Adhyaya 285

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुनर्न्यंकुमतीं नदीम् । तत्र कृत्वा गयाश्राद्धं गोष्पदे तीर्थ उत्तमे

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યારબાદ ફરી ન્યંકુમતી નદી પાસે જવું જોઈએ. ત્યાં ‘ગોષ્પદ’ નામના ઉત્તમ તીર્થમાં ગયા-શ્રાદ્ધ કરવાથી મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 2

ततः पश्येद्वराहं तु तस्माद्धरिगृहं व्रजेत् । तत्र मातृस्तु संपूज्य स्नात्वा सागरसंगमे

પછી વરાહદેવનું દર્શન કરવું; ત્યાંથી હરિના મંદિરે જવું. ત્યાં માતૃદેવીઓની વિધિવત પૂજા કરીને અને સાગર-સંગમે સ્નાન કરીને પાવનતા પ્રાપ્ત કરવી.

Verse 3

न्यंकुमत्यर्णवोपेते ततः पूर्वमनु व्रजेत् । अगस्तेराश्रमं दिव्यं क्षुधाहरमितिस्मृतम्

પછી જ્યાં ન્યંકુમતી સાગરમાં મળે છે તે તટની નજીકથી પૂર્વ દિશામાં આગળ વધવું. ત્યાં ‘ક્ષુધાહર’ તરીકે સ્મરાતો અગસ્ત્ય મુનિનો દિવ્ય આશ્રમ છે; ત્યાં જવું.

Verse 4

यत्रेल्वलं च वातापिं संहृत्य भगवान्मुनिः । मुक्त्वाऽपद्भ्यो ब्राह्मणांश्च तेभ्यः स्थानं ततो ददौ

જ્યાં ભગવાન મુનિએ ઇલ્વલ અને વાતાપિનો સંહાર કર્યો; અને બ્રાહ્મણોને આપત્તિમાંથી મુક્ત કરીને પછી તેમને સુરક્ષિત નિવાસસ્થાન આપ્યું.

Verse 5

अगस्त्याश्रममेतद्धि अगस्तिप्रियमुत्तमम् । न्यंकुमत्यास्तटे रम्ये सर्वपातकनाशने

આ જ અગસ્ત્ય મુનિનો આશ્રમ છે—અગસ્ત્યને અતિ પ્રિય અને ઉત્તમ. ન્યંકુમતીના રમ્ય કાંઠે, સર્વ પાપનો નાશ કરનાર સ્થાને તે સ્થિત છે.

Verse 6

देव्युवाच । अगस्तिनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः । अत्र वै किंप्रभावश्च स दैत्यो ब्राह्मणांतकः । किमर्थं चोद्गतो मन्युरगस्तेस्तु महात्मनः

દેવીએ કહ્યું—હે અગસ્ત્ય! અહીં વાતાપિને શા માટે શમાવ્યો/વશ કર્યો? અહીં કયો વિશેષ પ્રભાવ છે, કારણ કે તે દૈત્ય તો બ્રાહ્મણહંતક હતો. અને મહાત્મા અગસ્ત્યનો ક્રોધ શા કારણે ઉદ્ભવ્યો?

Verse 7

ईश्वर उवाच । इल्वलो नाम दैत्येन्द्र आसीद्वै वरवर्णिनि । मणिमत्यां पुरा पुर्यां वातापिस्तस्य चानुजः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે સુવર્ણવર્ણિની! પ્રાચીનકાળે મણિમતી નામની નગરીમાં ઇલ્વલ નામનો દૈત્યેન્દ્ર હતો; અને તેનો અનુજ વાતાપિ હતો.

Verse 8

स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनंदनः । पुत्र मे भगवन्नेकमिंद्रतुल्यं प्रयच्छतु

ત્યારે દિતિપુત્રે તપોયુક્ત બ્રાહ્મણને કહ્યું—હે ભગવન! મને એક જ પુત્ર આપો, જે ઇન્દ્રતુલ્ય હોય.

Verse 9

तस्मिन्स ब्राह्मणो नैच्छत्पुत्रं दातुं तथाविधम् । चुक्रोध दितिजस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम्

પરંતુ તે બ્રાહ્મણે એવો પુત્ર આપવા ઇચ્છા ન કરી. તેથી તે દૈત્ય તે બ્રાહ્મણ પર અત્યંત ક્રોધિત થયો.

Verse 10

प्रभासक्षेत्रमासाद्य स दैत्यः पापबुद्धिमान् । मेषरूपी च वातापिः कामरूपोऽभवत्क्षणात्

પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચીને તે પાપબુદ્ધિ દૈત્ય વાતાપિ ક્ષણમાં કામરૂપ બની મેષરૂપ ધારણ કરી ગયો.

Verse 11

संस्कृत्य भोजयेत्तत्र विप्रान्स च जिघांसति । समा ह्वयति तं वाचा गतं चैव ततः क्षयम्

ત્યાં તે (ભોજન) વિધિપૂર્વક તૈયાર કરી વિપ્રોને ભોજન કરાવતો; પરંતુ મનમાં તેમને મારવાની ઇચ્છા રાખતો. પછી વાણીથી તેને બોલાવતો, અને તે ત્યારબાદ વિનાશને પામતો.

Verse 12

स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रत्यदृश्यत । ततो वातापिरपि तं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् । ब्राह्मणं भोजयित्वा तु पुनरेव समाह्वयत्

તેણે ફરીથી દેહ ધારણ કર્યો અને જીવંત દેખાયો. ત્યારબાદ વાતાપિએ પણ પોતાને સુસંસ્કૃત બકરો બનાવીને બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવ્યું અને તેને ફરીથી બોલાવવામાં આવ્યો.

Verse 13

स तस्य पार्श्वं निर्भिद्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । वातापिः प्रहसंस्तत्र निश्चक्राम द्विजोदरात्

ત્યારે વાતાપિ હસતા હસતા તે મહાત્મા બ્રાહ્મણની બાજુ ચીરીને તે દ્વિજના પેટમાંથી બહાર નીકળ્યો.

Verse 14

एवं स ब्राह्मणान्देवि भोजयित्वा पुनःपुनः । विनिर्भिद्योदरं तेषामेवं हंति द्विजान्बहून्

હે દેવી! આ રીતે તે વારંવાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવીને અને તેમનું પેટ ચીરીને અનેક દ્વિજોની હત્યા કરતો હતો.

Verse 15

ततो वै ब्राह्मणाः सर्वे भयभीताः प्रदुद्रुवुः । अगस्तेराश्रमं जग्मुः कथयामासुरग्रतः

ત્યારબાદ ભયભીત થઈને તે તમામ બ્રાહ્મણો નાસી ગયા. તેઓ અગસ્ત્ય મુનિના આશ્રમમાં ગયા અને તેમની સમક્ષ બધી વાત કરી.

Verse 16

भगवञ्छृणु नो वाक्यमस्माकं तु भयावहम् । निमंत्रिताः स्म सर्वे वा इल्वलेन वयं प्रभो

હે ભગવાન! અમારા ભયજનક વચનો સાંભળો. હે પ્રભુ! અમને બધાને ઇલ્વલે નિમંત્રિત કર્યા છે.

Verse 17

अस्माकं मृत्युरूपं तद्भोजनं नास्ति संशयः । तदस्मान्रक्ष भगवन्विषण्णागतचेतसः

એ ભોજન તો અમારા માટે સાક્ષાત્ મૃત્યુસ્વરૂપ છે—એમાં શંકા નથી. તેથી, હે ભગવન્, દુઃખથી ખિન્ન ચિત્તે શરણ આવી ગયેલા અમને રક્ષા કરો।

Verse 18

ततः प्रभासमासाद्य यत्र तौ दैत्यपुंगवौ । ब्रह्मघ्रौ पापनिरतौ ददर्श स महामुनिः

પછી તે પ્રભાસ-ક્ષેત્રે પહોંચ્યો, જ્યાં તે બે દૈત્યપુંગવો હતા. બ્રાહ્મણઘાતક અને પાપમાં રત એવા તેમને મહામુનિએ ત્યાં જોયા।

Verse 19

वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषरूपं महासुरम् । उवाच देहि मे भोज्यं बुभुक्षा मम वर्तते

મેષરૂપ મહાસુર વાતાપિને ભોજન માટે તૈયાર જોયા પછી તેણે કહ્યું—“મને ખાવાનું આપો; મને ભૂખ લાગી છે।”

Verse 20

इत्युक्तौ स्वागतं तत्र चक्राते मुनये तदा । भगवन्भोजनं तुभ्यं दास्येऽहं बहुविस्तरम् । कियन्मानस्तवाहारस्तावन्मानं पचाम्यहम्

એવું કહ્યા પછી તેમણે ત્યાં મુનિનું સ્વાગત કર્યું. કહ્યું—“હે ભગવન્, તમને બહુ વિસ્તૃત ભોજન આપીશ; તમારી ભૂખ જેટલી, એટલું જ હું રાંધીશ।”

Verse 21

अगस्त्य उवाच । अन्नं पचस्व दैत्येन्द्र किंचित्तृप्तिर्भविष्यति । एवमस्त्विति दैत्येन्द्रः पक्वमाह महामुने

અગસ્ત્યે કહ્યું—“હે દૈત્યેન્દ્ર, અન્ન રાંધ; થોડી તો તૃપ્તિ જરૂર થશે.” દૈત્યપ્રમુખે કહ્યું—“એવમસ્તુ”; અને મહામુનિને કહ્યું—“ભોજન તૈયાર છે.”

Verse 22

आस्यतामासनमिदं भुज्यतां स्वेच्छया मुने । इत्युक्तोऽघोरमंत्रं स जपन्कल्पांतकारकम् । धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महामुनिः

“હે મુને, આ આસન પર બેસો; પોતાની ઇચ્છા મુજબ ભોજન કરો.” એમ કહ્યા પછી મહામુનિ કલ્પાંત-વિનાશક અઘોરમંત્ર જપતા શ્રેષ્ઠ આસન પાસે જઈ બેઠા।

Verse 23

तं पर्यवेषद्दैत्येंद्र इल्वलः प्रहसन्निव । शतहस्तप्रमाणेन राशिमन्नस्य सोऽकरोत्

પછી દૈત્યેન્દ્ર ઇલ્વલ હસતો હોય તેમ તેની સેવા કરવા લાગ્યો અને તેણે સો હાથ જેટલા પ્રમાણનું અન્નનું મોટું ઢગલું તૈયાર કર્યું।

Verse 24

ततो हष्टमनाऽगस्त्यः प्राग्रसत्कवलद्वयम् । रूपं कृत्वा महत्तद्वद्यद्वत्सागरशोषणे

પછી હર્ષિત મનવાળા અગસ્ત્યે પહેલાં બે કવળ ગળી લીધાં; જેમ સમુદ્ર શોષતી વેળાએ તેમણે વિશાળ રૂપ ધારણ કર્યું હતું તેમ મહત્તમ રૂપ કર્યું।

Verse 25

समस्तमेव तद्भोज्यं वातापिं बुभुजे ततः । भुक्तवत्यसुरो ह्वानमकरोत्तस्य इल्वलः

પછી તેણે તે સમગ્ર ભોજન—વાતાપિ સહિત—ભક્ષણ કર્યું. અસુર ભક્ષાઈ ગયા પછી ઇલ્વલે તેને બોલાવ્યો (બહાર આવવા).

Verse 26

ततोऽसौ दत्तवानन्नमगस्त्यस्य महात्मनः । भस्मीचकार सर्वं स तदन्नं च सदानवम्

ત્યારે મહાત્મા અગસ્ત્યને અપાયેલું તે અન્ન અને તેમાં રહેલો દાનવ—બધું જ તેણે ભસ્મ કરી નાખ્યું।

Verse 27

इल्वलं क्रोधमुष्ट्या तु भस्मीचक्रे महामुनिः । ततो हाहारवं कृत्वा सर्वे दैत्या ननंशिरे

ત્યારે મહામુનિએ ક્રોધભર્યા મુષ્ટિપ્રહારથી ઇલ્વલને ભસ્મ કરી દીધો. પછી ‘હા હા’ એવો આર્તનાદ કરીને બધા દૈત્ય ભાગી ગયા.

Verse 28

ततोऽगस्त्यो महातेजा आहूय द्विजपुंगवान् । तत्स्थानं च ददौ तेभ्यो दैत्य्रानां द्रव्यपूरितम्

પછી મહાતેજસ્વી અગસ્ત્યે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને બોલાવી, દૈત્યોના ધનથી ભરેલું તે સ્થાન તેમને અર્પણ કર્યું.

Verse 29

क्षुधा हृता ततो देवि तत्रागस्त्यस्य दानवैः । तेन क्षुधा हरंनाम स्थानमासीद्विजन्मनाम्

પછી, હે દેવી, ત્યાં દાનવોએ અગસ્ત્યની ભૂખ દૂર કરી; તેથી દ્વિજોમાં તે સ્થાન ‘ક્ષુધાહર’—ભૂખ હરનાર—નામે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 30

तस्य पश्चिमभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । गंगेश्वरमिति ख्यातं गंगया यत्प्रतिष्ठितम्

તેના પશ્ચિમ ભાગમાં, બહુ દૂર નહીં, ગંગાદેવી દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ‘ગંગેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ (તીર્થ/શિવાલય) સ્થિત છે.

Verse 31

वातापिभक्षणेपूर्वमगस्त्येन महात्मना । दैत्यसंभक्षणोत्पन्नसर्वपातकशुद्धये । समाहूता महादेवि गंगापातकनाशिनी

મહાત્મા અગસ્ત્યે વાતાપિનું ભક્ષણ કરવાના પૂર્વે, હે મહાદેવી, દૈત્યભક્ષણથી ઉત્પન્ન થનારા સર્વ પાતકોની શુદ્ધિ માટે પાતકનાશિની ગંગાનું આવાહન કરવામાં આવ્યું.

Verse 32

ततो देवि समा याता गंगा पातकनाशिनी । शुद्धिं चकार तस्यर्षेस्तत्र स्थाने स्थिताऽभवत्

ત્યારે, હે દેવી, પાતકનાશિની ગંગા ત્યાં આવી; તેણે તે ઋષિને શુદ્ધ કર્યો અને એ જ સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત થઈ રહી।

Verse 33

अगस्त्यस्याऽश्रमे रम्ये नृणां पापभयापहे । तत्र गंगेश्वरं दृष्ट्वा अभक्ष्योद्भवपातकात् । मुच्यते नात्र संदेहः स्नानदानजपादिना

અગસ્ત્યના રમ્ય આશ્રમમાં, જે મનુષ્યોના પાપભયને દૂર કરે છે, ત્યાં ગંગેશ્વરના દર્શનથી નિષિદ્ધ આહારથી ઉત્પન્ન પાતકમાંથી મુક્તિ મળે છે—એમાં સંશય નથી; વિશેષ કરીને સ્નાન, દાન, જપ વગેરે દ્વારા।

Verse 285

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये न्यंकुमतीमाहात्म्येऽगस्त्याश्रमगंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના ન્યંકુમતીમાહાત્મ્યમાં ‘અગસ્ત્યાશ્રમ-ગંગેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો પંચ્યાસીવો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।