Adhyaya 347

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं वै हाटकेश्वरम् । नलेश्वरात्पूर्वभागे शतधन्वंतरद्वये

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, નલેશ્વરના પૂર્વ ભાગે બે સો ધનુષના અંતરે સ્થિત ‘હાટકેશ્વર’ નામના લિંગ પાસે જવું જોઈએ।

Verse 2

अगस्त्याम्रवनंनाम तत्र स्थाने तु संस्थितम् । चिंतामणेस्तु पूर्वेण ईशाने त्रिशतंधनुः । तत्र पूर्वं तपस्तप्तमगस्त्येन महात्मना

ત્યાં ‘અગસ્ત્યામ્રવન’ નામનું સ્થાન સ્થિત છે. ચિંતામણિના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશામાં ત્રણ સો ધનુષના અંતરે, એ જ સ્થળે મહાત્મા અગસ્ત્યે પૂર્વકালে તપ કર્યું હતું।

Verse 3

देव्युवाच । कस्मिन्काले महादेव सर्वं विस्तरतो वद

દેવીએ કહ્યું—હે મહાદેવ, આ કયા કાળમાં બન્યું? સર્વ વાત વિસ્તારે કહો।

Verse 4

ईश्वर उवाच । पुरा दैत्यगणा रौद्रा बभूवुर्वरवर्णिनि । कालकेया इति ख्यातास्त्रैलोक्योच्छेदकारकाः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે વરવર્ણિની, પ્રાચીન કાળે ભયંકર દૈત્યગણો ઊભા થયા; તેઓ ‘કાલકેય’ નામે પ્રસિદ્ધ, ત્રિલોકના વિનાશક હતા।

Verse 5

अथ ते निहताः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना । दैत्यसूदननाम्ना तु प्रभासक्षेत्रवासिना

પછી તેઓ બધા પ્રભુ વિષ્ણુ દ્વારા સંહારાયા; પ્રભાસક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનાર તે ભગવાન ત્યાં ‘દૈત્યસૂદન’—દૈત્યનાશક નામે પ્રસિદ્ધ હતા।

Verse 6

कृत्वा व्याघ्रस्य रूपं तु नाम्ना चक्रमुखीति च । हता वै तेन रूपेण ततोऽभूद्दैत्यसूदनः

તેણે વ્યાઘ્રરૂપ ધારણ કર્યું અને ‘ચક્રમુખી’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ થયો. એ જ રૂપમાં તેણે તેમને સંહાર્યા; તે કર્મથી તે ‘દૈત્યસૂદન’ કહેવાયો.

Verse 7

हतशेषाः समुद्रांते प्रविष्टा भयविह्वलाः । ततस्ते मंत्रयामासुः पीड्यंते देवताः कथम्

વધમાંથી બચેલા ભયથી વ્યાકુળ થઈ સમુદ્રકાંઠે પ્રવેશ્યા. પછી તેઓ વિચારવા લાગ્યા—“દેવતાઓને ફરી કેવી રીતે પીડાવીએ?”

Verse 9

अथ ते समयं कृत्वा रात्रौ निष्क्रम्य सागरात् । निर्जघ्नुस्तापसांस्तत्र यज्ञदानरतान्प्रिये

પછી તેમણે પરસ્પર સંધિ કરી; અને રાત્રે સાગરમાંથી બહાર નીકળી ત્યાં તપસ્વીઓનો સંહાર કર્યો—જે યજ્ઞ અને દાનમાં પરાયણ હતા, હે પ્રિયે.

Verse 10

प्रभासे तु महादेवि तत्र द्वादशयोजने । वसिष्ठस्याश्रमे तत्र महर्षीणां महात्मनाम्

હે મહાદેવી! પ્રભાસમાં દ્વાદશ યોજનના વિસ્તારની અંદર ત્યાં વસિષ્ઠનો આશ્રમ હતો—મહાત્મા મહર્ષિઓનું નિવાસસ્થાન.

Verse 11

भक्षितानि सहस्राणि पंच सप्त च तापसान् । शतानि पंच रैभ्यस्य विश्वामित्रस्य षोडश

તેઓએ તપસ્વીઓના હજારોને ભક્ષણ કર્યા—પાંચ હજાર અને વધુ સાત. તેમજ રૈભ્યના પાંચસો અને વિશ્વામિત્રના સોળને પણ ગળી ગયા.

Verse 12

च्यवनस्य च सप्तैव जाबालेर्द्विशतं मुनेः । वालखिल्याश्रमे पुण्ये षट्छतानि दुरात्मभिः

તે દુરાત્માઓએ ચ્યવન ઋષિના સાત અને જાબાલિ મુનિના બસો શિષ્યોનું ભક્ષણ કર્યું. પવિત્ર વાલખિલ્ય આશ્રમમાં પણ છસો ઋષિઓને મારી નાખ્યા.

Verse 13

यत्र क्वचिद्भवेद्यज्ञस्तत्र गत्वा निशागमे । यज्ञदानसमायुक्तानृत्विजो भक्षयंति च

જ્યાં ક્યાંય પણ યજ્ઞ થતો, ત્યાં રાત્રિના સમયે જઈને તેઓ યજ્ઞ અને દાનના કાર્યમાં જોડાયેલા ઋત્વિજો (બ્રાહ્મણો) નું ભક્ષણ કરતા હતા.

Verse 14

ततो भयाकुलाः सर्वे बभूवुर्जगती तले । न च कश्चिद्विजानाति दैत्यानां तु विचेष्टितम्

ત્યારબાદ પૃથ્વી પરના તમામ લોકો ભયભીત થઈ ગયા. પરંતુ દૈત્યોની આ ગુપ્ત ચેષ્ટા વિશે કોઈ કશું જાણી શકતું ન હતું.

Verse 15

रात्रौ स्वपंति मुनयः सुखशय्यागताश्च ते । प्रभाते त्वध्वरे तेषामस्थिसंघाश्च केवलम्

રાત્રે મુનિઓ સુખપૂર્વક પથારીમાં સૂતા હતા, પરંતુ સવારે યજ્ઞભૂમિમાં માત્ર તેમના હાડકાંના ઢગલા જ જોવા મળતા હતા.

Verse 16

ततो धर्मक्रियास्त्यक्ता भूतले सर्वमानवैः । निःस्वाध्यायवषट्कारं भूतलं समपद्यत

ત્યારબાદ પૃથ્વી પરના સર્વે મનુષ્યોએ ધાર્મિક ક્રિયાઓનો ત્યાગ કર્યો. સમગ્ર પૃથ્વી સ્વાધ્યાય અને વષટ્કાર (યજ્ઞ મંત્રો) થી રહિત થઈ ગઈ.

Verse 17

अथान्ये तापसा रात्रौ संयुताश्च च धृतायुधाः । अथोच्छेदं गते धर्मे पीडितास्त्रिदिवौकसः

પછી અન્ય તપસ્વીઓ રાત્રે એકત્ર થઈ શસ્ત્ર ધારણ કરીને ઊભા થયા; અને જ્યારે ધર્મનો ઉચ્છેદ થવા લાગ્યો, ત્યારે ત્રિદિવના નિવાસીઓ અત્યંત પીડિત થયા।

Verse 18

किमेतदिति जल्पंतो ब्रह्माणं शरणं गताः । भगवंस्तापसाः सर्वे तथा ये ज्ञानशीलिनः

“આ શું છે?” એમ બોલતા સર્વ તપસ્વીઓ તથા જ્ઞાનનિષ્ઠ જનોએ ‘હે ભગવન’ કહી બ્રહ્માની શરણ લીધી।

Verse 19

भक्ष्यन्ते केनचिद्रात्रौ मृत्युमेव प्रयान्ति च । नष्टधर्मक्रियाः सर्वे भूतले प्रपितामह

“રાત્રે કોઈ અજ્ઞાત સત્તા તેમને ભક્ષે છે અને તેઓ માત્ર મૃત્યુને જ પામે છે. હે પ્રપિતામહ! ભૂતલ પર સર્વ ધર્મક્રિયાઓ નષ્ટ થઈ ગઈ છે।”

Verse 20

यो धर्ममाचरेदह्नि स रात्रौ मृत्युमेति च । न स्वाध्यायवषट्कारं समस्ते भूतले विभो

“જે દિવસે ધર્મ આચરે છે, તે રાત્રે મૃત્યુને પામે છે. હે વિભો! સમગ્ર ભૂતલ પર ન સ્વાધ્યાય છે, ન વષટ્કારનો ઉચ્ચાર।”

Verse 21

धर्माभावाद्वयं सर्वे संदेहं परमं गताः । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा देवः पितामहः । अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वान्सन्देहं परमं गतान्

“ધર્મના અભાવથી અમે બધા પરમ સંશયમાં પડી ગયા છીએ.” તેમનાં વચન સાંભળી અને ધ્યાન કરીને દેવ પિતામહ બ્રહ્માએ પરમ સંશયમાં પડેલા સર્વ દેવોને કહ્યું।

Verse 22

कालेया इति विख्याता दानवा रौद्रकारिणः । ते समुद्रं समासाद्य तापसान्भक्षयंति च

'કાલેય' નામે પ્રખ્યાત તે દાનવો ભયંકર કૃત્યો કરનારા છે. તેઓ સમુદ્રનો આશરો લઈ તપસ્વીઓનું ભક્ષણ કરે છે.

Verse 23

युष्माकं च विनाशाय ते न शक्या निषूदितुम् । यतध्वमेषां नाशाय नो चेन्नाशो भविष्यति

તેઓ તમારા વિનાશનું કારણ બનશે અને તેમને મારવા મુશ્કેલ છે. તેમના નાશ માટે પ્રયત્ન કરો, નહીંતર તમારો જ વિનાશ થશે.

Verse 24

व्रजध्वं भूतले शीघ्रमगस्त्यो यत्र तिष्ठति । व्रतचर्यारतो नित्यं प्रभासे क्षेत्र उत्तमे

પૃથ્વી પર જલ્દી જાઓ જ્યાં અગસ્ત્ય મુનિ નિવાસ કરે છે. તેઓ ઉત્તમ પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં નિત્ય વ્રતપાલનમાં લીન રહે છે.

Verse 25

स शक्तः सागरं पातुं मित्रावरुणसंभवः । प्रसाद्यश्च स युष्माभिः समुद्रं पिब सत्तम

મિત્રાવરુણના પુત્ર (અગસ્ત્ય) સમુદ્રને પીવા માટે સમર્થ છે. તમે તેમને પ્રસન્ન કરો અને પ્રાર્થના કરો કે 'હે સત્તમ! સમુદ્રનું પાન કરો'.

Verse 26

ततस्तथा कृते तेन ते सर्वे दानवाधमाः । वध्या युष्माकं भविष्यंति एवं च त्रिदिवेश्वराः

જ્યારે તેઓ આમ કરશે, ત્યારે તે બધા નીચ દાનવો તમારા દ્વારા વધ કરવા યોગ્ય બની જશે. હે દેવો! આવું જ થશે.

Verse 27

ईश्वर उवाच । एवमुक्ताः सुराः सर्वे ब्रह्मणा लोककारिणा । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य अगस्त्यं शरणं गताः

ઈશ્વરે કહ્યું—લોકહિતકારી બ્રહ્માએ એમ કહ્યાથી સર્વ દેવો પ્રભાસ ક્ષેત્રે પહોંચી અગસ્ત્ય મુનિની શરણમાં ગયા.

Verse 28

देवा ऊचुः । रक्षरक्ष द्विजश्रेष्ठ त्रैलोक्यं संशयं गतम् । कालकेयैः प्रतिध्वस्तं समुद्रं समुपाश्रितैः

દેવોએ કહ્યું—રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ત્રિલોક સંકટમાં છે; સમુદ્રમાં આશ્રય લીધેલા કાલકેયોએ તેને ધ્વસ્ત કરી નાખ્યું છે.

Verse 29

तं शोषय द्विजश्रेष्ठ हितार्थं त्रिदिवौकसाम् । नान्यः शक्तः पुमान्कश्चित्कर्तुमीदृक्क्रिया विभो

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ત્રિદિવવાસીઓના હિત માટે તે સમુદ્રને શોષી નાખો. હે વિભો, આવી ક્રિયા કરવા તમારા સિવાય બીજો કોઈ સમર્થ નથી.

Verse 30

ईश्वर उवाच । एवमुक्तः सुरगणैरगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । जगाम त्रिदशैः सार्धं समुद्रं प्रति हर्षितः

ઈશ્વરે કહ્યું—દેવગણોએ એમ કહ્યાથી મુનિપુંગવ અગસ્ત્ય આનંદિત થઈ ત્રિદશો સાથે સમુદ્ર તરફ ગયા.

Verse 31

गीयमानस्तु गंधर्वैः स्तूयमानस्तु किन्नरैः । श्लाघ्यमानस्तु विबुधैर्वाक्यमेतदुवाच ह

ગંધર્વો દ્વારા ગવાતાં, કિન્નરો દ્વારા સ્તુત થતાં અને દેવો દ્વારા પ્રશંસિત થતાં તેમણે ત્યારે આ વચન કહ્યું.

Verse 32

एष त्रैलोक्यरक्षार्थं शोषयामि महार्णवम् । द्रक्ष्यध्वं कौतुकं देवाः समीनमकरैर्महत्

ત્રિલોકની રક્ષા માટે હું આ મહાસમુદ્રને શોષી નાખીશ. હે દેવો, માછલાં અને મકરોથી ભરેલું આ વિશાળ અદ્ભુત દૃશ્ય જુઓ।

Verse 33

एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो ह्यगस्त्यो भगवान्मुनिः । गंडूषमकरोत्सर्वं सागरं सरितांपतिम्

એવું કહી દ્વિજશ્રેષ્ઠ ભગવાન મુનિ અગસ્ત્યે નદીઓના સ્વામી સમગ્ર સાગરને ગંડૂષમાત્ર કરી પી લીધો।

Verse 34

पीते तत्र महासिन्धावगत्स्ये न महात्मना । दानवा भयसंत्रस्ता इतश्चेतश्च बभ्रमुः

ત્યાં મહાત્મા અગસ્ત્યે મહાસિંધુ પી લીધા પછી દાનવો ભયથી સંત્રસ્ત થઈ ઇધર-ઉધર દોડવા લાગ્યા।

Verse 35

वध्यमानाः सुरैस्तत्र शस्त्रैः सुनिशितैस्तथा । कांतारमन्ये गच्छंतः पलायनपरायणा

ત્યાં દેવોના અત્યંત તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી વધ થતો હતો ત્યારે કેટલાક દાનવો માત્ર પલાયનને ધ્યેય બનાવી કાંતાર વનમાં દોડી ગયા।

Verse 36

हतभूयेषु दैत्येषु विदार्य धरणीतलम् । पातालं विविशुस्तूर्णं रुधिरेण परिप्लुताः

જ્યારે બહુભાગ દૈત્યો હણાઈ ગયા, ત્યારે બચેલાં રક્તથી લથપથ થઈ ધરણીનું પૃષ્ઠ ફાડી ઝડપથી પાતાળમાં પ્રવેશી ગયા।

Verse 37

अथोचुस्त्रिदशा हृष्टा अगस्त्यं मुनिसत्तमम् । सिद्धं नो वांछितं सर्वं पूर्यतां सागरः पुनः

ત્યારે હર્ષિત દેવોએ મુનિશ્રેષ્ઠ અગસ્ત્યને કહ્યું— “અમારી સર્વ ઇચ્છાઓ સિદ્ધ થઈ; હવે સાગર ફરીથી ભરાઈ જાય.”

Verse 38

अगस्त्य उवाच । जीर्णं तोयं मया देवास्तथैवामेध्यतां गतम् । उत्पत्स्यति रघूणां हि कुले नृपतिसत्तमः

અગસ્ત્ય બોલ્યા— “હે દેવો, મેં તે જળ પીીને જીર્ણ કરી દીધું છે; તે અમેધ્યતાને પામ્યું છે, તેથી પાછું આપવાનું યોગ્ય નથી. પરંતુ રઘુકુળમાં એક ઉત્તમ નૃપતિ ઉત્પન્ન થશે।”

Verse 39

भगीरथेति विख्यातः सर्वशस्त्रभृतां वरः । स ज्ञातिकारणादेव गंगां तत्रानयिष्यति

તે ‘ભગીરથ’ નામે વિખ્યાત, સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ હશે; પોતાના પિતૃકારણથી જ તે ત્યાં ગંગાને લાવશે।

Verse 40

ब्रह्मलोकात्सरिच्छ्रेष्ठां तया पूर्णो भविष्यति । एवमुक्त्वा सुरैः सार्द्धं स्वस्थानं चागमन्मुनिः

બ્રહ્મલોકમાંથી નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી (ગંગા) આવશે; તેના દ્વારા સાગર ફરીથી પૂર્ણ થશે. એમ કહી મુનિ દેવો સાથે પોતાના સ્થાને ગયા।

Verse 41

ततः स्वमाश्रमं प्राप्तं देवा वाक्यमथाबुवन् । अनेन कर्मणा ब्रह्मन्परितुष्टा वयं मुने

પછી મુનિ પોતાના આશ્રમમાં પહોંચ્યા ત્યારે દેવોએ કહ્યું— “હે બ્રાહ્મણ, હે મુને, આ કર્મથી અમે અત્યંત પ્રસન્ન છીએ.”

Verse 42

किं कुर्मो ब्रूहि तेऽभीष्टं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

અમે શું કરીએ? તમારું અભીષ્ટ કહો—ભલે તે અતિ દુર્લભ હોય તોય।

Verse 43

अगस्त्य उवाच । यावद्ब्रह्मसहस्राणि पंचविंशतिकोटयः । वैमानिको भविष्यामि दक्षिणांबरमूर्द्धनि

અગસ્ત્યએ કહ્યું—પચ્ચીસ કરોડ બ્રહ્મ-સહસ્રો જેટલો સમય ટકે, તેટલો સમય હું દક્ષિણ આકાશ-શિખરે વૈમાનિક (દિવ્ય વિમાનચારી) રહીશ।

Verse 44

अत्रागत्य नरो यस्तु ममाश्रमपदे शुभे । हाटकेश्वरसांनिध्ये प्रभासक्षेत्र उत्तमे

જે મનુષ્ય અહીં—મારા શુભ આશ્રમસ્થાને, હાટકેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં, ઉત્તમ પ્રભાસક્ષેત્રમાં—આવે છે,

Verse 45

स्नानमाचरते सम्यक्स यातु परमां गतिम् । पातालादवतीर्णं तं लिंगरूपं महेश्वरम्

અને જે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે. પાતાળથી અવતીર્ણ તે મહેશ્વર અહીં લિંગરૂપે વિરાજે છે।

Verse 46

मया तपः प्रभावेन स्थापितं यः प्रपूजयेत् । दिनेदिने भवेत्तस्य गोशतस्य फलं ध्रुवम्

મારા તપઃપ્રભાવથી સ્થાપિત થયેલ તેને જે દિનપ્રતિદિન પૂજે, તેને નિશ્ચિતપણે સો ગાયોના દાન જેટલું ફળ મળે છે।

Verse 47

लोपामुद्रासहायं मां यो मर्त्यः संप्रपूजयेत् । अर्घ्यं दद्याद्विधानेन काश पुष्पैः समाहितः

જે મર્ત્ય લોપામુદ્રાને સહચરી બનાવી મારી વિધિપૂર્વક પૂજા કરે અને એકાગ્રચિત્તે કાશના પુષ્પોથી અર્ઘ્ય અર્પે,

Verse 48

प्राप्ते शरदि काले च स यातु परमां गतिम् । लोपामुद्रासहायं मां हाटकेश्वरसंयुतम्

શરદઋતુ આવે ત્યારે તે પરમ ગતિને પામે છે, લોપામુદ્રાસહિત અને હાટકેશ્વર-સંયુક્ત એવા મારી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરીને।

Verse 49

अयने चोत्तरे पूज्य गोलक्ष फलमाप्नुयात् । यः श्राद्धं कुरुते चात्र अयने चोत्तरे द्विजः । भूयात्तस्य फलं कृत्स्नं गयाश्राद्धस्य सत्तमाः

ઉત્તરાયણમાં પૂજા કરવાથી તે એક લાખ ગૌદાનનું ફળ પામે છે. અને જે દ્વિજ અહીં ઉત્તરાયણમાં શ્રાદ્ધ કરે છે, હે સત્તમો, તે ગયા-શ્રાદ્ધનું સંપૂર્ણ પુણ્યફળ મેળવે છે.

Verse 50

ईश्वर उवाच । बाढमित्ये व ते चोक्त्वा सर्वे देवाः सवासवाः । स्वस्थानं तु गताः सर्वे संहृष्टमनसस्तदा

ઈશ્વરે કહ્યું—“તથાસ્તુ.” એમ કહી ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો તે સમયે હર્ષિત મનથી પોતાના-પોતાના ધામે ગયા.

Verse 51

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्ते शरदि मानवः । अगस्त्यस्याश्रमं गत्वा हाटकेशं प्रपूजयेत्

અતએવ શરદઋતુ આવે ત્યારે મનુષ્યે સર્વ પ્રયત્નથી અગસ્ત્યના આશ્રમે જઈ હાટકેશનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 52

अगस्त्येश्वरनामानं कल्पलिंगं सुरप्रियम् । यश्चैतच्छुणुयाद्भक्त्या ऋषेस्तस्य विचेष्टितम् । अहोरात्रकृतात्पापात्तत्क्षणा देव मुच्यते

આ અગસ્ત્યેશ્વર નામનું કલ્પલિંગ દેવોને પ્રિય છે. જે ભક્તિપૂર્વક તે ઋષિના ચરિત્રનું શ્રવણ કરે છે, તે, હે દેવ, દિવસ-રાત કરેલા પાપોથી તત્ક્ષણે મુક્ત થાય છે.

Verse 346

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये हाटकेश्वरमाहात्म्य वर्णनंनाम षट्चत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘હાટકેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ત્રણસો સત્તાવીસ નહીં, પરંતુ ત્રણસો સૈંતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.