Adhyaya 2
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ કથા-પ્રવચનની પરખ માટેના માપદંડ પૂછે છે—તેના લક્ષણો, ગુણ-દોષ અને પ્રામાણિક રચનાને ઓળખવાની રીત. સૂતજી ઉત્તર આપે છે કે વેદ અને પુરાણની આદ્ય ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થઈ, પ્રાચીનકાળે પુરાણ-સંગ્રહ અત્યંત વિશાળ હતો, અને પછી વ્યાસદેવે સમયાનુસાર તેને સંક્ષિપ્ત કરીને અઢાર મહાપુરાણોમાં વિભાજિત કર્યો. પછી મહાપુરાણો અને ઉપપુરાણોની ગણના થાય છે; અનેક સ્થળે અંદાજિત શ્લોક-સંખ્યા સાથે દાનવિધિ પણ જણાવાય છે—ગ્રંથની નકલ કરવી, દાન કરવું અને સંબંધિત અનુષ્ઠાનો સાથે પુણ્ય પ્રાપ્ત કરવું. પુરાણનું પ્રસિદ્ધ પંચલક્ષણ (સર્ગ, પ્રતિસર્ગ, વંશ, મન્વંતર, વંશાનુચરિત) સ્પષ્ટ થાય છે; ગુણભેદે સાત્ત્વિક/રાજસ/તામસ પ્રકાર અને તે મુજબ દેવતા-પ્રાધાન્ય પણ દર્શાવાય છે. અંતે ઇતિહાસ–પુરાણ પરંપરા વેદાર્થને સ્થિર રાખનાર આધાર છે એમ પુનઃ પ્રતિપાદન કરીને, સ્કંદપુરાણના આંતરિક સાત વિભાગોમાં પ્રાભાસિક ખંડનું સ્થાન નિર્ધારિત થાય છે, જેથી આગળના સ્થાનાધારિત પવિત્ર ભૂગોળ માટે ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथाया लक्षणं ब्रूहि गुणदोषान्सविस्तरान् । आर्षेयपौरुषेयाणां काव्यचिह्नपरीक्षणम् । कथं ज्ञेयं महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामहे वयम्
ઋષિઓએ કહ્યું—કથાનું લક્ષણ કહો, તેના ગુણ-દોષ વિસ્તારે જણાવો; તેમજ આર્ષેય અને પૌરુષેય રચનાઓનું કાવ્યચિહ્નો દ્વારા પરીક્ષણ કેવી રીતે કરવું તે પણ કહો। હે મહાબુદ્ધિમાન, આ યથાર્થ રીતે કેવી રીતે જાણી શકાય? અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।
Verse 2
सूत उवाच । अथ संक्षेपतो वक्ष्ये पुराणानामनुक्रमम् । लक्षणं चैव संख्यां च उक्तभेदांस्तथैव च
સૂતએ કહ્યું—હવે હું સંક્ષેપમાં પુરાણોનો અનુક્રમ, તેમનાં લક્ષણો, તેમની સંખ્યા તથા પ્રચલિત ભેદો પણ કહું છું।
Verse 3
पुरा तपश्चचारोग्रममराणां पितामहः । आविर्भूतास्ततो वेदाः सषडंगपदक्रमाः
પ્રાચીન કાળે અમરોના પિતામહ પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ ઘોર તપ કર્યું; ત્યારબાદ ષડ્વેદાંગો સહિત પદક્રમયુક્ત વેદો પ્રગટ થયા।
Verse 4
ततः पुराणमखिलं सर्वशास्त्रमयं ध्रुवम् । नित्यशब्दमयं पुण्यं शत कोटिप्रविस्तरम्
ત્યારબાદ સર્વ શાસ્ત્રોના સારરૂપ, ધ્રુવ-પ્રમાણ, નિત્ય શબ્દમય, પુણ્યસ્વરૂપ અને શત-કೋಟિ વિસ્તૃત એવું અખિલ પુરાણ પ્રગટ થયું।
Verse 5
निर्गतं ब्रह्मणो वक्त्राद्ब्राह्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्
બ્રહ્માના મુખમાંથી પુરાણો પ્રગટ થયા—બ્રાહ્મ, વૈષ્ણવ, શૈવ, ભાગવત, ભવિષ્ય અને નારદીય।
Verse 6
मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कांदं वामनमेव च
તેમજ માર્કંડેય, આગ્નેય, બ્રહ્મવૈવર્ત, લૈંગ, વારાહ, સ્કાંદ અને વામન—આ પુરાણો પણ પ્રગટ થયા।
Verse 7
कौर्म्यं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं सर्वपातकनाशनम्
કૌર્મ, માત્સ્ય, ગારુડ અને ત્યારબાદ વાયવીય—આ રીતે અષ્ટાદશ (મહાપુરાણ) જણાવાયા, સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર।
Verse 8
एकमेव पुरा ह्यासीद्ब्रह्माण्डं शतकोटिधा
પૂર્વકালে બ્રહ્માંડ (બ્રહ્માંડ-પુરાણ) એક જ હતું; પરંતુ તેનું વિસ્તરણ શત-કોટિ (સો કરોડ) હતું।
Verse 9
ततोऽष्टादशधा कृत्वा वेदव्यासो युगेयुगे । प्रख्यापयति लोकेऽस्मिन्साक्षान्नारायणांशजः
પછી તેને અષ્ટાદશ ભાગોમાં વિભાજિત કરીને, વેદવ્યાસ યુગે યુગે આ લોકમાં તેનું પ્રખ્યાપન કરે છે—તે સాక్షાત્ નારાયણના અંશાવતાર છે।
Verse 10
अन्यान्युपपुराणानि मुनिना कथितानि तु । तानि वः कथयिष्यामि संक्षेपादवधार्यताम्
મુનિએ અન્ય અનેક ઉપપુરાણો પણ કહ્યાં છે. તે હું તમને સંક્ષેપમાં કહું છું—સાવધાનીથી સાંભળી મનમાં ધારણ કરો.
Verse 11
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेणानुभाषितम्
પ્રથમ ઉપપુરાણ સનત્કુમારે કહેલું; ત્યાર પછી નારસિંહમત આવે છે. ત્રીજું સ્કાન્દ કહેવાય છે, જેને કુમારે ફરીથી વર્ણવ્યું.
Verse 12
चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य्यं नारदोक्तमतः परम्
ચોથું ‘શિવધર્મ’ નામનું છે, જે સాక్షાત્ નંદીશે કહ્યું. પછી દુર્વાસાએ કહેલું ‘આશ્ચર્ય’; ત્યારબાદ નારદોક્ત (ઉપપુરાણ) છે.
Verse 13
कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चान्यत्कालिकाह्वयमेव च
કાપિલ, માનવ, તેમજ ઉશનસે ઉપદેશેલું; ઉપરાંત બ્રહ્માંડ, વારુણ, અને ‘કાલિકા’ નામનું બીજું પણ છે.
Verse 14
माहेश्वरं तथा सांबं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं परमं मारीचं भार्गवाह्वयम्
માહેશ્વર, સાંબ, અને સૌર—જે સર્વાર્થનો સંચય છે; તેમજ પરાશરોક્ત પરમ, મારીચ, અને ‘ભાર్గવ’ નામે ઓળખાતું પણ છે.
Verse 15
एतान्युपपुराणानि कथितानि द्विजोत्तमाः
હે દ્વિજોત્તમો! આ ઉપપુરાણો પ્રકટ કરીને કહ્યાં છે.
Verse 16
ऋषय ऊचुः । पुराणसंख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् । दानधर्ममशेषज्ञ यथावदनुपूर्वशः
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! પુરાણોની સંખ્યા ક્રમથી વિસ્તારે કહો; હે દાનધર્મના સર્વજ્ઞ! યથાવત્ અનુપૂર્વશઃ વર્ણન કરો।
Verse 17
सूत उवाच । इदमेव पुराणेऽस्मिन्पुराणपुरुषस्तदा । यदुक्तवान्स विश्वात्मा मनवे तन्निबोधत
સૂતે કહ્યું—આ જ પુરાણમાં પૂર્વકાળે પુરાણપુરુષ, વિશ્વાત્માએ મનુને જે કહ્યું હતું, તે સાંભળો અને સમજો।
Verse 18
पुराणं सर्वशास्त्राणां ब्रह्माण्डं प्रथमं स्मृतम् । अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः
સર્વ શાસ્ત્રોમાં બ્રહ્માંડ પુરાણ પ્રથમ સ્મૃત છે; ત્યારબાદ તેના મુખોમાંથી વેદો પ્રગટ થયા।
Verse 19
पुराणमेकमेवासीत्तस्मिन्कल्पान्तरेतथा । त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्
તે પૂર્વ કલ્પમાં પુરાણ ખરેખર એક જ હતું; તે પુણ્યમય, ત્રિવર્ગસાધક અને શતકોટિ સુધી વિસ્તૃત હતું।
Verse 20
विनिर्दग्धेषु लोकेषु कृष्णेनानन्तरूपिणा । साङ्गांश्च चतुरो वेदान्पुराणन्यायविस्तरम्
પ્રલયકાળે સર્વ લોકો સંપૂર્ણ દગ્ધ થયા ત્યારે, અનંતરૂપ શ્રીકૃષ્ણે સाङ્ગ ચારેય વેદો તથા ન્યાય-વિધિ અનુસાર વિસ્તૃત પુરાણને ફરી પ્રગટ કર્યું।
Verse 21
मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्यात्मसात्कृतम् । मत्स्यरूपेण च पुनः कल्पादावुदकार्णवे
તેણે મીમાંસા અને ધર્મશાસ્ત્રોને ગ્રહણ કરીને પોતાના આત્મામાં સમાવી લીધાં; અને ફરી કલ્પના આરંભે તે જલમય મહાસાગરમાં મત્સ્યરૂપ ધારણ કર્યું।
Verse 22
अशेषमेव कथितं ब्रह्मणे दिव्यचक्षुषे । ब्रह्मा जगाद च मुनींस्त्रिकालज्ञानदर्शनः
આ બધું અવશેષ વિના દિવ્યદૃષ્ટિ ધરાવતા બ્રહ્માને ઉપદેશાયું; ત્યારબાદ ત્રિકાલજ્ઞ બ્રહ્માએ તેને મુનિઓને પ્રકટ કર્યું।
Verse 23
प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः
ત્યારબાદ ત્યાંથી સર્વ શાસ્ત્રોની પ્રવૃત્તિ ઊભી થઈ, અને પુરાણ-પરંપરાનો પણ લોકમાં પ્રસાર થયો।
Verse 24
ततः कालक्रमेणासौ व्यासरूपधरो हरिः । अष्टादशपुराणानि संक्षेप्स्यति युगेयुगे
પછી કાળક્રમથી એ જ હરિ વ્યાસરૂપ ધારણ કરીને, યુગે યુગે અષ્ટાદશ પુરાણોને સંક્ષેપ કરશે।
Verse 25
चतुर्लक्षप्रमाणानि द्वापरेद्वापरे सदा । तदाष्टादशधा कृष्णा भूर्लोकेऽस्मिन्प्रभाषते
પ્રત્યેક દ્વાપર યુગમાં તેનું પ્રમાણ સદા ચાર લાખ (શ્લોક) હોય છે; અને પછી શ્રીકૃષ્ણ તેને આ ભૂલોકમાં અઢાર વિભાગોમાં પ્રગટ કરે છે।
Verse 26
अद्याऽपि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् । तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षः संक्षेपेण निवेशितः
આજ પણ દેવલોકમાં તેનો વિસ્તાર સો કરોડ સુધી છે; પરંતુ અહીં તેનો અર્થ સંક્ષેપમાં ચાર લાખ (શ્લોકોમાં) સ્થાપિત થયો છે।
Verse 27
पुराणानि दशाष्टौ च सांप्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि संख्यां च मुनिसत्तमाः
હવે અહીં અઢાર પુરાણોનું વર્ણન કહેવાય છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠો, હું તેમના નામો અને શ્લોકસંખ્યા પણ કહેશ।
Verse 28
ब्रह्मणाऽभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये । ब्राह्मं तद्दशसाहस्रं पुराणं तदिहोच्यते
પૂર્વે બ્રહ્માએ મરીચિને જેટલા પ્રમાણમાં ઉપદેશ આપ્યો હતો, તે જ અહીં ‘બ્રાહ્મ પુરાણ’ કહેવાય છે; તે દસ સહસ્ર (શ્લોકો)નું છે।
Verse 29
लिखित्वा तच्च यो दद्याज्जलधेनुसमन्वितम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां च ब्रह्मलोके महीयते
જે વ્યક્તિ આ ગ્રંથ લખાવી ‘જલધેનુ’ સહિત દાન કરે અને વૈશાખ પૂર્ણિમાએ અર્પણ કરે, તે બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે।
Verse 30
एतदेव यदा पद्ममभूद्धैरण्मयं जगत् । तद्वृत्तांताश्रयांतं तत्पाद्ममित्युच्यते बुधैः
આ જ તે વર્ણન છે—જ્યારે પદ્મ પ્રગટ થયું અને જગત હિરણ્મય, સ્વર્ણમય બન્યું. તે કથાના આશ્રયથી જ વિદ્વાનો તેને ‘પાદ્મ’ (પદ્મપુરાણ) કહે છે.
Verse 31
पाद्मं तत्पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणीह पठ्यते । तत्पुराणं च यो दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् । ज्येष्ठे मासि तिलैर्युक्तं सोऽश्वमेधफलं लभेत्
અહીં પાદ્મપુરાણ પંચપંચાશત્ સહસ્ર શ્લોકોનું પાઠરૂપે કહેવાય છે. જે સ્વર્ણકમલો સહિત તે પુરાણનું દાન કરે અને જ્યેષ્ઠ માસમાં તિલયુક્ત અર્પણ સાથે આપે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પામે છે.
Verse 32
वाराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य परात्परः । यत्राह धर्मानखिलांस्तदुक्तं वैष्णवं विदुः
વારાહકલ્પના વર્ણનને આધાર બનાવી જેમાં પરાત્પર પરમેશ્વર સર્વ ધર્મોનું ઉપદેશ આપે છે, તે પુરાણને વિદ્વાનો ‘વૈષ્ણવ’ (પુરાણ) તરીકે જાણે છે.
Verse 33
चरितैरञ्चितं विष्णोस्तल्लोके वैष्णवं विदुः । त्रयोविंशतिसाहस्रं पुराणं तत्प्रकीर्तितम्
વિષ્ણુના ચરિત્રોથી અલંકૃત જે પુરાણ છે, તે લોકમાં ‘વૈષ્ણવ’ તરીકે ઓળખાય છે. તે પુરાણ ત્રેયોવીંશતિ સહસ્ર શ્લોકોનું તરીકે પ્રખ્યાત છે.
Verse 34
तदाषाढे च यो दद्याद्घृतधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यां विशुद्धायां सं पदं याति वैष्णवम्
અને જે આષાઢ માસમાં શુદ્ધ પૂર્ણિમાના દિવસે ઘૃતધેનુ (ઘી-ગાય) સહિત તે (પુરાણદાન) આપે છે, તે પરમ વૈષ્ણવ પદને પામે છે.
Verse 35
श्रुतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान्वायुरथाब्रवीत् । यत्र तद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम्
શ્રુતકલ્પના પ્રસંગે વાયુએ ધર્મતત્ત્વોનું ઉપદેશ આપ્યું. જ્યાં આ વર્ણન રુદ્રમાહાત્મ્ય સાથે જોડાયેલું છે, તે ગ્રંથ ‘વાયવીય’ (પુરાણ) તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 36
चतुर्विंशतिसाहस्रं नाना वृत्तान्तसंयुतम् । धर्मार्थकाममोक्षैश्च साधुवृत्तसमन्वितम्
કહેવાય છે કે તેમાં ચોવીસ હજાર શ્લોકો છે અને અનેક પ્રસંગોથી પરિપૂર્ણ છે. તેમાં ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના ઉપદેશો તથા સાધુજનના સદાચારનો સમાવેશ છે.
Verse 37
श्रावण्यां श्रावणे मासि गुडधेनुसमन्वितम् । यो दद्याद्दधिसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । शिवलोके स पूतात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः
શ્રાવણ માસની શ્રાવણી (પૂર્ણિમા) તિથિએ જે વ્યક્તિ ‘ગુડ-ધેનુ’ સાથે દહીંયુક્ત દાન ગૃહસ્થ બ્રાહ્મણને આપે છે, તે પવિત્રાત્મા શિવલોકમાં એક કલ્પ સુધી વસે છે.
Verse 38
पुनः संजायते मर्त्यो ब्राह्मणो वेदवित्तमः । वेदविद्यार्थतत्त्वज्ञो व्याख्यातत्त्वार्थवित्तमः
તે ફરી મર્ત્યલોકમાં બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મે છે, વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ. વેદાર્થના તત્ત્વને જાણીને, તેના સાચા અર્થનું નિર્ધારણ અને વ્યાખ્યા કરવામાં અતિ ઉત્તમ બને છે.
Verse 39
यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः । वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागवतमुच्यते
જે ગ્રંથમાં ગાયત્રીને આધાર બનાવી ધર્મનો વિસ્તાર વર્ણવાયો છે અને જેમાં વૃત્રાસુરવધનો પ્રસંગ પણ સમાવિષ્ટ છે—તે ગ્રંથ ‘ભાગવત’ (પુરાણ) કહેવાય છે.
Verse 40
सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युर्नरामराः । तद्वृत्तान्तोद्भवं पुण्यं पुण्योद्वाहसमन्वितम्
સારસ્વત કલ્પના મધ્યમાં જે નર અને અમર છે, તેમના વર્તાંતમાંથી પુણ્યદાયક કથા ઉત્પન્ન થાય છે; તે શુભ ઉદ્વાહ અને પવિત્ર આચારવિધિથી યુક્ત છે.
Verse 41
लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् । पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमां गतिम्
જે તે ગ્રંથ લખાવીને, સુવર્ણ સિંહાસનসহ દાન કરે છે, તે પ્રૌષ્ઠપદ માસની પૂનમના દિવસે પરમ ગતિ—સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક અવસ્થા—પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 42
अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम्
તે પુરાણ અઢાર હજાર (શ્લોકો)નું હોવાનું પ્રકીર્તિત છે.
Verse 43
यत्राह नारदो धर्मान्बृहत्कल्पाश्रयांस्त्विह । पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते
જે પુરાણમાં અહીં નારદે બૃહત્-કલ્પાશ્રિત ધર્મોનું ઉપદેશ આપ્યો છે, તે ‘નારદીય’ કહેવાય છે; તે પચ્ચીસ હજાર (શ્લોકો)નું છે.
Verse 44
तदिषे पञ्चदश्यां तु यो दद्याद्धेनुसंयुतम् । उत्तमां सिद्धिमाप्नोति इह लोके परत्र च । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
ઇષે (આશ્વિન) માસની પંદરમી તિથિએ જે ગાય સહિત દાન કરે છે, તે ઇહલોકમાં પણ પરલોકમાં પણ ઉત્તમ સિદ્ધિ પામે છે. તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Verse 45
यत्राधिकृत्य शकुनीन्धर्माधर्मविचारणम् । पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयं तदुच्यते
જે પુરાણ પક્ષીઓને આધાર બનાવી ધર્મ અને અધર્મનું વિચારણ કરે છે, તે નવ સહસ્ર શ્લોકવાળું ‘માર્કણ્ડેય’ કહેવાય છે।
Verse 46
परिलिख्य च यो दद्यात्सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलभाग्भवेत्
જે તેને નિયમપૂર્વક નકલ કરાવી સોનાના હાથી સાથે દાન આપે, તે કાર્તિક માસમાં પૌંડરીક યજ્ઞના ફળનો ભાગી બને છે।
Verse 47
यत्तदीशानकल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । वशिष्ठायाऽग्निना प्रोक्तमाग्नेयं तत्प्रचक्षते
ઈશાન-કલ્પના વર્ણનને વિષય બનાવી અગ્નિએ વશિષ્ઠને જે પુરાણ કહ્યું, તે ‘આગ્નેય’ તરીકે ઓળખાય છે।
Verse 48
लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमपद्मसमन्वितम् । मार्गशीर्षे विधानेन तिलधेनुयुतं तथा । तच्च षोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदम्
જે તે ગ્રંથને લખાવી સોનાના કમળ સાથે દાન કરે, અને માર્ગશીર્ષ માસમાં નિયમપૂર્વક તિલધેનુ સાથે પણ અર્પણ કરે—તે ગ્રંથ ষોડશ સહસ્ર શ્લોકનો કહેવાય છે અને સર્વ યજ્ઞોના ફળ આપનાર છે।
Verse 49
यत्राधिकृत्य माहात्म्यमादित्यस्य चतुर्मुखः । अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसंगेन जगत्पतिः । मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम्
જે પુરાણમાં જગત્પતિ ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ આદિત્યનું માહાત્મ્ય આધારે લઈને, અઘોર-કલ્પના વર્ણનપ્રસંગમાં મનુને ભૂતસમૂહના લક્ષણો સમજાવ્યા—
Verse 50
चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते
ચૌદ હજાર અને વધુમાં પાંચસો (શ્લોક)—આને અહીં ‘ભવિષ્ય’ કહેવાય છે; તે મુખ્યત્વે આવનારા વર્ણનોને લગતું છે।
Verse 51
तत्पौषमासि यो दद्यात्पौर्णमास्यां विमत्सरः । गुडकुम्भसमायुक्तमग्निष्टोमफलं लभेत्
પૌષ માસની પૂનમના દિવસે ઈર્ષ્યા વિના ગોળથી ભરેલો કુંભ દાન કરનાર દાતા અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞસમાન ફળ પામે છે।
Verse 52
रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यसंयुतम् । प्रोक्तं ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यतेऽत्र च
રથંતર કલ્પના વર્તાંતને આધારે સાવર્ણિએ નારદને કૃષ્ણમાહાત્મ્ય સહિત ઉપદેશ આપ્યો; અને અહીં બ્રહ્મ-વરાહનું ચરિત પણ વર્ણવાયું છે।
Verse 53
तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते । पुराणं ब्रह्मवैवर्तं यो दद्याद्ब्राह्मणोत्तमे । माघमासे पौर्णमास्यां ब्रह्मलोके महीयते
તે અઢાર હજાર (શ્લોકો)વાળો ગ્રંથ ‘બ્રહ્મવૈવર્ત’ કહેવાય છે। જે મাঘ માસની પૂનમે ઉત્તમ બ્રાહ્મણને બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ દાન કરે છે, તે બ્રહ્મલોકમાં સન્માન પામે છે।
Verse 54
यत्राग्निलिङ्गमध्यस्थः प्राह देवो महेश्वरः । धर्मार्थकाममोक्षार्थानाग्नेयमधिकृत्य च
જ્યાં અગ્નિલિંગના મધ્યમાં અધિષ્ઠિત ભગવાન મહેશ્વરે કહ્યું—ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ આપનાર ‘આગ્નેય’ને વિષય બનાવીને।
Verse 55
कल्पं तल्लैङ्गमित्युक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयम्
તે કલ્પને સ્વયં બ્રહ્માએ ‘લૈંગ’—અર્થાત્ લિંગપુરાણ—એમ કહ્યું છે।
Verse 56
तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति । तिलधेनुसमायुक्तं स याति शिवसात्म्यताम्
ફાલ્ગુન માસમાં જે તે એકાદશ સહસ્ર (શ્લોકોવાળા) ગ્રંથનું દાન તિલધેનુ સાથે કરે છે, તે શિવસાત્મ્ય—શિવભાવ—ને પામે છે।
Verse 57
महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च । विष्णुनाऽभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते
પુનઃ મહાવરાહના માહાત્મ્યને વિષય બનાવી, વિષ્ણુએ પૃથ્વીને જે કહ્યું તે જ અહીં ‘વારાહ’ (પુરાણ/ઉપદેશ) કહેવાય છે।
Verse 58
मानवस्य प्रसंगेन धन्यस्य मुनिसत्तमाः । चतुर्विंशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते
હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ધન્ય માનવ (મનુ-સંબંધિત) પ્રસંગના અનુસંધানে, તે પુરાણ અહીં ચતુર્વિંશતિ સહસ્ર (શ્લોકોનું) કહેવાયું છે।
Verse 59
काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यामथो दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । वाराहस्यप्रसादेन पदमाप्नोति वैष्णवम्
સોનાનો ગરુડ બનાવી, તિલધેનુ સાથે, પૂનમના દિવસે કુટુંબી બ્રાહ્મણને દાન કરવું જોઈએ; વારાહના પ્રસાદથી વૈષ્ણવ પદ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 61
स्कांदं नाम पुराणं तदेकाशीति निगद्यते । सहस्राणि शतं चैकमिति मर्त्येषु पठ्यते
‘સ્કાન્દ’ નામનું તે પુરાણ એક્યાસી હજાર (શ્લોકો)નું કહેવાય છે; પરંતુ મર્ત્યલોકમાં તેને ‘એક લાખ એક હજાર’ એમ કહીને પાઠ કરવામાં આવે છે.
Verse 62
परिलेख्य च यो दद्याद्धेमशूलसमन्वितम् । शैवं स पदमाप्नोति मकरोपगमे रवेः
જે વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક લેખ/પ્રતિમા અંકિત કરાવી, સુવર્ણ ત્રિશૂલ સહિત દાન આપે છે—સૂર્ય મકરમાં પ્રવેશે ત્યારે—તે પરમ શૈવ પદને પામે છે.
Verse 63
त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः । त्रिवर्गमभ्यधात्तत्तु वामनं परिकीर्तितम्
ત્રિવિક્રમના મહાત્મ્ય વિષયે ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ ત્રિવર્ગ (ધર્મ-અર્થ-કામ)નું વર્ણન કર્યું; અને તે વર્ણન ‘વામન’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 64
पुराणं दशसाहस्रं कौर्मकल्पानुगं शिवम्
આ દસ હજાર શ્લોકોનું પુરાણ છે; શિવમંગલરૂપ અને કૂર્મકલ્પને અનુરૂપ છે.
Verse 65
यः शरद्विषुवे दद्याद्धेमवस्त्रसमन्वितम् । क्षौमावृतं युतं धेन्वा स पदं याति वैष्णवम्
જે શરદ્વિષુવે સુવર્ણવસ્ત્ર સહિત દાન આપે અને ક્ષૌમ (સણ) વસ્ત્રથી ઢાંકેલી ધેનુ પણ સાથે અર્પે—તે પરમ વૈષ્ણવ પદને પામે છે.
Verse 66
यच्च धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले । माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः
રસાતલમાં ધર્મ, અર્થ, કામ તથા મોક્ષનું જે માહાત્મ્ય કહાયું હતું, તે કૂર્મરૂપ ધારણ કરેલા જનાર્દને વર્ણવ્યું।
Verse 67
इन्द्रद्युम्नप्रसंगेन ऋषीणां शक्रसन्निधौ । सप्तदशसहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकम्
ઇન્દ્રદ્યુમ્ન-પ્રસંગને લઈને, શક્રના સાન્નિધ્યમાં ઋષિઓની સમક્ષ, લક્ષ્મી-કલ્પ સાથે સંકળાયેલ સત્તર હજાર (શ્લોકોનું) વર્ણન કહેવાયું।
Verse 68
यो दद्यादयने कौर्मं हेमकूर्मसमन्वितम् । गोसहस्रप्रदानस्य स फलं प्राप्नुयान्नरः
અયનકાળે જે મનુષ્ય સુવર્ણ કૂર્મ સાથે ‘કૌર્મ’ દાન આપે છે, તે સહસ્ર ગોદાન જેટલું પુણ્યફળ પામે છે।
Verse 69
श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः । मत्स्यरूपी च मनवे नरसिंहोपवर्णनम्
જ્યાં કલ્પના આરંભે શ્રુતિઓની પ્રવૃત્તિ માટે જનાર્દન મತ್ಸ્યરૂપ ધારણ કરીને મનુને નરસિંહનું ઉપવર્ણન સંભળાવે છે।
Verse 70
अधिकृत्याब्रवीत्सप्तकल्पवृत्तं मुनिव्रताः । तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुदर्श
હે મુનિવ્રતધારી ઋષિઓ! તેમણે સાત કલ્પોના વૃત્તાંતનું વર્ણન કર્યું; તેને ‘માત્સ્ય’ તરીકે જાણો—તે ચૌદ હજાર (શ્લોકોનું) છે।
Verse 71
विषुवे हैममत्स्येन धेन्वा क्षौमयुगान्वितम् । यो दद्यात्पृथिवी तेन दत्ता भवति चाखिला
વિષુવના પવિત્ર કાળે જે સુવર્ણ મત્સ્ય સહિત, ક્ષૌમવસ્ત્રના યુગથી યુક્ત ગાયનું દાન કરે છે, તેના દ્વારા જાણે સમગ્ર પૃથ્વી જ દાન થઈ જાય છે।
Verse 72
यदा वा गरुडे कल्पे विश्वाण्डाद्गरुडोऽभवत् । अधिकृत्याब्रवीत्कृष्णो गारुडं तदिहोच्यते
ગરુડ-કલ્પમાં જ્યારે વિશ્વાંડમાંથી ગરુડ પ્રગટ થયો, ત્યારે તેને વિષય બનાવી શ્રીકૃષ્ણે જે વૃત્તાંત કહ્યું, તે જ અહીં ‘ગારુડ’ તરીકે કહેવાય છે।
Verse 73
तदष्टादश चैकं च सहस्राणीह पठ्यते । स्वर्णहंससमायुक्तं यो दद्यादयने परे । स सिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम्
આ અહીં અઢાર હજાર એક (શ્લોક) તરીકે પાઠિત થાય છે। જે શુભ અયન-પરિવર્તન સમયે સુવર્ણ હંસ સહિત દાન આપે છે, તે પરમ સિદ્ધિ અને શિવલોકમાં સ્થિર સ્થાન પામે છે।
Verse 74
ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत्पुनः । तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम्
પછી બ્રહ્માએ બ્રહ્માંડના માહાત્મ્ય વિષે ફરી કહ્યું; અને તે બ્રહ્માંડ (પુરાણ) બાર હજાર શ્લોકોનું છે, ઉપરાંત બે સો શ્લોક વધુ છે।
Verse 76
यो दद्यात्तु व्यतीपात ऊर्णायुगसमन्वितम् । राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः
વ્યતીપાતના સમયે જે ઊર્ણાવસ્ત્રના યુગ સહિત દાન કરે છે, તે મનુષ્ય સહસ્ર રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 77
हेमधेन्वायुतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम् । चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा
તે દાન દસ હજાર સુવર્ણ ધેનુઓ સમાન છે અને બ્રહ્મલોકનું ફળ આપનારું છે. અદ્ભુત કર્મવાળા વ્યાસે આ ચાર લાખ (શ્લોકોનું) સંકલન/ઉપદેશ પ્રગટ કર્યો છે.
Verse 78
इदं लोकहितार्थाय संक्षिप्तं द्वापरे द्विजाः
હે દ્વિજોએ, લોકહિતાર્થે દ્વાપર યુગમાં આનું સંક્ષેપ કરવામાં આવ્યું.
Verse 79
भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः । तद्ब्रह्माण्डं पुराणं तु ब्रह्मणा समुदाहृतम्
જ્યાં ભાવિ કલ્પોનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળવામાં આવે છે, તે જ બ્રહ્માંડ પુરાણ છે; તેને બ્રહ્માએ પ્રગટ કર્યું છે.
Verse 80
पाद्मे पुराणे यत्प्रोक्तं नारसिंहोपवर्णनम् । तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते
પદ્મ પુરાણમાં જે નરસિંહનું ઉપવર્ણન કહેવાયું છે, તે અષ્ટાદશ સહસ્ર (શ્લોકોનું) છે; અહીં તેને ‘નારસિંહ’ (પુરાણ/ખંડ) કહેવામાં આવે છે.
Verse 81
नन्दिने यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्णितम् । लोके नन्दिपुराणं वै ख्यातमेतद्द्विजोत्तमाः
હે દ્વિજોત્તમો, જેમાં કાર્તિકેયે નંદીને મહાત્મ્ય વર્ણવ્યું છે, તે ગ્રંથ જ લોકમાં ‘નંદિ પુરાણ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 82
यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् । प्रोच्यते तत्पुनर्लोके सांबमेव मुनिव्रताः
હે દૃઢવ્રત મુનિઓ! જ્યાં સામ્બને અગ્રસ્થાને રાખીને જે કથાનક કહેવાશે, તે જ ફરી લોકમાં ‘સામ્બ’ નામે જ પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 83
एवमादित्यसंज्ञं तु तत्रैव परिपठ्यते । अष्टादशभ्यस्तु पृथक्पुराणं यच्च दृश्यते । विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास्तदेतेभ्यो विनिर्गतम्
આ રીતે ત્યાં જ તે ‘આદિત્ય’ નામે પાઠ થાય છે. અને અષ્ટાદશ પુરાણોથી અલગ જે કોઈ સ્વતંત્ર પુરાણ દેખાય—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! જાણો કે તે આ (અઠાર)માંથી જ નીકળ્યું છે।
Verse 84
पञ्चाङ्गानि पुराणस्य चाख्यानमितरत्स्मृतम् । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम्
પુરાણના પાંચ અંગો છે; એ સિવાયનું વર્ણન ઉપાખ્યાનરૂપે સ્મૃત છે. સર્ગ, પ્રતિસર્ગ, વંશ, મન્વંતરો અને વંશાનુવંશચરિત—આ પુરાણના પાંચ લક્ષણો છે।
Verse 85
ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च । संहारश्च प्रदृश्येत पुराणं पञ्चलक्षणम्
તેમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, અર્ક (સૂર્ય) અને રુદ્રનું માહાત્મ્ય, તેમજ ભુવનનું સ્વરૂપ અને સંહાર પણ દર્શાય છે—એથી પુરાણ પંચલક્ષણ કહેવાય છે।
Verse 86
धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च परिकीर्त्यते । सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरूढे च यत्फलम्
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ બધું સર્વ પુરાણોમાં પરિકીર્તિત છે; અને તે ઉપદેશોને યોગ્ય રીતે પોષી આચરવાથી જે ફળ ઉપજે, તે પણ જણાવાયું છે।
Verse 87
सात्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः
સાત્ત્વિક કલ્પોમાં હરિનું મહાત્મ્ય વધુ હોય છે; અને રાજસ કલ્પોમાં બ્રહ્માનું મહાત્મ્ય વધુ છે એમ વિદ્વાનો જાણે છે।
Verse 88
तद्वदग्रे च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य हि । संकीर्णे च सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते
એ જ રીતે તામસ કલ્પોમાં શિવનું મહાત્મ્ય અગ્રસ્થાને છે; અને સંકીર્ણ કલ્પમાં સરસ્વતી તથા પિતૃઓનું મહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે।
Verse 89
चतुर्भिर्भगवान्विष्णुर्द्वाभ्यां ब्रह्मा तथा रविः । अष्टादशपुराणेषु शेषेषु भगवाञ्छिवः
અઢાર પુરાણોમાં ચાર પુરાણોમાં ભગવાન વિષ્ણુનું મુખ્ય સ્તવન છે; બેમાં બ્રહ્મા તથા બેમાં રવિ (સૂર્ય)નું; અને બાકીનામાં ભગવાન શિવનું।
Verse 90
वेदवन्निश्चलं मन्ये पुराणं वै द्विजोत्तमाः । वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः
હે દ્વિજોત્તમો! હું પુરાણને વેદ સમાન અચલ અને પ્રમાણરૂપ માનું છું. સર્વ વેદો પુરાણમાં પ્રતિષ્ઠિત છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 91
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं चालयिष्यति । इतिहासपुराणैस्तु निश्चलोऽयं कृतः पुरा
વેદ અલ્પશ્રુતને ભય કરે છે—‘આ મને ચલાવી દેશે.’ પરંતુ ઇતિહાસ અને પુરાણોથી તે પૂર્વે જ સ્થિર અને અચલ બનાવવામાં આવ્યો છે।
Verse 92
यन्न दृष्टं हि वेदेषु न दृष्टं स्मृतिषु द्विजाः । उभयोर्यत्र दृष्टं च तत्पुराणेषु गीयते
હે દ્વિજોઃ જે વેદોમાં દેખાતું નથી અને સ્મૃતિઓમાં પણ નથી; અને જે બંનેમાં રહેલું દેખાય છે—તે જ પુરાણોમાં ગવાય અને ઉપદેશાય છે।
Verse 93
यो वेद चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः । पुराणं नैव जानाति न च स स्याद्विचक्षणः
જે દ્વિજ ચારેય વેદો સಾಂಗ અને ઉપનિષદો સહિત જાણે, પરંતુ પુરાણ ન જાણે—તે સાચે વિવેકી કહેવાતો નથી।
Verse 94
अष्टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमकरोद्वेदार्थैरुपबृंहितम्
સત્યવતીસુત (વ્યાસ) એ અષ્ટાદશ પુરાણો રચ્યા પછી, વેદાર્થોથી સમૃદ્ધ ‘ભારત’ નામનું આખ્યાન રચ્યું।
Verse 95
लक्षेणैकेन तत्प्रोक्तं द्वापरान्ते महात्मना । वाल्मीकिना च यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम्
તે મહાત્માએ દ્વાપરયુગના અંતે તેને એક લાખ શ્લોકના પ્રમાણમાં કહ્યું; અને વાલ્મીકિએ પણ ઉત્તમ રામોપાખ્યાન વર્ણવ્યું।
Verse 96
ब्रह्मणा विहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् । आह तन्नारदायैव तेन वाल्मीकये पुनः
અને જે બ્રહ્માએ શતકોટિ વિસ્તારે ગોઠવ્યું હતું, તે તેમણે નારદને કહ્યું; અને નારદે ફરી તે જ વાલ્મીકિને કહ્યું।
Verse 97
वाल्मीकिना च लोके तु धर्मकामार्थसाधकम्
વાલ્મીકિએ પણ લોકહિતાર્થે તેને ધર્મ, કામ અને અર્થ સિદ્ધ કરનારું તરીકે પ્રગટ કર્યું.
Verse 98
एवं सपादाः पञ्चैते लक्षाः पुण्याः प्रकीर्तिताः । पुरातनस्य कल्पस्य पुराणे तु विदुर्बुधाः
આ રીતે સવા પાંચ લાખની આ સંખ્યા પુણ્યરૂપે કીર્તિત થઈ; અને બુદ્ધિમાનો પુરાણમાં તેને પ્રાચીન કલ્પની ગણાવે છે.
Verse 99
इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते काल गौरवात् । स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं पुराणं लैङ्गमेव च
કાળના ભારથી ઇતિહાસ અને પુરાણો વિભાગિત થાય છે; તેમ જ સ્કાન્દ, બ્રહ્માંડ પુરાણ અને લૈંગ (લિંગ) પુરાણ પણ વિવિધ વિભાગોમાં મળે છે.
Verse 100
वाराहकल्पे विप्रेन्द्रास्तेषां भेदः प्रवर्तते । अष्टादशप्रकारेण ब्रह्माण्डं भिन्नमेव हि
હે વિપ્રેન્દ્રો! વારાહકલ્પમાં તેમના વિભાગો પ્રવર્તે છે; અને બ્રહ્માંડ પુરાણ તો ખરેખર અઢાર પ્રકારે વિભક્ત છે.
Verse 101
अष्टादशपुराणानि तेन जातानि भूतले । लैङ्गमेकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम्
તેનાથી ભૂતલ પર અઢાર પુરાણો પ્રગટ થયા; અને શુભ લૈંગ (લિંગ) પુરાણ દ્વાપર યુગમાં અગિયાર પ્રકારે વિશાળ રીતે વિભક્ત થયું.
Verse 102
स्कान्दं तु सप्तधा भिन्नं वेद व्यासेनधीमता । एकाशीतिसहस्राणि शतं चैकं तु संख्यया
ધીમાન વ્યાસના મત પ્રમાણે સ્કંદપુરાણ સાત વિભાગોમાં વિભક્ત છે; અને ગણતરી પ્રમાણે તેમાં એક્યાસી હજાર એકસો શ્લોકો છે।
Verse 103
तस्याऽद्यो यो विभागस्तु स्कन्दमाहात्म्यसंयुतः । माहेश्वरः समाख्यातो द्वितीयो वैष्णवः स्मृतः
તે પુરાણનો પ્રથમ વિભાગ સ્કંદમાહાત્મ્યથી યુક્ત હોવાથી ‘માહેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; બીજો વિભાગ ‘વૈષ્ણવ’ તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 104
तृतीयो ब्रह्मणः प्रोक्तः सृष्टिसंक्षेपसूचकः । काशीमाहात्म्यसंयुक्तश्चतुर्थः परिपठ्यते
ત્રીજો વિભાગ બ્રહ્માનો કહેવાયો છે, જે સૃષ્ટિનો સંક્ષિપ્ત નિર્દેશ કરે છે; ચોથો વિભાગ કાશીમાહાત્મ્યથી યુક્ત હોવાથી પાઠિત થાય છે।
Verse 105
रेवायाः पञ्चमो भागः सोज्जयिन्याः प्रकीर्तितः । षष्ठः कल्पो नागरश्च तीर्थमाहात्म्यसूचकः
પાંચમો ભાગ રેવા (નર્મદા) તથા ઉજ્જયિનીનો તરીકે પ્રકીર્તિત છે; છઠ્ઠો ‘નાગર-કલ્પ’ છે, જે તીર્થમાહાત્મ્ય સૂચવે છે।
Verse 106
सप्तमो यो विभागोऽयं स्मृतः प्राभासिको द्विजाः । सर्वे द्वादशसाहस्रा विभागाः संप्रकीर्तिताः
હે દ્વિજોએ, આ સાતમો વિભાગ ‘પ્રાભાસિક’ તરીકે સ્મરાય છે; આ રીતે બાર હજાર શ્લોકપરિમાણવાળા સર્વ વિભાગો સમ્યક રીતે પ્રકીર્તિત થયા।
Verse 107
अस्मिन्प्राभासिकः सर्वो वर्ण्यते क्षेत्रविस्तरः । तीर्थानां चैव माहात्म्यं माहात्म्यं शंकरस्य च
આ પ્રાભાસિક ખંડમાં આ પવિત્ર ક્ષેત્રનો સમગ્ર વિસ્તાર વર્ણવાયો છે; તેમજ તીર્થોની મહિમા અને શંકર (શિવ)નું પણ માહાત્મ્ય જણાવાયું છે।
Verse 108
अन्येषां चैव देवानां माहात्म्यं च प्रकीर्त्यते । इति भेदः पुराणानां संक्षेपात्कथितो द्विजाः
અન્ય દેવતાઓનું માહાત્મ્ય પણ અહીં પ્રકીર્તિત થાય છે. આ રીતે, હે દ્વિજોઃ, પુરાણોના ભેદ સંક્ષેપમાં કહ્યા છે।
Verse 109
इममष्टादशानां तु पुराणानामनुक्रमम् । यः पठेद्धव्यकव्येषु स याति भवनं हरेः
જે દેવોને અર્પણ અને પિતૃકાર્ય (શ્રાદ્ધ) સમયે અષ્ટાદશ પુરાણોના આ અનુક્રમનું પાઠ કરે છે, તે હરિ (વિષ્ણુ)ના ધામને પામે છે।