः । मेने प्राप्तं स षट्त्रिंशं वर्षं केशिनिषूदनः । पुत्रशोकाभिसंतप्ता गांधारी यदुवाच ह

તે કાળનું ચિંતન કરીને જનાર્દને ‘ધિક્ ધિક્’ કહ્યું; કેશિનિષૂદને જાણ્યું કે છત્રીસમું વર્ષ આવી પહોંચ્યું છે—જેમ પુત્રશોકથી સંતપ્ત ગાંધારીએ પૂર્વે કહ્યું હતું।

Verse 44

एवं पश्यन्हृषीकेशस्तदिदं समुपस्थितम् । इदं च समनुप्राप्तमब्रवीद्यद्युधिष्ठिरः

આ રીતે હૃષીકેશએ સામે ઉપસ્થિત થયેલી તે નિયતિક ક્ષણને નિહાળી; અને એ જ પ્રસંગે યુધિષ્ઠિરના કહેલા વચનો સ્મરીને કહ્યું।

Verse 45

पुरा व्यूढेष्वनीकेषु दृष्ट्वोत्पातान्सुदारुणान् । पुण्यग्रन्थस्य श्रवणाच्छांतिहोमाद्विशोधनात्

પૂર્વે, જ્યારે સેનાઓ વ્યૂહબદ્ધ ગોઠવાઈ હતી અને અતિ ભયંકર ઉત્પાતો દેખાયા, ત્યારે પુણ્યગ્રંથ-શ્રવણ, શાંતિહોમ અને શોધનવિધિઓથી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી।

Verse 46

पूततीर्थाभिषेकांच्च नान्यच्छ्रेयो भवेदिति । इत्युक्त्वा वासुदेवस्तच्चिकीर्षन्सत्यमेव च । आज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रामरिंदमः

“પવિત્ર તીર્થોમાં અભિષેક-સ્નાન કરતાં મોટું શ્રેય બીજું નથી.” એમ કહી, સત્ય આચરવા દૃઢ વાસુદેવે શત્રુદમન બની ત્યારે તીર્થયાત્રાનો આદેશ આપ્યો।

Verse 47

अघोषयंत पुरुषास्तत्र केशवशासनात् । तीर्थयात्रा प्रभासे वै कार्येति वरवर्णिनि

ત્યારે કેશવના આદેશથી ત્યાં પુરુષોએ ઘોષણા કરી—“હે સુન્દરી, પ્રભાસે તીર્થયાત્રા અવશ્ય કરવી.”

Verse 48

अथारिष्टानि वक्ष्यामि पुरीं द्वारवतीं प्रति । काली स्त्री पांडुरैर्दंतैः प्रविश्य नगरीं निशि

હવે હું દ્વારવતી પુરી પ્રત્યે દેખાયેલા અરીષ્ટ-લક્ષણો કહું છું—રાત્રે ફિક્કા દાંતવાળી એક કાળી સ્ત્રી નગરમાં પ્રવેશી।

Verse 49

स्त्रियः स्वप्नेषु मुष्णन्ती द्वारकां प्रति धावति । अग्निहोत्रनिकेतं च सुमेध्येषु च वेश्मसु

સ્ત્રીઓના સ્વપ્નોમાં તે ચોરી કરતી દ્વારકાની તરફ દોડતી દેખાતી; અગ્નિહોત્રના નિકેતનોમાં અને સુમેધાઓના ઘરોમાં પણ વેગથી ઘૂસી જતી—આ ભયંકર અપશકુન હતું।

Verse 50

वृष्ण्यंधकांश्च खादंती स्वप्ने दृष्टा भयानका । कुर्वंती भीषणं नादं कुर्कुटश्वानसंयुता

સ્વપ્નમાં એક ભયંકર પ્રેતસ્ત્રી દેખાતી, જે વૃષ્ણિ અને અંધકોને ભક્ષતી હતી; કૂકડા અને કૂતરાઓ સાથે રહી ભીષણ નાદ કરતી—આસન્ન વિપત્તિનું અપશકુન।

Verse 51

तथा सहस्रशो रौद्राश्चतुर्बाहव एव च । स्त्रीणां गर्भेष्वजायंत राक्षसा गुह्यकास्तथा

તેમજ હજારોની સંખ્યામાં ઉગ્ર સત્તાઓ—કેટલાંક તો ચતુર્ભુજ પણ—સ્ત્રીઓના ગર્ભમાં જન્મવા લાગ્યા; રાક્ષસો અને ગુહ્યકો—આ પણ ઘોર અપશકુન હતું।

Verse 52

अलंकाराश्च च्छत्राणि ध्वजाश्च कवचानि च । ह्रियमाणानि दृश्यंते रक्षोभिस्तु भयानकैः

આભૂષણો, છત્રો, ધ્વજો અને કવચો—આ બધું ભયંકર રાક્ષસો દ્વારા હરણ થતું દેખાયું; આ વિનાશનું અપશકુન હતું।

Verse 53

यच्चाग्निदत्तं कृष्णस्य वज्रनाभमयस्मयम् । दिवमाचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा

અને અગ્નિએ કૃષ્ણને આપેલું વજ્રનાભ, લોખંડ સમ કઠોર તે ચક્ર—ત્યારે વૃષ્ણિઓ જોઈ રહ્યા હતા તેમ જ આકાશે ઊડી સ્વર્ગે ચાલ્યું ગયું।

Verse 54

युक्तं रथं दिव्यमादित्यवर्णं भयावहं पश्यतो दारुकस्य । ते सागरस्योपरिष्टाद्वर्तमानान्मनोजवांश्चतुरो वाजिमुख्यान्

દારુક જોતો હતો ત્યારે સૂર્યવર્ણ સમો દિવ્ય અને ભયંકર રથ પ્રગટ થયો. તે સમુદ્રના ઉપરથી ગતિ કરતો, મનોજવ ચાર શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓથી જોડાયેલો હતો.

Verse 55

तालः सुपर्णश्च महाध्वजौ तौ सुपूजितौ रामजनार्दनाभ्याम् । उच्चैर्जगुः स्वप्सरसो दिवानिशं वाचं चोचुर्गम्यतां तीर्थयात्राम्

તે બે મહાધ્વજ—તાલ અને સુપર્ણ—રામ અને જનાર્દન દ્વારા સુપૂજિત હતા. તેઓ ઊંચા સ્વરે ગુંજ્યા; અને દિવ્ય અપ્સરાઓ દિવસ-રાત ઘોષણા કરતી—“તીર્થયાત્રા માટે જાઓ।”

Verse 56

ततो जिगमिषंतस्ते वृष्ण्यंधकमहारथाः । सांतःपुरास्तीर्थयात्रामीहंते स्म नरर्षभाः

પછી વૃષ્ણિ અને અંધક વંશના તે મહારથીઓ—નરોમાં વృషભ સમા—અંતઃપુર સહિત તીર્થયાત્રા કરવા ઇચ્છી પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 57

ततो मांसपरा हृष्टाः पेयं वेश्मसु वृष्णयः । बहु नानाविधं चक्रुर्मांसानि विविधानि च

પછી વૃષ્ણિઓ આનંદિત થઈ પોતાના ઘરોમાં માંસ અને પેયમાં આસક્ત થયા; તેમણે બહુ પ્રમાણમાં અનેક પ્રકારના પેય અને વિવિધ માંસ તૈયાર કર્યા.

Verse 58

तथा सीधुषु बद्धेषु निर्ययुर्नगराद्बहिः । यानैरश्वैर्गजैश्चैव श्रीमंतस्तिग्मतेजसः

અને જ્યારે સીઘુના ઘડા બાંધી દેવામાં આવ્યા, ત્યારે તે શ્રીમંત અને તીક્ષ્ણતેજસ્વી પુરુષો વાહનો, ઘોડા અને હાથીઓ સાથે શહેરની બહાર નીકળી પડ્યા.

Verse 59

ततः प्रभासे न्यवसन्यथोद्देशं यथागृहम् । प्रभूतभक्ष्यपेयास्ते सदारा यादवास्तदा

પછી પ્રભાસમાં યાદવો પોતાના-પોતાના નિર્ધારિત સ્થાને, જાણે પોતાના જ ઘરમાં હોય તેમ, પત્નીઓ સહિત નિવાસે રહ્યા. તે સમયે તેમની પાસે ભોજન અને પેયની પ્રચુરતા હતી.

Verse 60

निर्विष्टांस्तान्निशम्याथ समुद्रांते स योगवित् । जगामामंत्र्य तान्वीरानुद्धवोर्थविशारदः

તેઓ ત્યાં સ્થિર થયા છે એમ સાંભળી, યોગવિદ્ અને અર્થવિશારદ ઉદ્ધવે તે વીરોથી વિદાય લઈ સમુદ્રકાંઠા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 61

प्रस्थितं तं महात्मानमभिवाद्य कृतांजलिम् । जानन्विनाशं भोजानां नैच्छद्वारयितुं हरिः

પ્રસ્થાન કરતા તે મહાત્માને હરિએ હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો. ભોજોના નિશ્ચિત વિનાશને જાણીને તેને રોકવા તેમણે ઇચ્છા ન કરી.

Verse 62

ततः कालपरीतास्ते वृष्ण्यंधकमहारथाः । अपश्यन्नुद्धवं यांतं तेजसाऽदीप्य रोदसी

પછી કાળના પ્રભાવથી આવૃત થયેલા વૃષ્ણિ અને અંધક વંશના તે મહારથીઓ, આકાશ અને પૃથ્વીને જાણે પ્રકાશિત કરે એવા તેજથી દીપ્ત ઉદ્ધવને જતા જોયા.

Verse 63

ब्राह्मणार्थेषु यत्क्लृप्तमन्नं तेषां वरानने । तद्वाहनेभ्यः प्रददुः सुरागंधरसान्वितम्

હે વરાનને! બ્રાહ્મણો માટે જે અન્ન નિર્ધારિત હતું, તે જ તેમણે પોતાના વાહનોને આપી દીધું—સુરાની સુગંધ અને રસથી યુક્ત તે અન્ન.

Verse 64

ततस्तूर्यशताकीर्णं नटनर्त्तकसंकुलम् । प्रावर्त्तत महापानं प्रभासे तिग्मतेजसाम्

ત્યારે પ્રભાસમાં સૈકડો વાદ્યોના નાદ અને નટ-નર્તકોની ભીડ વચ્ચે, તીક્ષ્ણ તેજવાળાઓમાં મહાપાન શરૂ થયું।

Verse 65

कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा । अपिबद्युयुधानश्च गदो बभ्रुस्तथैव च

કૃષ્ણના સન્નિધানে રામ કૃતવર્મા સાથે પાન કરવા લાગ્યો; યૂયુધાન, ગદ અને બભ્રુએ પણ તેમ જ પાન કર્યું।

Verse 66

ततः परिषदो मध्ये युयुधानो मदोत्कटः । अब्रवीत्कृतवर्माणमवहस्यावमन्य च

પછી સભાના મધ્યમાં મદથી ઉન્મત્ત યૂયુધાને કૃતવર્માને ઉપહાસ અને અવમાનના કરીને કહ્યું।

Verse 67

कः क्षत्रियो मन्यमानः सुप्तान्हन्यान्मृतानिव । न तन्मृष्यत हार्दिक्यस्त्वया तत्साधु यत्कृतम्

‘પોતાને મહાન ક્ષત્રિય માનનાર કોણ સૂતા પુરુષોને મરેલા સમજીને મારી નાખે? હાર્દિક્ય, તું કરેલું તે ન સહન થાય, ન તો તે સાધુ-ધર્મ્ય છે।’

Verse 68

इत्युक्ते युयुधानेन पूजयामास तद्वचः । प्रद्युम्नो रथिनां श्रेष्ठो हार्दिक्यमथ भर्त्सयन्

યૂયુધાને આમ કહ્યું ત્યારે, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદ્યુમ્ને તે વચનોને માન્ય કર્યા અને પછી હાર્દિક્યને ઠપકો આપ્યો।

Verse 69

ततः पुनरपि क्रुद्धः कृतवर्मा तमब्रवीत् । निर्विशन्निव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना

પછી ફરી ક્રોધિત થયેલો કૃતવર્મા તેને તિરસ્કારપૂર્વક બોલ્યો અને તે ક્ષણે ડાબા હાથથી જાણે પ્રહાર કરવાનું હોય તેમ સંકેત કર્યો।

Verse 70

भूरिश्रवाश्छिन्नबाहुर्युद्धे प्रायोगतस्त्वया । व्याधेनेव नृशंसेन कथं वैरेण घातितः

યુદ્ધમાં તું અયોગ્ય ઉપાયથી ભૂરિશ્રવાસની ભુજા કાપી; પછી વૈરવશ તે કેવી રીતે મારાયો—જાણે નિર્દય વ્યાધે શિકારને ઘાત કર્યો હોય?

Verse 71

इति तस्य वचः श्रुत्वा केशवः परवीरहा । तिर्यक्सरोषया दृष्ट्या वीक्षांचक्रे समः पुमान्

આ વચન સાંભળી પરવીરહંતા કેશવ બહારથી સમભાવમાં રહ્યો, પરંતુ દબાયેલા રોષથી ભરેલી તિરછી નજરે જોયું।

Verse 72

मणिं स्यमंतकं चैव यः स सत्राजितोऽभवत् । स कथं स्मारयामास सात्यकिर्मधुसूदनम्

જેણે સ્યમંતક મણિ ધારણ કરી હતી તે સત્રાજિત—તેને સાત્યકી દ્વારા મધુસૂદનને તે વાત કેવી રીતે યાદ કરાવી?

Verse 73

तच्छ्रुत्वा केशवस्यांकमगमद्रुदती सती । सत्यभामा प्रक्षुभिता कोपयन्ती जनार्द्दनम्

આ સાંભળી સતી સત્યભામા વ્યાકુળ બની, જનાર્દનને કોપિત કરતી, રડતી રડતી કેશવની ગોદમાં આવી પડી।

Verse 74

तत उत्थाय स क्रोधात्सात्यकिर्वाक्यमब्रवीत् । पंचानां द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नशिखंडिनः

ત્યારે સાત્યકિએ ક્રોધથી ઉભા થઈને દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શિખંડી વિશે આ વચન કહ્યું.

Verse 75

एष गच्छामि पदवीं सत्ये तव पथे सदा । सौप्तिके निहता ये च सुप्तास्तेन दुरात्मना

હે સત્યે! હું હંમેશા તારા માર્ગ પર જ ચાલીશ. પેલા દુરાત્મા દ્વારા રાત્રિના સમયે (સૌપ્તિક પર્વમાં) જેઓ સૂતેલા હતા અને માર્યા ગયા હતા.

Verse 76

द्रोणपुत्रसहायेन पापेन कृतवर्मणा । समाप्तं चायुरस्याद्य यशश्चापि सुमध्यमे

દ્રોણપુત્ર (અશ્વત્થામા) ના સહાયક પાપી કૃતવર્મા દ્વારા (આ કૃત્ય થયું). હે સુમધ્યમે! આજે આનું આયુષ્ય અને યશ સમાપ્ત થઈ ગયું છે.

Verse 77

इतीदमुक्त्वा खङ्गेन केशवस्य समीपतः । अभिहत्य शिरः क्रुद्धश्चिच्छेद कृतवर्मणः

એમ કહીને કેશવની પાસે જ, ક્રોધિત થઈને તેણે તલવારના પ્રહારથી કૃતવર્માનું મસ્તક કાપી નાખ્યું.

Verse 78

तथान्यानपि निघ्नंतं युयुधानं समंततः । अन्वधावद्धृषीकेशो विनिवारयिषुस्तथा

તેમજ ચારે બાજુ અન્યોને પણ હણતા યુયુધાન (સાત્યકિ) ની પાછળ, તેને રોકવાની ઈચ્છાથી હૃષીકેશ (કૃષ્ણ) દોડ્યા.

Verse 79

एकीभूतास्ततस्तस्य कालपर्यायप्रेरिताः । भोजांधका महाराजं शैनेयं पर्यवारयन्

ત્યારે કાળના પરિવર્તનથી પ્રેરિત થઈ ભોજ અને અંધક એકત્ર થયા અને મહારાજ શૈનેય (સાત્યકી)ને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધા।

Verse 80

तान्दृष्ट्वाऽपततस्तूर्णमभिक्रुद्धाञ्जनार्द्दनः । न चुक्रोध महातेजा जानन्कालस्य पर्ययम्

તેમને ત્વરિત ધસી આવતાં જોઈ જનાર્દન ક્રોધિત થયા, છતાં મહાતેજસ્વી હોવા છતાં ક્રોધમાં ન વહી ગયા; કારણ કે તેઓ કાળના નિર્ધારિત પર્યાયને જાણતા હતા।

Verse 81

ते च पानमदाविष्टाश्चोदिताश्चैव मन्युना । युयुधानमथाजघ्नुरुच्छिष्टै र्भोजनैस्तथा

તેઓ પાનના મદમાં મસ્ત અને ક્રોધથી પ્રેરિત હતા; ત્યારે તેમણે યુયુધાન પર પ્રહાર કર્યો અને તેના પર ઉચ્છિષ્ટ ભોજનના અવશેષો પણ ફેંક્યા।

Verse 82

हन्यमाने तु शैनेये कुद्धो रुक्मिणिनंदनः । तदंतरमथाधावन्मोक्षयिष्यञ्छिनेः सुतम्

શૈનેય પર પ્રહાર થતો જોઈ રુક્મિણીનંદન ક્રોધિત થયો; શિનીપુત્રને છોડાવવા તે વચ્ચે ધસી ગયો।

Verse 83

स भोजैः सह संयुक्तः सात्यकिश्चांधकैः सह । बहुत्वात्तु हतौ वीरावुभौ कृष्णस्य पश्यतः

સાત્યકી ભોજો સાથે અને અંધકો સાથે પણ યુદ્ધમાં જોડાયો; પરંતુ તેમની બહુ સંખ્યાને કારણે તે બંને વીર કૃષ્ણ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ હણાઈ ગયા।

Verse 84

हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनंदनः । एरकाणां तदा मुष्टिं कोपाज्जग्राह केशवः

શૈનેયને હત થયેલો અને પોતાનો પુત્ર પણ તેમ જ પડેલો જોઈ યદુનંદન કેશવ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને ત્યારે એરેક્ના નળકાંડા એક મુઠ્ઠી પકડી લીધી।

Verse 86

ततोंऽधकाश्च भोजाश्च शिनयो वृष्णयस्तदा । न्यघ्नन्नन्योन्यमाक्रन्दैर्मुशलैः कालप्रेरिताः

પછી અંધક, ભોજ, શિનિ અને વૃષ્ણિ—કાળની પ્રેરણાથી—આર્તનાદ અને કકળાટ વચ્ચે મુશલસમાન શસ્ત્રોથી પરસ્પર એકબીજાને ઘાત કરવા લાગ્યા।

Verse 87

यश्चैकामेरकां कश्चिज्जग्राह रुषितो नरः । वज्रभूता च सा देवि ह्यदृश्यत तदा प्रिये

અને જે કોઈ ક્રોધિત પુરુષ એક જ એરેક્નો નળકાંડો પણ પકડી લેતો, હે પ્રિય દેવી, તે ત્યારે વજ્રરૂપ બની દેખાતો હતો।

Verse 88

तृणं च मुशलीभूतमण्वपि तत्र दृश्यते । ब्रह्मदंडकृतं सर्वमिति तद्विद्धि भामिनि

ત્યાં તો તૃણમાત્ર પણ અણુ જેટલું પણ મુશલ બની ગયેલું દેખાતું; હે ભામિની, જાણ—આ સર્વ બ્રહ્માના દંડવિધાનથી જ રચાયેલું હતું।

Verse 89

तदभून्मुशलं घोरं वज्रकल्पमयस्मयम् । जघान तेन कृष्णोपि ये तस्य प्रमुखे स्थिताः

તે ભયંકર મુશલ વજ્રસમાન, લોખંડમય બની ગયું; એ જ વડે શ્રીકૃષ્ણે પણ પોતાના સામે ઊભેલા લોકોને ઘાત કરી પાડી દીધા।

Verse 90

अवधीत्पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भामिनि । मत्तास्ते पर्यटंति स्म योधमानाः परस्परम्

હે ભામિની! પુત્રે પિતાનો વધ કર્યો અને પિતાએ પુત્રનો. મદમત્ત થઈ તેઓ ફરતા ફરતા પરસ્પર યુદ્ધ કરતા રહ્યા.

Verse 91

पतंगा इव चाग्नौ तु न्यपतन्यदुपुंगवाः । नासीत्पलायने बुद्धिर्वध्यमानस्य कस्यचित्

જેમ પતંગિયા અગ્નિમાં ઝંપલાવે તેમ શ્રેષ્ઠ યાદવો ધસી પડ્યા. જેમનો વધ થતો હતો, એમામાં કોઈને પણ ભાગવાની બુદ્ધિ ઊગી નહીં.

Verse 92

तं तु पश्यन्महाबाहुर्जानन्कालस्यपर्ययम् । मुशलं समवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः

તે જોઈને, કાળના ફેરફારને જાણીને, મહાબાહુ મધુસૂદન મુષળને પકડી દૃઢપણે ઊભા રહ્યા.

Verse 93

सांबं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः । प्रद्युम्नमनिरुद्धं च ततश्चुक्रोध भामिनि

હે ભામિની! સાંબ, ચારુદેષ્ણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધને હત થયેલા જોઈ માધવ ત્યારે ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયા.

Verse 94

यादवान्क्ष्माशयानांश्च भृशं कोपसमन्वितः । स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः

ભયંકર ક્રોધથી વ્યાપ્ત, શારઙ્ગધનુષ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુએ ત્યારે ધરા પર પડેલા યાદવોનો પણ નિઃશેષ નાશ કર્યો.

Verse 95

एवं तत्र महादेवि अभवद्यादव स्थलम् । गव्यूतिमात्रं तद्देवि यादवानां चिताः स्मृताः

આ રીતે, હે મહાદેવી, તે સ્થાન ‘યાદવ-સ્થળ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. હે દેવી, ત્યાં યાદવોની ચિતાઓ ગવ્યૂતિ-પરિમાણ સુધી વિસ્તરેલી તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 96

तेषां किलास्थिनिचयैः स्थलरूपं बभूव तत् । भस्मपुंजनिभाकारं तेनाभूद्यादव स्थलम्

કહેવાય છે કે તેમના અસ્થિ-ઢગલાઓથી તે ભૂમિએ વિશિષ્ટ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. ભસ્મના ઢગલા જેવી આકૃતિ હોવાથી તે ‘યાદવ-સ્થળ’ બન્યું.

Verse 97

दिव्यरत्नसमायुक्तं मणिमाणिक्यपूरितम् । यादवानां किरीटैश्च दिव्यगन्धैः सुपूरितम्

તે દિવ્ય રત્નોથી શોભિત, મણિ-માણિક્યથી પરિપૂર્ણ, અને યાદવોના કિરીટોથી છવાયેલું હતું—દિવ્ય સુગંધોથી સર્વત્ર ભરપૂર.

Verse 98

तेषां रक्षानिमित्तं हि गंगा गणपतिस्तथा । यादवानां तु सर्वेषां जीवितो वज्र एव हि

તેમની રક્ષા માટે ખરેખર ગંગા અને તેમ જ ગણપતિ (હતા); અને સર્વ યાદવો માટે જીવન-આશ્રય તો નિશ્ચયે વજ્ર જ હતો.

Verse 99

वयसोंते ततः सोऽपि प्रभासं क्षेत्रमागतः । निषिच्य स्वसुतं राज्ये नाम्ना ख्यातं महद्बलम्

પછી આયુષ્યના અંતે તે પણ પ્રભાસના પવિત્ર ક્ષેત્રે આવ્યો. પોતાના પુત્રને રાજ્યમાં અભિષિક્ત કરીને—જે નામથી ‘મહાબલ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 100

तेनापि स्थापितं लिंगं यादवेन्द्रेण धीमता । वज्रेश्वरमिति ख्यातं तत्स्थितं यादवस्थले

તે ધીમાન યાદવેન્દ્રે પણ ત્યાં એક લિંગ સ્થાપ્યું; તે ‘વજ્રેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને યાદવસ્થળમાં સ્થિત છે।

Verse 101

तत्रैव सुचिरं कालं तपस्तप्तं सुपुष्कलम् । नारदस्योपदेशेन प्रभासे पापनाशने

ત્યાં જ પાપનાશક પ્રભાસે નારદના ઉપદેશથી તેણે અતિ દીર્ઘકાળ પ્રચુર અને કઠોર તપ કર્યું।

Verse 102

प्राप्तवान्परमां सिद्धिं स राजा यादवोत्तमः । तत्रैव यो नरः सम्यक्स्नात्वा जांबवती जले

એ રાજા, યાદવોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયો. અને જે મનુષ્ય ત્યાં જાંબવતીના જળમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે, તે પણ તે પુણ્યફળનો ભાગી બને છે।

Verse 103

वज्रेश्वरं तु संपूज्य ब्राह्मणांस्तत्र भोजयेत् । यादवस्थलसामीप्ये गोसहस्रफलं लभेत्

વજ્રેશ્વરની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને ત્યાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું. યાદવસ્થળની નજીક એવું કરવાથી સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે।

Verse 104

षट्कोणं तत्र दातव्यमंगुल्या यादवस्थले । यात्राफलमवाप्नोति सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

યાદવસ્થળમાં ત્યાં આંગળીથી ષટ્કોણનું ચિહ્ન કરવું (અર્પણ કરવું) જોઈએ. યોગ્ય શ્રદ્ધાવાળો યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 237

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यादवस्थलोत्पत्तौ वज्रेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘યાદવસ્થલની ઉત્પત્તિ તથા વજ્રેશ્વરના મહાત્મ્યનું વર્ણન’ નામનો ૨૩૭મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।