Adhyaya 87

Verse 1

ईश्वर उवाच । एवं कृत्वा नरो यात्रां सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । ततो गच्छेन्महादेवि रुद्रानेकादश क्रमात्

ઈશ્વરે કહ્યું—આ રીતે યોગ્ય શ્રદ્ધા સાથે યાત્રા પૂર્ણ કરીને, હે મહાદેવી, મનુષ્યે પછી ક્રમશઃ એકાદશ રુદ્રો પાસે જવું જોઈએ.

Verse 2

प्रभासक्षेत्रमध्यस्थान्महापातकनाशनान् । यदेकादशधा पापमर्जितं मनुजैः पृथक्

પ્રભાસક્ષેત્રના મધ્યમાં મહાપાતકનાશક (તીર્થ/દેવ) સ્થિત છે; કારણ કે મનુષ્યોએ અલગ અલગ રીતે સંચિત કરેલું પાપ જાણે અગિયાર પ્રકારનું બની જાય છે.

Verse 3

तदेकादशरुद्राणां पूजनात्क्षयमेष्यति । संक्रांतावयने वापि चंद्रसूर्यग्रहेऽथवा

તે (સંચિત પાપ) એકાદશ રુદ્રોના પૂજનથી ક્ષય પામશે—સંક્રાંતિએ, અયનકાળે, અથવા ચંદ્રગ્રહણ કે સૂર્યગ્રહણ સમયે।

Verse 4

अन्यासु पुण्यतिथिषु सम्यग्भावेन भावितः । पूजयेदानुपूर्व्येण रुद्रैकादशकं क्रमात्

અન્ય પુણ્ય તિથિઓમાં પણ, સમ્યક્ ભાવથી ભાવિત થઈ, ક્રમશઃ વિધિપૂર્વક એકાદશ રુદ્રોની પૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 5

तेषां नामानि वक्ष्यामि यान्यतीतानि मे पुरा । आद्ये कृतयुगे तानि शृणु देवि यथार्थतः

હું તેમના નામો કહું છું, જે પ્રાચીન ભૂતકાળમાં પૂર્વે મને જાણીતાં હતાં. હે દેવી, આદ્ય કૃતયુગમાં જે નામો હતાં, તે યથાર્થ રીતે સાંભળ।

Verse 6

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः । वृषाकपिश्च शंभुश्च कपर्दी चापराजितः

અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય, વિરূপાક્ષ અને રૈવત; હર અને બહુરૂપ; ત્ર્યંબક અને સુરેશ્વર; વૃષાકપિ, શંભુ; કપર્દી અને અપરાજિત—આ (તેમનાં) નામો છે।

Verse 7

आदौ कृतयुगे देवि त्रेतायां द्वापरेऽपि च । कलौ युगे तु संप्राप्ते जातं नामांतरं पुनः

હે દેવી, આરંભે કૃતયુગમાં તથા ત્રેતા અને દ્વાપરમાં પણ આ જ નામો હતાં; પરંતુ કલિયુગ આવી પહોંચતાં ફરી નામોમાં ભેદ ઉત્પન્ન થયો।

Verse 8

एकादशधा रुद्राणां तानि ते वच्मि सांप्रतम् । भूतेशो नीलरुद्रश्च कपाली वृषवाहनः

હવે હું તને રુદ્રોના એકાદશ વિભાગનાં નામો કહું છું—ભૂતેેશ, નીલરુદ્ર, કપાલી અને વૃષવાહન।

Verse 9

त्र्यंबको घोरनामा च महाकालोऽथ भैरवः । मृत्युंजयोऽथ कामेशो योगेश इति कीर्तितः । एकादशैते रुद्रास्ते कथिताः क्रमशः प्रिये

ત્ર્યંબક, ઘોરનામ, મહાકાલ અને ભૈરવ; તેમજ મૃત્યુંજય, કામેશ અને યોગેશ—એ રીતે તેઓ કીર્તિત છે. હે પ્રિયે, આ એકાદશ રુદ્રો ક્રમશઃ કહ્યા છે.

Verse 10

अनादिनिधना देवि भेदभिन्नास्तु ते पृथक् । एकादशस्वरूपेण पृथङ्नामप्रभेदतः

હે દેવી, તેઓ અનાદિ અને અનંત છે; છતાં ભેદના કારણે તેઓ અલગ-અલગ ગણાય છે. એકાદશ સ્વરૂપે, જુદા-જુદા નામભેદથી તેઓ પ્રગટ થાય છે.

Verse 11

देव्युवाच । भगवन्विस्तराद्ब्रूहि लिंगैकादशकक्रमम् । स्थानसीमाप्रभेदेन माहात्म्योत्पत्तिकारणैः

દેવીએ કહ્યું—હે ભગવન, એકાદશ લિંગોના ક્રમને વિસ્તારે કહો; સ્થાન અને સીમાના ભેદ સાથે, અને જેમના કારણે તેમનું માહાત્મ્ય ઉત્પન્ન થાય છે તે કારણો પણ જણાવો.

Verse 12

कथं पूज्यानि तानीश के मंत्राः को विधिः स्मृतः । कस्मिन्पर्वणि काले वा सर्वं विस्तरतो वद

હે ઈશ, તે કેવી રીતે પૂજવા યોગ્ય છે? કયા મંત્રો અને કઈ વિધિ સ્મૃત છે? કયા પર્વે કે કયા કાળે—બધું વિસ્તારે કહો.

Verse 13

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि रहस्यं पापनाशनम् । सोमनाथादितः कृत्वा सिद्धिनाथादिकारणम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું પાપનાશક એક રહસ્ય કહું છું. સોમનાથથી આરંભ કરીને, સિદ્ધિનાથ આદિના કારણ-તત્ત્વ સહિત.

Verse 14

यच्छ्रुत्वा मुच्यते जंतुः पातकैः पूर्वसंचितैः । ये चैकादश रुद्रा वै तव प्रोक्ता मया प्रिये

આ સાંભળવાથી જીવ પૂર્વસંચિત પાપોથી મુક્ત થાય છે. અને પ્રિયે, તે એકાદશ રુદ્રો મેં નિશ્ચયપૂર્વક તને કહ્યા છે.

Verse 15

दश ते वायवः प्रोक्ता आत्मा चैकादशः स्मृतः । तेषां नामानि वक्ष्यामि वायूनां शृणु मे क्रमात्

દસ વાયુઓ (પ્રાણવાયુઓ) કહ્યા છે અને આત્મા અગિયારમો માનવામાં આવે છે. હવે હું તેમના નામ કહું છું—મારા ક્રમ પ્રમાણે વાયુઓ સાંભળ.

Verse 16

प्राणोऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागश्च कूर्मः कृकलो देवदत्तो धनंजयः

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન; તેમજ નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય.

Verse 17

आत्मा चेति क्रमाज्ज्ञेया रुद्राधिपतयः क्रमात् । तेषां यात्रां क्रमाद्वक्ष्ये सर्वप्राणिहिताय वै

પછી ક્રમથી ‘આત્મા’ને જાણવો જોઈએ; અને એ જ ક્રમમાં રુદ્રરૂપ અધિપતિઓને પણ. સર્વ પ્રાણીઓના હિત માટે હું તેમની યાત્રામાર્ગની વાત ક્રમથી કહેશ.

Verse 18

रुद्राणामादिदेवोऽसौ पूर्वं सोमेश्वरः प्रिये । भूतेश्वरेति नाम्ना वै पूजयेत्तं विधानतः

પ્રિયે, તે રુદ્રોમાં આદિદેવ છે; પૂર્વે ‘સોમેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો. ‘ભૂતેશ્વર’ નામે વિધિપૂર્વક તેની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 19

राजोपचारयोगेन श्रद्धापूतेन चेतसा । पंचामृतेन संस्नाप्य सद्योजातेन पूजयेत्

રાજોપચારોથી, શ્રદ્ધાથી પવિત્ર થયેલા ચિત્ત સાથે, પંચામૃતથી (લિંગનું) અભિષેક કરીને, સદ્યોજાત મંત્રથી પૂજન કરવું।

Verse 20

पुष्पैर्मनोहरैर्भक्त्या ध्यात्वा देवं सदाशिवम् । त्रिभिः प्रदक्षिणीकृत्य साष्टांगं प्रणिपत्य च

મનોહર પુષ્પો ભક્તિથી અર્પણ કરી, દેવ સદાશિવનું ધ્યાન કરીને, ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરીને, પછી સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવો।

Verse 21

रुद्रैकादशयात्रार्थी निर्विघ्नार्थं व्रजेत्ततः । भूतेश्वरेति यन्नाम प्रोक्तं तत्ते ब्रवीम्यहम्

એકાદશ રુદ્રોની યાત્રા ઇચ્છનાર, નિર્વિઘ્નતા માટે ત્યારબાદ આગળ જાય। અને ‘ભૂતેશ્વર’ કહેવાયેલું જે નામ છે, તે હું તને કહું છું।

Verse 22

महदादि विशेषांतं भूतजालं यदीरितम् । पंचविंशति संख्याकं तेषामीशो यतः स्मृतः

મહત્ થી લઈને વિશેષ (તન્માત્રા/ભૂત) સુધી કહેવાયેલ તત્ત્વસમૂહ પચ્ચીસ સંખ્યાનો છે; કારણ કે તેઓનો ઈશ્વર તરીકે તેઓ સ્મરાય છે।

Verse 23

तेन भूतेश्वरेत्युक्तं नाम तस्य पुरा किल । पंचविंशतितत्त्वानि ज्ञात्वा मुक्तिमवाप्नुयात्

અતએવ પ્રાચીન કાળમાં ખરેખર તેનું નામ ‘ભૂતેશ્વર’ કહેવાયું। પચ્ચીસ તત્ત્વોને જાણી મનુષ્ય મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી શકે છે।

Verse 24

भूतेशरुद्रं संपूज्य गच्छेद्वै मुक्तिमव्ययाम् । इति संक्षेपतः प्रोक्तमादि रुद्रस्य कीर्तनम् । कीर्तनीयं द्विजातीनां कीर्तितं पुण्यवर्द्धनम्

ભૂતેશ્વર-રુદ્રની સમ્યક રીતે સંપૂર્ણ પૂજા કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે અવિનાશી મુક્તિ પામે છે. આ રીતે આદિ-રુદ્રનું કીર્તન સંક્ષેપમાં કહેવાયું. આ સ્તુતિ દ્વિજાતિઓએ અવશ્ય ગાવાની; ગાવાથી પુણ્ય વધે છે.

Verse 87

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये भूतेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કાન્દ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય તથા એકાદશરુદ્રમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘ભૂતેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો સત્ત્યાસીવો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.