Adhyaya 183
અધ્યાય ૧૮૩માં ઈશ્વર દેવીને ‘મિશ્ર-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ ‘ત્રિસંગમ’નું માહાત્મ્ય કહે છે—જ્યાં સરસ્વતી, હિરણ્યા અને સમુદ્રનો ત્રિવિધ સંગમ થાય છે. આ સ્થાન દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ, સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે; ખાસ કરીને સૂર્ય-પર્વના અવસરે અહીં કરેલું સ્નાન, દાન અને જપ ‘કોટે ગુણ’ ફળ આપે છે અને તેની વિધિ-પ્રભાવશક્તિ કુરુક્ષેત્રથી પણ વધુ કહેવાઈ છે. મંકીશ્વર લિંગની નજીકતાનું તત્ત્વ દર્શાવી, તે અંતર સુધી અસંખ્ય તીર્થો હોવાનો ઉલ્લેખ થાય છે. તેમજ સમાજમાં હાશિયે ગણાતા જીવો પણ અહીંના પુણ્યપ્રભાવથી સ્વર્ગફળ પામે છે—આથી તીર્થની રૂપાંતરકારી શક્તિ પ્રગટ થાય છે. યાત્રાફળ ઇચ્છનાર માટે આચાર જણાવાયો છે—વપરાયેલા વસ્ત્ર, સોનું અને ગાયનું દાન બ્રાહ્મણને કરવું; કૃષ્ણપક્ષ ચતુર્દશીએ પિતૃતર્પણ કરવું. અંતે ત્રિસંગમને મહાપાપનાશક, ખાસ કરીને વૈશાખમાં અતિફળદાયક કહી, પાપક્ષય અને પિતૃપ્રસન્નતા માટે વૃષોત્સર્ગ (બળદને વિધિપૂર્વક મુક્ત/દાન) કરવાની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि मिश्रतीर्थमनुत्तमम् । त्रिसंगमेति विख्यातं सौरं तीर्थमनुत्तमम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, અનુત્તમ મિશ્રતીર્થે જવું જોઈએ; જે ‘ત્રિસંગમ’ તરીકે વિખ્યાત છે, સૂર્યસંબંધિત તે ઉત્તમ તીર્થ સર્વતીર્થોમાં અનુપમ છે।
Verse 2
सरस्वती हिरण्या च समुद्रश्चैव भामिनि । त्रयाणां संगमो यत्र दुष्प्राप्यो दैवतैरपि
હે ભામિની, ત્યાં સરસ્વતી, હિરણ્યા અને સમુદ્ર—આ ત્રણનો સંગમ છે; તે સંગમસ્થાન દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે।
Verse 3
सर्वेषां तत्र तीर्थानां प्रधानं तीर्थमुत्तमम् । सूर्यपर्वणि संप्राप्ते कुरुक्षेत्राद्विशिष्यते
ત્યાંના સર્વ તીર્થોમાં આ મુખ્ય અને ઉત્તમ તીર્થ છે; સૂર્યપર્વ આવે ત્યારે તેની મહિમા કુરુક્ષેત્રથી પણ વિશેષ થાય છે।
Verse 4
स्नानं दानं जपस्तत्र सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ત્યાં કરેલું સ્નાન, દાન અને જપ—બધું જ કોટિગણું ફળ આપે છે।
Verse 5
मंकीश्वरान्महादेवि यावल्लिंगं कृतस्मरम् । एतस्मिन्नन्तरे देवि तीर्थानां दशकोटयः
હે મહાદેવી, મંકીશ્વરથી લઈને કૃતસ્મર નામે પ્રસિદ્ધ લિંગ સુધી—તે અંતરમાં, દેવી, દસ કરોડ તીર્થો સ્થિત છે.
Verse 6
कृमिकीटपतंगाश्च श्वपचा वा नराधमाः । सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति किं पुनर्भावितात्मवान्
ત્યાં કીડા, જીવાત, પતંગ અને પક્ષીઓ—અથવા શ્વપચ તથા નરાધમ પણ સ્વર્ગ પામે છે; તો ભાવિત-શુદ્ધ આત્માવાળો કેટલો વધુ!
Verse 7
तत्र पीतानि वस्त्राणि काञ्चनं सुरभिस्तथा । ब्राह्मणाय प्रदातव्या सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
ત્યાં યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનારોએ વિધિપૂર્વક બ્રાહ્મણને પીળાં વસ્ત્રો, સોનું અને ઉત્તમ ગાય દાન આપવી જોઈએ.
Verse 8
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नात्वा यस्तर्पयेत्पितॄन् । तर्पिताः पितरस्तेन यावच्चन्द्रार्कतारकम्
કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ જે સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ કરે છે, તેના દ્વારા તૃપ્ત થયેલા પિતૃગણ ચંદ્ર-સૂર્ય-તારાઓ રહે ત્યાં સુધી તૃપ્ત રહે છે.
Verse 9
एतत्त्रिसंगमं देवि महापातकनाशनम् । दुर्लभं त्रिषु लोकेषु वैशाख्यां तु विशेषतः
હે દેવી, આ ત્રિસંગમ મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે. ત્રણે લોકમાં તે દુર્લભ છે—વિશેષ કરીને વૈશાખ માસમાં.
Verse 10
वृषो त्सर्गो विशेषेण तत्र कार्यो नरोत्तमैः । सर्वपापविनाशाय पितॄणां प्रीतये प्रिये
પ્રિયે, ત્યાં નરોત્તમોએ વિશેષરૂપે વૃષોત્સર્ગ (બળદનું દાન/મુક્તિદાન) કરવું જોઈએ—સર્વ પાપવિનાશ માટે અને પિતૃઓની પ્રીતિ માટે।
Verse 183
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये त्रिसंगममाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કાંદ મહાપુરાણની એક્યાસી હજાર શ્લોકોની સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘ત્રિસંગમ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ૧૮૩મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।