Adhyaya 338

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देविकातटसंस्थितम् । जालेश्वरेति विख्यातं सुरासुरनमस्कृतम्

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, દેવિકા નદીના તટ પર સ્થિત તે પવિત્ર સ્થાને જવું જોઈએ; જે ‘જાલેશ્વર’ નામે વિખ્યાત છે અને દેવ-અસુર બંને દ્વારા નમસ્કૃત છે.

Verse 2

मन्वन्तरे चाक्षुषे च सम्प्राप्ते द्वापरे युगे । नाम्ना जालेश्वरं लिंगं देविकातटसंस्थितम्

ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં, જ્યારે દ્વાપર યુગ આવ્યો, ત્યારે દેવિકા તટ પર ‘જાલેશ્વર’ નામનું લિંગ સ્થાપિત હતું.

Verse 3

पूज्यते नागकन्याभिर्न तत्पश्यंति मानवाः । महा तेजोमणिमयं चंद्रबिंबसमप्रभम् । स्मरणात्तस्य देवस्य ब्रह्महत्या प्रणश्यति

તેની પૂજા નાગકન્યાઓ કરે છે, પરંતુ મનુષ્યો તેને જોઈ શકતા નથી. તે મહાતેજસ્વી, મણિમય છે અને ચંદ્રબિંબ સમાન પ્રકાશમાન છે. તે દેવનું સ્મરણમાત્ર કરવાથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ નાશ પામે છે.

Verse 4

देव्युवाच । कथं जालेश्वरं नाम कस्मिन्काले बभूव तत्

દેવીએ કહ્યું—‘જાલેશ્વર’ નામ કેવી રીતે પડ્યું, અને તે કયા કાળે પ્રાદુર્ભવ્યું?

Verse 5

साधुभिः सह संवासात्के गुणाः परिकीर्त्तिताः । के लोकाः कानि पुण्यानि तत्सर्वं शंस मे प्रभो

હે પ્રભો, સાધુઓના સહવાસથી કયા ગુણો કીર્તિત છે? કયા લોક પ્રાપ્ત થાય છે અને કયા પુણ્ય મળે છે? તે સર્વ મને કહો.

Verse 6

ईश्वर उवाच । अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । नाभागस्य च संवादमापस्तंबतपोनिधेः

ઈશ્વરે કહ્યું—અહીં જ હું એક પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ ઉદાહરું છું—નાભાગ અને તપોનિધિ આપસ્તંબનો સંવાદ।

Verse 7

महर्षिरात्मवान्पूर्वमापस्तंबो द्विजाग्रणीः । उपावसन्सदा रम्भो बभूव भगवांस्तदा

પૂર્વે આત્મસંયમી મહર્ષિ આપસ્તંબ, દ્વિજોમાં અગ્રણી, સદા ઉપવાસપરાયણ રહ્યા; તે તપથી તેઓ તેજસ્વી અને ભગવદ્ભાવયુક્ત બન્યા।

Verse 8

नित्यं क्रोधं च लोभं च मोहं द्रोहं विसृज्य सः । देविकासरितो मध्ये विवेश सलिलाशये

તે નિત્ય ક્રોધ, લોભ, મોહ અને દ્રોહ ત્યજીને દેવિકા નદીના મધ્યস্থিত જલાશયમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 9

क्षेत्रे प्राभासिके रम्ये सम्यग्ज्ञात्वा शिवप्रिये । तत्रास्य वसतः कालः समतीतो महांस्तदा

શિવપ્રિય રમ્ય પ્રાભાસક્ષેત્રને યથાવત્ જાણી તેણે ત્યાં જ નિવાસ કર્યો; અને ત્યાં વસતા વસતા બહુ દીર્ઘ સમય વીતી ગયો.

Verse 10

परेण ध्यानयोगेन स्थाणुभूतस्य तिष्ठतः । ततः कदाचिदागत्य तं देशं मत्स्यजीविनः

પરમ ધ્યાનયોગમાં લીન થઈ તે થાંભલા સમ અચળ ઊભો રહ્યો; ત્યારે ક્યારેક માછીમારો તે સ્થળે આવી પહોંચ્યા.

Verse 11

प्रसार्य सुमहज्जालं सर्वे चाकर्षयन्बलात् । अथ तं च महामत्स्यं निषादा बलदर्पिताः

તેમણે અતિ વિશાળ જાળ પાથરી સૌએ બળપૂર્વક ખેંચ્યું; પછી બળના દર્પથી મત્ત નિષાદોએ એક મહામાછલાં પણ ખેંચી કાઢ્યું.

Verse 12

तस्मादुत्तारयामासुः सलिलाद्ब्रह्मनंदनम् । तं दृष्ट्वा तपसा दीप्तं कैवर्त्ता भयविह्वलाः । शिरोभिः प्रणिपत्योच्चैरिदं वचनमब्रुवन्

તે જળમાંથી તેમણે બ્રહ્મનંદન (બ્રાહ્મણ ઋષિ)ને બહાર ખેંચી કાઢ્યો. તપસ્યાથી તેજસ્વી તેને જોઈ માછીમારો ભયથી વ્યાકુળ થયા; માથું નમાવી પ્રણામ કરીને ઊંચે સ્વરે આ વચન બોલ્યા.

Verse 13

निषादा ऊचुः । अज्ञानात्कृतपापानामस्माकं क्षन्तुमर्हसि । किं वा कार्यं प्रियं तेऽद्य तदाज्ञापय सुव्रत

નિષાદોએ કહ્યું—અજ્ઞાનવશ પાપ કરનાર અમને આપ ક્ષમા કરો. આજે આપને પ્રિય એવું કયું કાર્ય અમે કરીએ? હે સુવ્રત, આજ્ઞા આપો.

Verse 14

स मुनिस्तन्महद्दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् । कृपया परयाविष्टो दाशान्प्रोवाच दुःखितः

તે મુનિએ માછલીઓનો મહાસંહાર જોયો ત્યારે પરમ કરુણાથી વ્યાપ્ત થયો; શોકાકુલ થઈ દુઃખિત ચિત્તે માછીમારોને કહ્યું.

Verse 15

केन मे स्यादुपायो हि सर्वे स्वार्थे बत स्थिताः । ज्ञानिनामपि यच्चेतः केवलात्महिते रतम्

મારા માટે ઉપાય શું હોઈ શકે? અહો, બધા સ્વાર્થમાં જ સ્થિર છે; જ્ઞાનીઓનું મન પણ માત્ર આત્મહિતમાં જ રમે છે.

Verse 16

ज्ञानिनोपि यदा स्वार्थमाश्रित्य ध्यानमास्थिताः । दुःखार्त्तानीह सत्त्वानि क्व यास्यंति सुखं ततः

જ્યારે જ્ઞાનીઓ પણ સ્વાર્થનો આશ્રય લઈને ધ્યાનમાં સ્થિત થાય છે, ત્યારે અહીં દુઃખાર્ત પ્રાણીઓ સુખ ક્યાંથી પામશે?

Verse 17

योऽभिवांछति भोक्तुं वै दुःखान्येकांततो जनः । पापात्पापतरं तं हि प्रवदंति मुमुक्षवः

જે મનુષ્ય એકાંતથી માત્ર દુઃખો જ ‘ભોગવવા’ ઇચ્છે છે, તેને મુમુક્ષુઓ પાપ કરતાં પણ વધુ પાપી કહે છે.

Verse 18

को नु मे स्यादुपायो हि येनाहं दुःखितात्मवान् । अंतः प्रविष्टः सत्त्वानां भवेयं सर्वदुःखभुक्

મારા માટે એવો કયો ઉપાય, જેના દ્વારા હું—દુઃખિત હૃદયવાળો—સર્વ પ્રાણીઓમાં અંતઃપ્રવેશ કરીને તેમના સર્વ દુઃખનો ભોગી બની જાઉં?

Verse 19

यन्ममास्ति शुभं किचित्तदेनानुपगच्छतु । यत्कृतं दुष्कृतं तैश्च तदशेषमुपेतु माम्

મારામાં જે થોડું પણ પુણ્ય છે તે આ દુઃખિત પ્રાણીઓને પ્રાપ્ત થાઓ. અને એમના દ્વારા કરાયેલું જે પાપ છે તે સર્વ નિઃશેષ મારી ઉપર આવી પડે.

Verse 20

दृष्ट्वांधान्कृपणान्व्यंगाननाथान्रोगिणस्तथा । दया न जायते यस्य स रक्ष इति मे मतिः

અંધ, દીન, અપંગ, અનાથ અને રોગીઓને જોઈને પણ જેના હૃદયમાં દયા ન જાગે, તે મારા મત પ્રમાણે રાક્ષસ છે.

Verse 21

प्राणसंशयमापन्नान्प्राणिनो भयविह्वलान् । यो न रक्षति शक्तोपि स तत्पापं समश्नुते

પ્રાણસંકટમાં પડેલા અને ભયથી કંપતા પ્રાણીઓને, શક્તિ હોવા છતાં જે રક્ષા ન કરે, તે એ પાપનો ભાગી બને છે.

Verse 22

आहुर्जनानामार्त्तानां सुखं यदुपजायते । तस्य स्वर्गोऽपवर्गो वा कलां नार्हति षोडशीम्

કહે છે—આર્ત લોકોને સહાયથી જે સુખ ઉપજે છે, તેની સોળમાં એક કળા જેટલું પણ સ્વર્ગ કે મોક્ષ નથી.

Verse 23

तस्मान्नैतानहं दीनांस्त्यक्त्वा मीनान्सुदुःखितान् । पदमात्रं तु यास्यामि किं पुनस्त्रिदशालयम्

અતએવ હું આ દીન, અત્યંત દુઃખિત માછલીઓને ત્યજીને નહીં જાઉં. હું એક પગલું પણ નહીં ચાલું; તો દેવલોક તો કેટલી દૂર!

Verse 24

ईश्वर उवाच । निशम्यैतदृषेर्वाक्यं दाशास्ते जातसंभ्रमाः । यथावृत्तं तु तत्सर्वं नाभागाय न्यवेदयन्

ઈશ્વરે કહ્યું—ઋષિના વચન સાંભળી માછીમારો ગભરાઈ ગયા અને જે રીતે ઘટના બની હતી તે બધું નાભાગને યથાવત્ કહી સંભળાવ્યું.

Verse 25

नाभागोऽपि ततः श्रुत्वा तं द्रष्टुं ब्रह्मनन्दनम् । त्वरितः प्रययौ तत्र सामात्यः सपुरोहितः

આ વાત સાંભળી નાભાગ પણ બ્રહ્માના પુત્રના દર્શન માટે ઉતાવળે નીકળ્યો; મંત્રીઓ અને રાજપુરોહિત સાથે ત્યાં પહોંચ્યો.

Verse 26

स सम्यक्पूजयित्वा तं देवकल्पमुनिं नृपः । प्रोवाच भगवन्ब्रूहि किं करोमि तवाज्ञया

દેવતુલ્ય તેજસ્વી તે મુનિનું યથાવિધી પૂજન કરીને રાજાએ કહ્યું—“ભગવન્, તમારી આજ્ઞા મુજબ હું શું કરું? કૃપા કરીને કહો.”

Verse 27

आपस्तंब उवाच । श्रमेण महताविष्टाः कैवर्त्ता दुःखजीविनः । मम मूल्यं प्रयच्छेति यद्योग्यं मन्यसे नृप

આપસ્તંબે કહ્યું—“ઘણા પરિશ્રમથી પીડિત અને દુઃખજીવન જીવતા કેવર્તો કહે છે—‘અમારું મૂલ્ય આપો.’ હે નૃપ, તમને યોગ્ય લાગે તો તે ચૂકવો.”

Verse 28

नाभाग उवाच । सहस्राणां शतं मूल्यं निषादेभ्यो ददाम्यहम् । निग्रहाख्यस्य भगवन्यथाह ब्रह्मनंदनः

નાભાગે કહ્યું—“ભગવન્, હું નિષાદોને એક લાખનું મૂલ્ય આપીશ—‘નિગ્રહ’ નામના વિષયમાં બ્રહ્માના પુત્રે જેમ કહ્યું તેમ.”

Verse 29

आपस्तंब उवाच । नाहं शतसहस्रैश्च नियम्यः पार्थिव त्वया । सदृशं दीयतां मूल्यममात्यैः सह चिंतय

આપસ્તંબ બોલ્યા—હે રાજન, શતસહસ્રથી પણ હું ‘ખરીદાઈ’ શકતો નથી. યોગ્ય મૂલ્ય આપો; અમાત્યો સાથે વિચાર કરો.

Verse 30

नाभाग उवाच । कोटिः प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यो द्विजोत्तम । यद्येतदपि ते मूल्यं ततो भूयः प्रदीयते

નાભાગ બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ, નિષાદોને મૂલ્ય તરીકે એક કોટિ આપો. એ પણ યોગ્ય ન હોય તો વધુ પણ આપવામાં આવશે.

Verse 31

आपस्तंब उवाच । नार्हं मूल्यं च मे कोटिरधिकं वापि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह चिंतय

આપસ્તંબ બોલ્યા—હે રાજન, મારા માટે કોટિ પણ યોગ્ય મૂલ્ય નથી, વધુ તો નથી જ. યોગ્ય દાન આપો; બ્રાહ્મણો સાથે વિચાર કરો.

Verse 32

नाभाग उवाच । अर्द्धराज्यं समस्तं वा निषादेभ्यः प्रदीयताम् । एतन्मूल्यमहं मन्ये किं वाऽन्यन्मन्यसे द्विज

નાભાગ બોલ્યા—નિષાદોને અર્ધ રાજ્ય કે સમગ્ર રાજ્ય આપી દો. હું આને જ યોગ્ય મૂલ્ય માનું છું; હે દ્વિજ, તને બીજું કંઈ યોગ્ય લાગે છે શું?

Verse 33

आपस्तंब उवाच । अर्धराज्यसमस्तं वा नाहमर्हामि पार्थिव । सदृशं दीयतां मूल्यमृषिभिः सह चिंतय

આપસ્તંબ બોલ્યા—હે રાજન, અર્ધ રાજ્ય કે સમગ્ર રાજ્ય—બન્નેનો હું અધિકારી નથી. યોગ્ય દાન આપો; ઋષિઓ સાથે વિચાર કરો.

Verse 34

महर्षेस्तद्वचः श्रुत्वा नाभागः स विषादवान् । चिन्तयामास दुःखार्तः सामात्यः सपुरोहितः

મહર્ષિના તે વચનો સાંભળી નાભાગ અત્યંત વિષાદમાં પડ્યો. શોકથી પીડિત થઈ તે પોતાના મંત્રીઓ અને પુરોહિત સાથે વિચાર કરવા લાગ્યો.

Verse 35

ततः कश्चिदृषिस्तत्र लोमशस्तु महातपाः । नाभागमब्रवीन्मा भैस्तोषयिष्यामि तं मुनिम्

પછી ત્યાં મહાતપસ્વી ઋષિ લોમશ પ્રગટ થયા. તેમણે નાભાગને કહ્યું—“ભય ન કર; હું તે મુનિને સંતોષી દઈશ.”

Verse 36

नाभाग उवाच । ब्रूहि मूल्यं महाभाग मुनेरस्य महात्मनः । परित्रायस्व मामस्मात्सज्ञातिकुलबांधवम्

નાભાગ બોલ્યો—“હે મહાભાગ! આ મહાત્મા મુનિ માટે યોગ્ય મૂલ્ય/અર્પણ કહો. મને આ સંકટમાંથી બચાવો—મારા સ્વજનો, કુળ અને બંધુઓ સહિત.”

Verse 37

निर्दहेद्भगवान्रुद्रस्त्रैलोक्यं सचराचरम् । किं पुनर्मानुषं हीनमत्यंतवि षयात्मकम्

ભગવાન રુદ્ર ચરાચર સહિત ત્રિલોકને પણ દહન કરી શકે છે; તો પછી વિષયોમાં અત્યંત આસક્ત આ દીન માનવની શું ગણતરી?

Verse 39

लोमश उवाच । त्वमीड्यो हि महाराज जगत्पूज्यो द्विजोत्तमः । गावश्च दिव्यास्तस्माद्गौर्मूल्यमम्यै प्रदीयताम्

લોમશ બોલ્યા—“હે મહારાજ! તમે સ્તુત્ય છો, જગત્પૂજ્ય દ્વિજોત્તમ છો. ગાયો દિવ્ય છે; તેથી તેમને મૂલ્ય/અર્પણ રૂપે એક ગાય અર્પણ કરો.”

Verse 40

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भगवन्क्रीत एव न संशयः । एतद्योग्यतमं मूल्यं भवतो मुनिसत्तम

ઉઠો, ઊઠો, ભગવન્—નિઃસંદેહ તમે યથાર્થ રીતે સંતોષ પામ્યા છો (ક્રીત). હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ જ તમારાં માટે સર્વોત્તમ યોગ્ય મૂલ્ય છે.

Verse 41

आपस्तंब उवाच । उत्तिष्ठाम्येष सुप्रीतः सम्यक्क्रीतोऽस्मि पार्थिव । गोभ्यो मूल्यं न पश्यामि पवित्रं परमं भुवि

આપસ્તંબ બોલ્યા—હે રાજન, હું ઊઠું છું; હું અત્યંત પ્રસન્ન છું, હું સમ્યક્ રીતે સંતોષ પામ્યો છું (ક્રીત). ધરતી પર ગાયો કરતાં શ્રેષ્ઠ મૂલ્ય મને દેખાતું નથી; તે પરમ પવિત્ર છે.

Verse 42

गावः प्रदक्षिणीकार्याः पूजनीयाश्च नित्यशः । मंगलायतनं देव्यः सृष्टा ह्येताः स्वयंभुवा

ગાયોનું પ્રદક્ષિણ કરવું અને નિત્ય પૂજન કરવું જોઈએ. આ દિવ્ય ગાયો મંગળનું ધામ છે; સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ એમને સર્જ્યા છે.

Verse 43

अग्न्यगाराणि विप्राणां देवतायतनानि च । यद्गोमयेन शुद्ध्यंति किंभूतमधिकं ततः

જ્યારે બ્રાહ્મણોના અગ્નિગૃહો અને દેવતાઓના મંદિરો પણ ગોમયથી શુદ્ધ થાય છે, ત્યારે તેનાથી વધુ મહિમા બીજું શું હોઈ શકે?

Verse 44

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिस्तथैव च । गवां पंच पवित्राणि पुनंति सकलं जगत्

ગોમૂત્ર, ગોમય, દૂધ, દહીં અને ઘી—ગાયના આ પાંચ પવિત્ર દ્રવ્યો સમગ્ર જગતને પાવન કરે છે.

Verse 45

गावो ममाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च । गावो मे ह्रदये चैव गवां मध्ये वसाम्यहम

ગાયો સદા મારા આગળ રહે છે અને ગાયો જ મારા પાછળ પણ છે. ગાયો મારા હૃદયમાં વસે છે, અને હું ગાયોના મધ્યમાં જ નિવાસ કરું છું.

Verse 46

एवं जपन्नरो मंत्रं त्रिसंध्यं नियतः शुचिः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं च गच्छति

જે પુરુષ નિયત અને શુચિ બની ત્રિસંધ્યા (પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન, સાયં) આ મંત્રનો જપ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સ્વર્ગલોકને પામે છે.

Verse 47

तृणाहारपरा गावः कर्त्तव्या भक्तितोऽन्वहम् । अकृत्वा स्वयमाहारं कुर्वन्प्राप्नोति दुर्गतिम्

તૃણાહાર કરનારી ગાયોની દરરોજ ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવી જોઈએ. તેમને ચારો ન આપીને જે પોતે ભોજન કરે છે, તે દુર્ગતિને પામે છે.

Verse 48

तेनाग्नयो हुताः सम्यक्पितरश्चापि तर्पिताः । देवाश्च पूजितास्तेन यो ददाति गवाह्निकम्

જે વ્યક્તિ ગાયોને તેમનો નિત્યભાગ (દૈનિક ચારો/સેવા) આપે છે, તેના દ્વારા અગ્નિઓમાં યોગ્ય હુતિ થાય છે, પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને દેવતાઓની પૂજাও સંપન્ન થાય છે.

Verse 49

मन्त्रः । सौरभेयी जगत्पूज्या देवी विष्णुपदे स्थिता । सर्वमेव मया दत्तं प्रतीच्छतु सुतोषिता

મંત્ર: હે સૌરભેયી! જગતપૂજ્યા દેવી, વિષ્ણુપદમાં સ્થિત—મારા દ્વારા અર્પિત આ સર્વને તમે પૂર્ણ પ્રસન્ન થઈ સ્વીકાર કરો.

Verse 50

रक्षणाद्बालपुत्राणां गवां कण्डूयनात्तथा । क्षीणार्तरक्षणाच्चैव नरः स्वर्गे महीयते

વાછરડાંનું રક્ષણ કરવાથી, ગાયોને ખંજવાળીને તેમની સેવા કરવાથી, તેમજ ક્ષીણ અને આર્ત ગાયોની રક્ષા કરવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગમાં મહિમાવાન થાય છે।

Verse 51

आदिर्गावो हि मर्त्यस्य मध्ये चांते प्रकीर्तिताः । रक्षंति तास्तु देवानां क्षीराज्यममृतं सदा

મર્ત્યના જીવનના આરંભે, મધ્યે અને અંતે ગાયોનું જ મહત્ત્વ પ્રકીર્તિત છે. તે દૂધ અને ઘીરૂપ અમૃતથી દેવતાઓને સદા પોષે છે।

Verse 52

तस्माद्गावः प्रदातव्याः पूजनीयाश्च नित्यशः । स्वर्गस्य संगमा ह्येताः सोपानमिव निर्मिताः

અતએવ ગાયોનું દાન કરવું અને નિત્ય તેમની પૂજા કરવી જોઈએ; કારણ કે એ સ્વર્ગસંગમનું સાચું સ્થાન છે—ઉપર ચઢાવતી સીડીઓ સમાન રચાયેલ।

Verse 53

एतच्छ्रुत्वा निषादास्ते गवां माहात्म्यमुत्त मम् । प्रणिपत्य महात्मानमापस्तंबमथाब्रुवन्

ગાયોનું આ ઉત્તમ માહાત્મ્ય સાંભળી તે નિષાદોએ મહાત્મા આપસ્તંબને પ્રણામ કરીને પછી કહ્યું।

Verse 54

निषादा ऊचुः । संभाषो दर्शनं स्पर्शः कीर्तनं स्मरणं तथा । पावनानि किलैतानि साधूनामिति च श्रुतम्

નિષાદોએ કહ્યું—‘સાધુજન વિષે સંભાષણ, દર્શન, સ્પર્શ, કીર્તન અને સ્મરણ—આ બધું પાવન કરનારું છે, એમ અમે સાંભળ્યું છે।’

Verse 55

संभाषो दर्शनं चैव सहास्माभिः कृतं त्वया । कुरुष्वानुग्रहं तस्माद्गौरेषा प्रतिगृह्यताम्

તમે અમારી સાથે સંભાષણ કર્યું અને દર્શન પણ આપ્યાં. તેથી કૃપા કરીને અનુગ્રહ કરો—આ ગાય સ્વીકારો.

Verse 56

आपस्तंब उवाच । एता वः प्रतिगृह्णामि गां यूयं मुक्तकिल्विषाः । निषादा गच्छत स्वर्गं सह मत्स्यैर्जलोद्धृतैः

આપસ્તંબ બોલ્યા—હું તમારાથી આ ગાય સ્વીકારું છું; તમે પાપમુક્ત થયા છો. હે નિષાદો, જળમાંથી ઉદ્ધરિત માછલીઓ સાથે સ્વર્ગે જાઓ.

Verse 57

प्राणिनां प्रीतिमुत्पाद्य निन्दिते नापि कर्मणा । नरकं यदि पश्यामि वत्स्यामि स्वर्ग एव तत्

પ્રાણીઓમાં આનંદ ઉત્પન્ન કરીને—કર્મ નિંદિત ગણાતું હોય તોય—જો હું નરક પણ જોઉં, તો ત્યાં પણ સ્વર્ગ સમાન નિવાસ કરીશ.

Verse 58

यन्मया सुकृतं किञ्चिन्मनोवाक्कायकर्मभिः । कृतं स्यात्तेन दुःखार्ताः सर्वे यांतु शुभां गतिम्

મન, વાણી અને કાયાના કર્મોથી મેં જે થોડું પણ સુકૃત કર્યું હોય, તે પুণ્યથી દુઃખથી પીડિત સૌ શુભ ગતિને પામો.

Verse 59

ततस्तस्य प्रसादेन महर्षेर्भावितात्मनः । निषादास्तेन वाक्येन सह मत्स्यैर्दिवं गताः

પછી તે ભાવિતાત્મા મહર્ષિના પ્રસાદથી અને તે વચનના પ્રભાવથી, નિષાદો માછલીઓ સાથે સ્વર્ગે ગયા.

Verse 60

तान्दृष्ट्वा व्रजतः स्वर्गं समत्स्यान्मत्स्यजीविनः । सामात्यभृत्यो नृपतिर्विस्मयादिदमब्रवीत्

માછલીઓ સહિત તે માછીમારોને સ્વર્ગ તરફ જતા જોઈને રાજા—મંત્રી અને સેવકો સાથે—વિસ્મયથી આ વચન બોલ્યો।

Verse 61

सेव्याः श्रेयोऽर्थिभिः सन्तः पुण्यतीर्थे जलोपमाः । क्षणो पासनमप्यत्र न येषां निष्फलं भवेत्

પરમ શ્રેય ઇચ્છનારોએ સંતોની સેવા કરવી જોઈએ. આ પુણ્યતીર્થમાં તેઓ જીવનદાયી જળ સમાન છે; અહીં તેમની ક્ષણમાત્ર ઉપાસના પણ કદી નિષ્ફળ થતી નથી।

Verse 62

सद्भिः सह सदासीत सद्भिः कुर्वीत सत्कथाम् । सतां व्रतेन वर्तेत नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्

સદા સદ્જનોની સંગતમાં રહેવું, અને સદ્જનો સાથે સત્કથા કરવી. સત્પુરુષોના વ્રત-નિયમ પ્રમાણે વર્તવું, અને દુર્જનોની સંગતમાં કશું પણ ન કરવું।

Verse 63

सतां समागमादेते समत्स्या मत्स्यजीविनः । त्रिविष्टपमनुप्राप्ता नराः पुण्यकृतो यथा

સંતોના સમાગમથી આ માછીમારો માછલીઓ સહિત ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)ને પ્રાપ્ત થયા છે, જેમ પુણ્યકર્મ કરનાર મનુષ્યો થાય છે।

Verse 64

आपस्तंबो मुनिस्तत्र लोमशश्च महामनाः । वरैस्तं विविधैरिष्टैश्छंदयामासतुर्नृपम्

ત્યાં મુનિ આપસ્તંબ અને મહામન લોમશએ, મનગમતા વિવિધ વરદાન આપી, તે રાજાને પ્રસન્ન કર્યો।

Verse 65

ततः स वरयामास धर्मबुद्धिं सुदुर्लभाम् । तथेति चोक्त्वा तौ प्रीत्या तं नृपं वै शशंसतुः

ત્યારબાદ તે રાજાએ અતિ દુર્લભ એવી ધર્મબુદ્ધિનો વર પસંદ કર્યો. “તથાસ્તુ” કહી તે બે મુનિઓ પ્રસન્ન થઈ તે નૃપની પ્રશંસા કરવા લાગ્યા।

Verse 66

अहो धन्योऽसि राजेन्द्र यत्ते धर्मपरा मतिः । धर्मः सुदुर्लभः पुंसां विशेषेण महीक्षिताम्

હે રાજેન્દ્ર! તું ધન્ય છે, કારણ કે તારી મતિ ધર્મપરાયણ છે. ધર્મ મનુષ્યોને અતિ દુર્લભ છે, વિશેષ કરીને ધરતીના શાસકોને।

Verse 67

यदि राजा मदाविष्टः स्वधर्मं न परि त्यजेत् । ततो जगति कस्तस्मात्पुमानभ्यधिको भवेत्

જો રાજા સત્તાના મદમાં મત્ત હોવા છતાં પોતાનો સ્વધર્મ ન ત્યજે, તો આ જગતમાં તેના કરતાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ કોણ થઈ શકે?

Verse 68

ध्रुवं जन्म सदा राज्ञां मोहश्चापि सदा ध्रुवः । मोहाद्ध्रुवश्च नरको राज्यं निन्दन्त्यतो बुधाः

રાજાઓ માટે રાજ્યમાં જન્મ નિશ્ચિત છે અને મોહ પણ સદાય નિશ્ચિત રહે છે. મોહથી નરકનું ફળ પણ નિશ્ચિત થાય છે; તેથી બુદ્ધિમાનો (બંધનકારી) રાજત્વની નિંદા કરે છે।

Verse 69

राज्यं हि बहु मन्यंते नरा विषयलोलुपाः । मनीषिणस्तु पश्यन्ति तदेव नरकोपमम्

વિષયલોલુપ લોકો રાજ્યને બહુ મહાન માને છે; પરંતુ મનીષીઓ એ જ રાજ્યને નરકસમાન જુએ છે (જ્યારે તે તૃષ્ણા અને અહંકાર વધારતું હોય)।

Verse 70

तस्माल्लोकद्वयध्वंसी न कर्त्तव्यो मदस्त्वया । यदीच्छसि महाराज शाश्वतीं गतिमात्मनः

અતએવ, બંને લોકનો નાશ કરનાર એવો અહંકાર તારે કરવો નહીં. હે મહારાજ, જો તું પોતાના માટે શાશ્વત ગતિ ઇચ્છે છે તો ગર્વનો ત્યાગ કર।

Verse 71

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वा तौ महात्मानौ जग्मतुः स्वं स्वमाश्रमम् । नाभागोऽपि वरं लब्ध्वा प्रहृष्टः प्राविशत्पुरम्

ઈશ્વરે કહ્યું—આવું કહી તે બે મહાત્માઓ પોતપોતાના આશ્રમમાં ગયા. અને નાભાગ પણ વર પ્રાપ્ત કરીને હર્ષિત થઈ નગરમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 72

एतत्ते कथितं देवि प्रभावं देविकोद्भवम् । ऋषिणा स्थापितश्चापि भवो जाले श्वरस्तदा

હે દેવી, દેવિકામાંથી ઉદ્ભવેલા તે પ્રભાવનું વર્ણન તને કહેલું. અને ત્યાં જ ઋષિએ ભવ (શિવ)ને ‘જાલેશ્વર’ રૂપે સ્થાપિત કર્યો।

Verse 73

जाले निपतितो यस्माद्दाशानामृषिसत्तमः । जालेश्वरेति नामासौ विख्यातः पृथिवीतले

કારણ કે માછીમારોના જાળમાં તે ઋષિશ્રેષ્ઠ પડી ગયા હતા, તેથી પૃથ્વી પર તેઓ ‘જાલેશ્વર’ નામે વિખ્યાત થયા।

Verse 74

तत्र स्नात्वा महादेवि जालेश्वरसमर्चनात् । आपस्तंबश्च नाभागो निषादा मत्स्यजीविनः

હે મહાદેવી, ત્યાં સ્નાન કરીને અને જાલેશ્વરની યોગ્ય રીતે આરાધના કરવાથી આપસ્તંબ, નાભાગ તથા માછીમારીથી જીવન ચલાવનારા નિષાદોએ પણ શુભ ફળ મેળવ્યું।

Verse 75

मत्स्यैः सह गताः स्वर्गं देविकायाः प्रभावतः । चैत्रस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षे त्रयोदशीम्

દેવિકાના પ્રભાવથી તેઓ માછલીઓ સાથે સ્વર્ગે ગયા. આ પુણ્ય ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશી સાથે સંબંધિત છે.

Verse 76

दद्यात्पिण्डं पितृभ्यो यस्तस्यांतो नैव विद्यते । गोदानं तत्र देयं तु ब्राह्मणे वेदपारगे । श्रोतव्यं चैव माहात्म्यं द्रष्टव्यो जालकेश्वरः

જે ત્યાં પિતૃઓને પિંડદાન કરે છે, તેના પુણ્યનો અંત નથી. ત્યાં વેદપારંગત બ્રાહ્મણને ગોદાન આપવું જોઈએ. ત્યાંનું માહાત્મ્ય સાંભળવું અને જાલકેશ્વરના દર્શન કરવાં જોઈએ.