Adhyaya 258
ઈશ્વર દેવીને શશાપાન-સ્મૃતિસ્થાનના દક્ષિણમાં આવેલા પાપનાશક ‘શશાપાન’ તીર્થનો પ્રાદુર્ભાવ કહે છે. સમુદ્રમંથન પછી દેવોને અમૃત મળ્યું અને તેના અનેક બિંદુઓ પૃથ્વી પર પડ્યા. ત્યાં તરસેલો શશક (સસલું) પાણીમાં પ્રવેશ્યો; અમૃતમિશ્રિત સરોવરનો સ્પર્શ થતાં તેને અદભુત અવસ્થા પ્રાપ્ત થઈ અને તે ચિહ્નરૂપે ત્યાં જ દૃશ્યમાન રહ્યો. દેવોને ભય થયો કે મનુષ્યો પડેલું અમૃત પી ને અમર ન બની જાય. ત્યારે વ્યાધના પ્રહારથી પીડિત અને અચળ ચંદ્ર (નિશાનાથ) અમૃત માગે છે. દેવો કહે છે કે આ સરોવરમાં ઘણું અમૃત પડ્યું છે; ત્યાંનું જળ પીવા સૂચવે છે. ચંદ્ર શશક સાથે/શશકસંબંધિત જળ પી ને પુષ્ટ અને તેજસ્વી બને છે, અને શશક અમૃતસંપર્કનું પ્રત્યક્ષ નિશાન બની રહે છે. પછી દેવો સૂકાઈ ગયેલા કુંડને ખોદે છે અને ફરી જળ પ્રગટ થાય છે. ચંદ્રે શશકસંબંધિત જળ પીધું તેથી આ તીર્થ ‘શશાપાન’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. ફલશ્રુતિ મુજબ—અહીં સ્નાન કરનાર ભક્તો મહેશ્વરસંબંધિત પરમ ગતિ પામે છે; બ્રાહ્મણોને અન્નદાન કરનારને સર્વ યજ્ઞફળ મળે છે; આગળ સરસ્વતી વડવાગ્નિ સાથે આવી તીર્થને વધુ પવિત્ર કરે છે—અતએવ પૂર્ણ પ્રયત્નથી અહીં સ્નાન કરવાનો ઉપદેશ આપવામાં આવ્યો છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि शशापानमिति स्मृतम् । तस्यैव दक्षिणे तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, ‘શશાપાન’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાને જવું જોઈએ. તેના જ દક્ષિણમાં સર્વપાપ-પ્રણાશક એક તીર્થ છે।
Verse 2
यस्मिन्स्नात्वा नरः सम्यङ्नापमृत्युभयं लभेत् । शृणु यस्मात्तदुत्पत्तिं वदतो मम वल्लभे
જે તીર્થમાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને અકાળ મૃત્યુનો ભય થતો નથી. હે વલ્લભે, હું કહું તેમ તે તીર્થની ઉત્પત્તિ મારી પાસેથી સાંભળ।
Verse 3
मथित्वा सागरं देवा गृहीत्वाऽमृतमुत्तमम् । सत्वरास्तत्र ते गत्वा पपुश्चैव यथेप्सया
દેવોએ સાગરમંથન કરીને પરમ ઉત્તમ અમૃત ગ્રહણ કર્યું; પછી તેઓ ત્વરાથી ત્યાં જઈ પોતાની ઇચ્છા મુજબ તે પીયૂષ પી ગયા।
Verse 4
पिबतां तत्र पीयूषं देवानां वरवर्णिनि । बिंदवः पतिता भूमौ शतशोथ सहस्रशः
હે સુવર્ણવર્ણિ, ત્યાં દેવતાઓ અમૃત પી રહ્યા હતા ત્યારે ધરતી પર સૈકડો અને હજારો બિંદુઓ પડી ગયા।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु शशकस्तत्र चागतः । प्रविष्टः सलिले तत्र तृषार्तो वरवर्णिनि
હે સુવર્ણવર્ણિ, એ જ સમયે ત્યાં એક સસલું પણ આવ્યું; તરસથી વ્યાકુળ થઈ તે ત્યાંના જળમાં પ્રવેશ્યું।
Verse 6
अमरत्वमनुप्राप्तो वर्द्धते सलिलालये । तं दृष्ट्वा त्रिदशाः सर्वे स्पर्द्धमाना मुहुर्मुहुः । ज्ञात्वामृतान्वितं तोयं मंत्रं चक्रुर्भयान्विताः
અમરત્વ પ્રાપ્ત કરીને તે જળાલયમાં વધવા લાગ્યું. તેને જોઈ સર્વ ત્રિદશો વારંવાર ઈર્ષ્યા કરવા લાગ્યા; જળ અમૃતમિશ્રિત છે એમ જાણી તેઓ ભયથી એક મંત્ર રચવા લાગ્યા।
Verse 7
अमृतं पतितं भूमौ भक्षयिष्यंति मानवाः । ततोऽमर्त्त्या भविष्यंति नात्र कार्या विचारणा
પૃથ્વી પર પડેલું અમૃત મનુષ્યો ભક્ષણ કરશે; ત્યાર પછી તેઓ અમર બનશે—અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 8
तिर्यग्योन्यां समुत्पन्नः कृपणः शशको ह्ययम् । अस्माभिः स्पर्द्धते तस्मात्ततो भयमुपस्थितम्
આ કૃપણ સસલું તિર્યક્-યોનિમાં જન્મ્યું છે, છતાં અમારાથી સ્પર્ધા કરે છે; તેથી તેના કારણે અમને ભય ઉપસ્થિત થયો છે।
Verse 9
अथ प्राप्तो निशानाथो व्याधिना स परिप्लुतः । अब्रवीत्त्रिदशान्सर्वानमृतं मे प्रयच्छत
પછી વ્યાધિથી વ્યાકુળ થયેલા નિશાનાથ (ચંદ્ર) આવ્યા અને સર્વ દેવોને કહ્યું—“મને અમૃત આપો।”
Verse 10
कृच्छ्रेण महता प्राप्तो नाहं शक्तो विसर्पितुम् । अथोचुस्त्रिदशाः सर्वे सर्वमस्माभिर्भक्षितम्
“ઘણાં કષ્ટથી હું અહીં આવ્યો છું; હું હલનચલન કરી શકતો નથી.” ત્યારે સર્વ દેવોએ કહ્યું—“બધું અમારે જ ભક્ષણ થઈ ગયું છે।”
Verse 11
विस्मृतस्त्वं निशानाथ चिरात्कस्मादिहागतः । कुरुष्व वचनं चंद्र अस्माकं तिमिरापह
“હે નિશાનાથ, તું તો ભૂલાઈ ગયો હતો; એટલા સમય પછી અહીં કેમ આવ્યો? હે ચંદ્ર, તિમિરાપહ, અમારું વચન પાળ।”
Verse 12
अस्मिञ्जलेऽमृतं भूरि पतितं पिबतां हि नः । तत्पिबस्व निशानाथ सर्वमेतज्जलाशयम्
આ જળમાં બહુ અમૃત પડ્યું છે—ચાલો, આપણે તે પીએ. તેથી હે નિશાનાથ ચંદ્રદેવ, તમે આ સમગ્ર જળાશય પી લો।
Verse 13
अर्द्धं निपतितं चात्र सत्यमेतन्निशामय । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा शीतरश्मिस्त्वरान्वितः
અને અહીં તેનું અડધું પણ પડ્યું છે—આ સત્ય છે એમ જાણો. તેમનાં વચન સાંભળીને શીતરશ્મિ ચંદ્ર ઝડપથી દોડી ગયો।
Verse 14
तृषार्तो वाऽपिबत्तोयं शशकेन समन्वितम् । अस्थिशेषं तु तत्तस्य कायं पीयूषभक्षणात्
તરસથી પીડિત થઈ તેણે તે જળ પીધું, જેમાં શશક પણ હતો. અમૃત ભક્ષણથી તે શશકનું શરીર માત્ર અસ્થિશેષ રહી ગયું।
Verse 15
तत्क्षणात्पुष्टिमगमत्कांत्या परमया युतः । धातुषु क्षीयमाणेषु पुष्टो हि सुधया हि सः
તત્ક્ષણે તે પુષ્ટિ પામ્યો અને પરમ કાંતિથી યુક્ત થયો. ધાતુઓ ક્ષીણ થતી હોવા છતાં તે સুধાથી જ પોષાયો।
Verse 16
स चापि शशकस्तस्य न मृतो जठरं गतः । अद्यापि दृश्यते तत्र देहे पीयूषभक्षणात्
અને તે શશક પણ તેના જઠરમાં પ્રવેશ કરીને મર્યો નહીં. અમૃતભક્ષણના કારણે આજે પણ ત્યાં તેના દેહમાં તે દેખાય છે।
Verse 17
तत्क्षणात्तुष्टिमगमत्कांत्या परमया युतः । अब्रुवन्खन्यतामेतद्यथा भूयो जलं भवेत्
તત્ક્ષણે તે પરમ કાંતિથી યુક્ત થઈ સંતોષ પામ્યો. તેઓ બોલ્યા—“આને ખોદાવો, જેથી અહીં ફરીથી પ્રચુર જળ પ્રગટ થાય.”
Verse 18
अस्माकं संगमादेतच्छुष्कं श्वभ्रं जलाशयम् । तद्युक्तं च कृतं कर्म नैतत्साधुविचेष्टितम्
અમારા સંગમથી આ સૂકો ખાડો જળાશય બની ગયો છે. પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલું જે કર્મ થયું છે, તે સાધુજનનું આચરણ નથી.
Verse 19
ततोऽखनंश्च ते सर्वे यावत्तोयविनिर्गमः । अथाब्रुवंस्ततः सर्वे हर्षेण महतान्विताः
પછી તેઓ બધા પાણી બહાર નીકળે ત્યાં સુધી ખોદતા રહ્યા. ત્યારબાદ મહાન હર્ષથી ભરાઈ તેઓ સૌ બોલ્યા.
Verse 20
यस्माच्छशेन संयुक्तं पीतमेतज्जलाशयम् । चंद्रेण हि शशापानं तस्मादेतद्भविष्यति
કારણ કે આ જળાશય ‘શશ’ સાથે સંયુક્ત થઈ પીવાયો છે, અને શશચિહ્નધારી ચંદ્રે પણ તેને પીધું; તેથી તેનું નામ ‘શશાપાન’ થશે.
Verse 21
अत्रागत्य नरः स्नानं यः करिष्यति भक्तितः । स यास्यति परं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः
જે મનુષ્ય અહીં આવી ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરશે, તે દેવ મહેશ્વર જ્યાં વસે છે તે પરમ ધામને પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 22
अत्रान्नं संप्रदास्यंति ब्राह्मणेभ्यः समा हिताः । सर्वयज्ञफलं तेषां भविष्यति न संशयः
અહીં સદ્ભાવવાળા લોકો બ્રાહ્મણોને અન્નદાન કરશે; તેમને સર્વ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત થશે—એમાં સંશય નથી.
Verse 23
अस्मिन्दृष्टे सुराः सर्वे दृष्टाः स्युः सर्वदेवताः । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे जग्मुश्चैव सुरालयम्
“આનું દર્શન માત્રથી સર્વ દેવતાઓ દર્શિત થયાં સમાન—અર્થાત્ સર્વદેવતાનું દર્શન થાય છે.” એમ કહી સર્વ દેવગણ પોતાના દિવ્ય ધામે ગયા.
Verse 24
अथ कालेन महता प्राप्ता तत्र सरस्वती । वडवाग्निं समादाय तयानुप्लावितं पुनः
પછી ઘણાં સમય પછી સરસ્વતી ત્યાં આવી; વડવાગ્નિ લઈને તેણે તે સ્થાનને ફરીથી જળથી આપ્લાવિત કર્યું.
Verse 25
ततो मेध्यतरं जातं तीर्थं च वरवर्णिनि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत्
ત્યારે, હે સુન્દરી, તે તીર્થ વધુ પવિત્ર બન્યું. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ.