Adhyaya 294
આ અધ્યાય શિવ–દેવી સંવાદરૂપ છે. ઈશ્વર દેવીને કુબેરના સ્થાનના પૂર્વમાં આવેલ પવિત્ર પુષ્કર-તીર્થનું વર્ણન કરે છે. દેવી પૂછે છે—માછલાં મારનાર અને દોષકર્મી એવા એક કૈવર્ત (માછીમાર)ને આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ કેવી રીતે મળી? ત્યારે ઈશ્વર પૂર્વવૃત્તાંત કહે છે—માઘ માસમાં ઠંડીથી પીડિત તે માણસ ભીનું જાળ લઈને પુષ્કરક્ષેત્રમાં આવ્યો અને લતાઓ-વૃક્ષોથી ઢંકાયેલો એક શૈવ પ્રાસાદ જોયો. ગરમી માટે તે પ્રાસાદ પર ચઢ્યો અને ધ્વજસ્તંભના શિખરે જાળ પાથરી સૂર્યમાં સુકાવ્યું; પ્રમાદ/મૂર્છાથી પડી ગયો અને શિવક્ષેત્રમાં જ અચાનક મૃત્યુ પામ્યો. સમય જતાં તે જાળ ધ્વજને બાંધી શુભકારક બન્યું; ‘ધ્વજ-માહાત્મ્ય’થી તે અવંતીમાં ઋતધ્વજ નામે રાજા બની જન્મ્યો, રાજ્ય કર્યું, અનેક દેશોમાં ફર્યો અને રાજભોગ ભોગવ્યા. પછી જાતિસ્મર બની પ્રભાસક્ષેત્રમાં પરત આવી, અજોગંધ સંબંધિત દેવાલયસમૂહનું નિર્માણ/જીર્ણોદ્ધાર કર્યું, એક કુંડ પાસે ‘અજોગંધેશ્વર’ નામનું મહાલિંગ સ્થાપ્યું/પૂજ્યું અને લાંબા સમય સુધી ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી. અહીં તીર્થવિધિ જણાવાય છે—પુષ્કરના પશ્ચિમ કુંડ ‘પાપતસ્કર’માં સ્નાન, ત્યાં બ્રહ્માના પ્રાચીન યજ્ઞોનું સ્મરણ, તીર્થાવાહન, અજોગંધેશ્વર લિંગની સ્થાપના/પૂજા અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને સુવર્ણ કમળનું દાન. ફલશ્રુતિ મુજબ ગંધ, પુષ્પ અને અક્ષતથી યોગ્ય પૂજન કરવાથી સાત જન્મોના પાપ પણ નાશ પામે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कौबेरात्पूर्वसंस्थितम् । गव्यूतिपंचके देवि पुष्करंनाम नामतः । यत्र सिद्धो महादेवि कैवर्तो मत्स्यघातकः
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યાર પછી કુબેર-સ્થાનથી પૂર્વ દિશામાં જવું જોઈએ. હે દેવી, પાંચ ગવ્યૂતિના અંતરે ‘પુષ્કર’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે, જ્યાં હે મહાદેવી, માછલાં મારનાર એક કૈવર્ત સિદ્ધ થયો હતો.
Verse 2
देव्युवाच । सविस्तरं मम ब्रूहि कथं स सिद्धिमाप वै । कथयस्व प्रसादेन देवदेव महेश्वर
દેવીએ કહ્યું—મને વિસ્તારે કહો કે તેણે ખરેખર સિદ્ધિ કેવી રીતે મેળવી. હે દેવોના દેવ મહેશ્વર, કૃપા કરીને તે કથા મને કહો.
Verse 3
ईश्वर उवाच । शृणु त्वं यत्पुरावृत्तं देवि स्वारोचिषेंतरे । आसीत्कश्चिद्दुराचारः कैवर्तो मत्स्यघातकः
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં પ્રાચીનકાળે જે બન્યું તે સાંભળ. ત્યારે એક દુષ્ટ આચરણવાળો કૈવર્ત હતો, જે માછલાં મારતો હતો.
Verse 4
स कदाचिच्चरन्पापः पुष्करे तु जगाम वै । ददर्श शांकरं वेश्म लतापादपसंकुलम्
એ પાપી માણસ ક્યારેક ભટકતો ભટકતો પુષ્કર ગયો. ત્યાં તેણે શંકરનું શૈવ મંદિર જોયું, જે લતાઓ અને વૃક્ષોથી ઘન રીતે ઘેરાયેલું હતું.
Verse 5
स माघमासे शीतार्त्तः क्लिन्नजालसमन्वितः । प्रासादमारुरोहार्त्तः सूर्यतापजिघृक्षया
માઘ માસમાં તે ઠંડીથી પીડાતો હતો અને તેની સાથે ભીનું જાળ હતું. સૂર્યની ગરમી મેળવવાની ઇચ્છાથી વ્યાકુળ થઈ તે પ્રાસાદ પર ચઢી ગયો.
Verse 6
ततः स क्लिन्नजालं तच्छोषणाय रवेः करैः । प्रासादध्वजदंडाग्रे संप्रसारितवांस्तदा
પછી તેણે તે ભીનું જાળ સૂર્યકિરણોથી સુકવવા માટે મહેલના ધ્વજદંડના અગ્રભાગે ફેલાવી દીધું।
Verse 7
ततः प्रासादतो देवि जाड्यात्संपतितः क्रमात् । स मृतः सहसा देवि तस्मिन्क्षेत्रे शिवस्य च
પછી, હે દેવી, બેદરકારીથી તે ધીમે ધીમે મહેલ પરથી પડી ગયો. હે દેવી, શિવના એ જ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તે અચાનક મરી ગયો।
Verse 8
जालं तस्य प्रभूतेन जीर्णकालेन यत्तदा । ध्वजा बद्धा यतो जालैः प्रासादे सा शुभेऽभवत्
અને તે જાળ ત્યાં ઘણો સમય વીતી જતાં જીર્ણ થયું; તેના જાળથી ધ્વજા બંધાઈ ગઈ, તેથી મહેલ-મંદિરે તે ધ્વજા શુભ બની।
Verse 9
ततोऽसौ ध्वजमाहात्म्याज्जातोऽवन्यां नराधिपः । ऋतध्वजेति विख्यातः सौराष्ट्रविषये सुधीः । स हि स्फूर्जद्ध्वजाग्रेण रथेन पर्यटन्महीम्
પછી તે ધ્વજના માહાત્મ્યથી તે પૃથ્વી પર નરાધિપ તરીકે જન્મ્યો. સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં તે ‘ઋતધ્વજ’ નામે વિખ્યાત, બુદ્ધિશાળી રાજા થયો; અને ધ્વજાગ્રે ફફડતી પતાકાવાળા રથથી તે ધરતી પર પરિભ્રમણ કરતો રહ્યો।
Verse 10
कामभोगाभिभूतात्मा राज्यं चक्रे प्रतापवान् । ततोऽसौ भवने शंभोर्ददौ शोभासमन्विताम् । ध्वजां शुभ्रां विचित्रां च नान्यत्किंचिदपि प्रभुः
કામભોગોથી અભિભૂત મનવાળો હોવા છતાં તે પ્રતિાપવાન બની રાજ્ય ચલાવતો રહ્યો. પછી તે પ્રભુએ શંભુના ધામમાં શોભાસહિત, શુભ્ર અને વિચિત્ર ધ્વજા અર્પણ કરી; બીજું કશું આપ્યું નહીં।
Verse 11
ततो जातिस्मरो राजा प्रभासक्षेत्रमागतः । तत्रायतनं ध्वजाजालसमन्वितम्
પછી પૂર્વજન્મસ્મૃતિથી યુક્ત રાજા પ્રભાસક્ષેત્રે આવ્યો. ત્યાં તેણે ધ્વજ અને જાળસમાન શોભાથી સુશોભિત એક પવિત્ર આયતન દર્શન કર્યું.
Verse 12
अजोगन्धस्य देवस्य पूर्वमाराधितस्य च । प्रासादं कारयामास शिवोपकरणानि च
પૂર્વે આરાધિત અજોગંધ દેવ માટે તેણે પ્રાસાદરૂપ મંદિર બનાવડાવ્યું અને શિવપૂજાના ઉપકરણો તથા વિધિ-સામગ્રી પણ પૂરી પાડી.
Verse 13
नित्यं पूजयते भक्त्या तल्लिंगं पापनाशनम् । दशवर्षसहस्राणि राज्यं चक्रे महामनाः
તે ભક્તિપૂર્વક નિત્ય તે પાપનાશક લિંગની પૂજા કરતો રહ્યો; અને મહામન બની દસ હજાર વર્ષ રાજ્ય કર્યું.
Verse 14
तल्लिंगस्य प्रभावेन ततः कालाद्दिवं गतः । तस्मात्तत्र प्रयत्नेन गत्वा लिंगं प्रपूजयेत्
તે લિંગના પ્રભાવથી સમયાંતરે તે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયો. તેથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રયત્ન કરીને ત્યાં જઈ લિંગની યથાવિધિ પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 15
स्नात्वा पश्चिमतः कुण्डे पुष्करे पापतस्करे । यत्र ब्रह्माऽयजत्पूर्वं यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः
પશ્ચિમ તરફના કુંડમાં—પાપ ચોરી લેતું પુષ્કર તીર્થ—સ્નાન કરીને, જ્યાં બ્રહ્માએ પૂર્વકালে વિપુલ દક્ષિણાવાળા યજ્ઞો કર્યા હતા.
Verse 16
समाहूय च तीर्थानि पुष्करात्तत्र भामिनि । तस्मिन्कुण्डे तु विन्यस्य अजोगन्ध समीपतः । प्रतिष्ठाप्य महालिंगमजोगन्धेति नामतः
હે ભામિની, પુષ્કરથી તીર્થોનું આવાહન કરીને તે કુંડમાં સ્થાપિત કર્યા; અને અજોગંધની નજીક ‘અજોગંધ’ નામે મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી।
Verse 17
त्रिपुष्करे महादेवि कुण्डे पातकनाशने । सौवर्णं कमलं तत्र दद्याद्ब्राह्मणपुंगवे
હે મહાદેવી, ત્રિપુષ્કરના પાતકનાશક કુંડમાં ત્યાં કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાનરૂપે સુવર્ણ કમળ આપવું જોઈએ।
Verse 18
देवं संपूज्य विधिवद्गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । मुच्यते पातकैः सर्वैः सप्तजन्मार्जितैरपि
ગંધ, પુષ્પ, અક્ષત વગેરે દ્વારા વિધિપૂર્વક દેવનું સમ્યક પૂજન કરવાથી, સાત જન્મોમાં સંચિત થયેલાં પણ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે।
Verse 294
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्कर माहात्म्येऽजोगन्धेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्णवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના પુષ્કરમાહાત્મ્યમાં ‘અજોગંધેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો ચોરાણું અધ્યાય સમાપ્ત થયો।