Adhyaya 248
ઈશ્વર મહાદેવીને ઉપદેશ આપે છે કે અગાઉ ઉલ્લેખિત, બ્રહ્માએ પૂજેલું તે પવિત્ર સ્થાન—સરಸ್ವતીના કાંઠે અને પર્ણાદિત્યના પશ્ચિમમાં આવેલું—ત્યાં જવું. પછી તેઓ કારણકથા કહે છે: બ્રહ્માએ ચતુર્વિધ સૃષ્ટિ રચતાં પહેલાં એક અદભુત, અવર્ણનીય વર્ગની સ્ત્રી પુરાણોક્ત સૌંદર્યલક્ષણોથી યુક્ત થઈ પ્રગટ થઈ. તેને જોઈ બ્રહ્મા કામથી મોહીત થઈ સંયોગની યાચના કરે છે; પરિણામે તત્ક્ષણે તેનું પાંચમું મસ્તક પડી જાય છે અને ગધેડા સમાન થઈ જાય છે—આને તરત જ ધર્મદોષ તરીકે દર્શાવાયું છે. ‘પુત્રી’ પ્રત્યે ઉદ્ભવેલા નિષિદ્ધ કામની ગંભીરતા સમજી બ્રહ્મા શુદ્ધિ માટે પ્રભાસે આવે છે, કારણ કે તીર્થસ્નાન વિના દેહ-ધર્મશુદ્ધિ અશક્ય કહેવાઈ છે. સરಸ್ವતીમાં સ્નાન કરીને તેણે દેવદેવ શૂલિન શિવનું લિંગ સ્થાપ્યું અને કલુષમુક્ત થઈ પોતાના લોકે પરત ગયો. ફલશ્રુતિ મુજબ—જે સરಸ್ವતીમાં સ્નાન કરીને તે બ્રહ્મેશ્વર લિંગનું દર્શન કરે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં સન્માન પામે છે; અને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ દર્શન કરવાથી મહેશ્વરનું પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पूर्वोक्तं ब्रह्मपूजितम् । सरस्वत्यास्तटे संस्थं पर्णादित्यस्य पश्चिमे
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે મહાદેવી, પૂર્વે કહેલ બ્રહ્મા દ્વારા પૂજિત તે પુણ્યસ્થાને જાવ; તે સરસ્વતીના તટે, પર્ણાદિત્યના પશ્ચિમે સ્થિત છે.
Verse 2
तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः प्रिये । सृजतो ब्रह्मणः पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम्
તેની ઉત્પત્તિ હું કહું છું; હે પ્રિયે, એકાગ્ર મનથી સાંભળ. પૂર્વકાળે સૃષ્ટિ કરતાં બ્રહ્માએ ચતુર્વિધ ભૂતસમૂહને…
Verse 3
उत्पन्नाद्भुतरूपाढ्या नारी कमललोचना । कंबुग्रीवा सुकेशांता बिंबोष्ठी तनुमध्यमा
ત્યારે અદ્ભુત રૂપસંપન્ન એક નારી પ્રગટ થઈ—કમળનેત્રા, શંખસમાન ગ્રીવા ધરાવતી, સુકેશિની, બિંબફળ સમા અધરવાળી અને સુકુમાર કટિવાળી।
Verse 4
गंभीरनाभिः सुश्रोणी पीनश्रोणिपयोधरा । पूर्णचन्द्रमुखी सा तु गूढगुल्फा सितानना
તેની નાભિ ગહેરી હતી, કટિ મનોહર હતી; નિતંબ અને સ્તન પુષ્ટ હતાં; તેનું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમું તેજસ્વી હતું. તેના ગુલ્ફ (ટખા) સુગઠિત હતાં અને મુખમંડળ શુભ્ર-પ્રકાશમાન હતું।
Verse 5
न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी । यादृग्रूपा वरारोहा तादृशी सा व्यजायत
તે ન દેવી હતી, ન ગંધર્વી, ન અસુરી, ન નાગકન્યા. પરમસુંદર રૂપની જેવી કલ્પના થઈ શકે, એવી જ શ્રેષ્ઠાંગના તે જન્મી।
Verse 6
तां दृष्ट्वा रूपसंपन्नां ब्रह्मा कामवशोऽभवत् । अथ तां प्रार्थयामास रत्यर्थं वरवर्णिनि
તે રૂપસંપન્નાને જોઈ બ્રહ્મા કામવશ થઈ ગયા. પછી, હે સુવર્ણવર્ણે, રતિસુખ માટે તેમણે તેણીને પ્રાર્થના કરી।
Verse 7
अथ प्रार्थयतस्तस्य न्यपतत्पंचमं शिरः । खररूपं महादेवि तेन पापेन तत्क्षणात्
તે પ્રાર્થના કરતો હતો ત્યારે જ તેનું પાંચમું શિર પડી ગયું. હે મહાદેવી, તે પાપના કારણે તે ક્ષણમાત્રમાં ગર્દભરૂપ ધારણ કરી ગયું।
Verse 8
ततो ज्ञात्वा महत्पापं दुहितुः कामसंभवम् । घृणया परया युक्तः प्रभासं क्षेत्रमागतः
ત્યારે પોતાની જ પુત્રી પ્રત્યે કામથી ઉત્પન્ન થયેલ મહાપાપ જાણીને, ગાઢ પશ્ચાત્તાપથી યુક્ત થઈ તે પવિત્ર પ્રભાસ-ક્ષેત્રે આવ્યો।
Verse 9
न कायस्य यतः शुद्धिर्विना तीर्थावगाहनात् । स स्नातः सलिले पुण्ये सरस्वत्या वरानने
કારણ તીર્થમાં અવગાહન કર્યા વિના દેહની શુદ્ધિ થતી નથી; તેથી, હે સુમુખી, તેણે સરસ્વતીના પુણ્ય જળમાં સ્નાન કર્યું।
Verse 10
लिंगं संस्थापयामास देवदेवस्य शूलिनः । ततो विकल्मषो भूत्वा जगाम स्वगृहं पुनः
તેણે દેવોના દેવ શૂલધારી મહાદેવનું લિંગ સ્થાપિત કર્યું; પછી કલ્મષરહિત બની ફરી પોતાના ગૃહે ગયો।
Verse 11
स्नात्वा सारस्वते तोये यस्तल्लिंगं प्रपश्यति । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
સરಸ್ವતીના જળમાં સ્નાન કરીને જે તે લિંગનું દર્શન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે।
Verse 12
चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां यस्तं पश्यति मानवः । स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः
ચૈત્ર માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ જે મનુષ્ય તેનું (તે લિંગનું) દર્શન કરે છે, તે પરમ સ્થાનને પામે છે જ્યાં ભગવાન મહેશ્વર નિવાસ કરે છે।
Verse 248
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ માં ‘બ્રહ્મેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૨૪૮મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।