Adhyaya 4

Verse 1

सूत उवाच । एवं मुनीन्द्राः कथिते प्रभावे शंकरेण तु । पुनः पप्रच्छ सा देवी कृतांजलिपुटा सती

સૂત બોલ્યા—હે મુનીન્દ્રો, શંકરે આ રીતે પ્રભાવ કહ્યા પછી, કરજોડીને સતીફ દેવી ફરીથી તેમને પ્રશ્ન કરી બેઠી.

Verse 2

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ क्षेत्रतीर्थमय प्रभो । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं विस्तरात्कथयस्व मे

દેવીએ કહ્યું—હે દેવદેવ, જગન્નાથ! હે ક્ષેત્ર-તીર્થમય પ્રભુ, પ્રભાસક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય મને વિસ્તારે કહો.

Verse 3

कथं तुष्यसि मर्त्यानां क्षेत्रे तत्र विचेतसाम् । जप्तं दत्तं हुतं यष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । प्रभासे तु महाक्षेत्रे कस्मात्तत्राक्षयं भवेत्

તે ક્ષેત્રમાં ચિત્ત વિખેરાયેલા મર્ત્યો પર પણ તમે કેવી રીતે પ્રસન્ન થાઓ છો? અને પ્રભાસ નામના મહાક્ષેત્રમાં જપ, દાન, હોમ, યજ્ઞ, તપ તથા જે કંઈ કરવામાં આવે તે ત્યાં અક્ષય કેમ બને છે?

Verse 4

जात्यंतरसहस्रेषु यत्पापं पूर्वसंचितम् । तत्कथं क्षयमाप्नोति तन्ममाचक्ष्व शंकर

હજારો અન્ય જન્મોમાં પૂર્વસંચિત જે પાપ છે, તે કેવી રીતે ક્ષય પામે છે? હે શંકર, તે મને કહો.

Verse 5

यदि प्रभासं सर्वेषां तीर्थानां प्रवरं मतम् । किमन्यैर्बहुभिस्तत्र कर्त्तव्यं तीर्थविस्तरैः

જો પ્રભાસને સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે, તો ત્યાં અન્ય અનેક તીર્થોના વિસ્તૃત વર્ણનની શું જરૂર છે?

Verse 6

एकं यदि भवेत्तीर्थं मनो निःसंशयं भवेत् । बहुत्वे सति तीर्थानां मनो विचलते नृणाम्

જો એક જ તીર્થ હોત, તો મન નિઃસંદેહ રહેત; પરંતુ તીર્થો બહુ હોય ત્યારે મનુષ્યોનું મન અસ્થિર થાય છે.

Verse 7

तस्मात्सर्वं परित्यज्य तीर्थजालं सविस्तरम् । प्रभासस्यैव माहात्म्यं कथयस्व सुरेश्वर

અતએવ તીર્થોના વિસ્તૃત જાળને પરિત્યજી, હે સુરેશ્વર, માત્ર પ્રભાસનું માહાત્મ્ય મને કહો.

Verse 8

क्षेत्रप्रमाणं सीमां च क्षेत्रसारं हि यत्प्रभो । वक्तुमर्हसि तत्सर्वं परं कौतूहलं हि मे

હે પ્રભુ, ક્ષેત્રનું પ્રમાણ, તેની સીમા અને ક્ષેત્રનો સાર—આ બધું તમે કહો; કારણ કે મારી કૌતૂહલતા અતિ વિશેષ છે.

Verse 9

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । सर्वक्षेत्रेषु यत्क्षेत्रं प्रभासं तु प्रियं मम

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્રનું વર્ણન કરું છું. સર્વ પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં પ્રભાસક્ષેત્ર મને અત્યંત પ્રિય છે.

Verse 10

प्रभासे तु परा सिद्धिः प्रभासे तु परा गतिः । यत्र संनिहितो नित्यमहं भद्रे निरन्तरम्

પ્રભાસમાં પરમ સિદ્ધિ છે, પ્રભાસમાં જ પરમ ગતિ છે; હે ભદ્રે, જ્યાં હું નિત્ય નિરંતર સન્નિહિત રહું છું.

Verse 11

तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि सर्वसीमासमन्वितम् । क्षेत्रं तु त्रिविध प्रोक्तं तत्ते वक्ष्याम्यनुक्रमात्

હું તેની પરિમિતિ સર્વ સીમાઓসহ કહું છું. આ ક્ષેત્ર ત્રિવિધ કહેવાયું છે; તે હું તને ક્રમશઃ સમજાવીશ.

Verse 12

क्षेत्रं पीठं गर्भगृहं प्रभासस्य प्रकीर्त्यते । यथाक्रमं फलं तस्य कोटिकोटिगुणं स्मृतम्

પ્રભાસનું ‘ક્ષેત્ર’, ‘પીઠ’ અને ‘ગર્ભગૃહ’ એમ પ્રકીર્તિત છે. એ જ ક્રમમાં તેનું ફળ કરોડો-કરોડો ગણું વધે છે એમ સ્મૃત છે.

Verse 13

क्षेत्रं तु प्रथमं प्रोक्तं तच्च द्वादशयोजनम् । पञ्चयोजनमानेन क्षेत्रपीठं प्रकीर्तितम्

પ્રથમને ‘ક્ષેત્ર’ કહેવાયું છે, તેનું માપ બાર યોજન છે. ‘ક્ષેત્ર-પીઠ’ પાંચ યોજન માપનું પ્રકીર્તિત છે.

Verse 14

गर्भगृहं च गव्यूतिः कर्णिका सा मम प्रिया । क्षेत्रसीमा प्रवक्ष्यामि शृणु देवि यथाक्रमम्

ગર્ભગૃહ એક ગવ્યૂતિ પ્રમાણનું છે; તે ‘કર્ણિકા’ મને અતિ પ્રિય છે. હવે હું ક્ષેત્રની સીમાઓ કહું છું—હે દેવી, ક્રમથી સાંભળો.

Verse 15

आयामव्यासतश्चैव आदिमध्यान्तसंस्थितम् । पूर्वे तप्तोदक स्वामी पश्चिमे माधवः स्मृतः

લંબાઈ-પહોળાઈ સાથે, આદિ-મધ્ય-અંત યથાવત્ સ્થિત છે. પૂર્વે તપ્તોદક-સ્વામી અને પશ્ચિમે માધવ સ્મૃત (સીમાચિહ્ન) છે.

Verse 16

दक्षिणे सागरस्तद्वद्भद्रा नद्युत्तरे मता । एवं सीमासमायुक्तं क्षेत्रं द्वादशयोजनम्

દક્ષિણમાં સમુદ્ર છે અને એ જ રીતે ઉત્તરમાં ભદ્રા નદી સીમા માનવામાં આવે છે. આ રીતે સીમાઓથી યુક્ત આ ક્ષેત્ર દ્વાદશ યોજનનું છે.

Verse 17

एतत्प्राभासिकं क्षेत्रं सर्वपातकनाशनम् । तन्मध्ये पीठिका प्रोक्ता पञ्चयोजनविस्तृता

આ પ્રાભાસિક ક્ષેત્ર સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારું છે. તેના મધ્યમાં પાંચ યોજન વિસ્તૃત ‘પીઠિકા’ કહેવાઈ છે.

Verse 18

न्यंकुमन्यपरेणैव वज्रिण्याः पूर्वतस्तथा । माहेश्वर्या दक्षिणतः समुद्रोत्तरतस्तथा

પશ્ચિમે ન્યઙ્કુમની, પૂર્વે વજ્રિણી; દક્ષિણે માહેશ્વરી અને ઉત્તરે સમુદ્ર—આ રીતે તેની સીમાઓ પણ નિશ્ચિત છે.

Verse 19

आयामव्यासतश्चैव पञ्चयोजनविस्तरम् । पीठमेतत्समाख्यातमथो गर्भगृहं शृणु

લંબાઈ-પહોળાઈમાં તે પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તરેલું છે; આને પવિત્ર પીઠ તરીકે પ્રખ્યાત કર્યું છે. હવે ગર્ભગૃહ (અંતઃસન્નિધિ) વિષે સાંભળો.

Verse 20

दक्षिणोत्तरतो यावत्समुद्रा त्कौरवेश्वरी । पूर्वपश्चिमतो यावद्गोमुखाच्चाश्वमेधिकम् । एतद्गर्भगृहं प्रोक्तं कैलासान्मम वल्लभम्

દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી સમુદ્રથી કૌરવેશ્વરી સુધી, અને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી ગોમુખથી અશ્વમેધિક સુધી—આને જ ગર્ભગૃહ કહેવાયું છે; આ મને કૈલાસ કરતાં પણ વધુ પ્રિય છે.

Verse 21

अत्रान्तरे तु देवेशि यानि तीर्थानि भूतले । वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च

હે દેવેશી! આ આંતરિક પ્રદેશમાં ભૂતલ પર જેટલાં તીર્થો છે—વાપી, કૂવો, તળાવ અને દેવતાઓનાં આયતનો—તે બધાં અહીં જ છે.

Verse 22

सरांसि सरितश्चैव पल्वलानि ह्रदास्तथा । तानि मेध्यानि सर्वाणि सर्वपापहराणि च

સરોભરો અને નદીઓ, તેમજ પલ્વલ અને હ્રદ—આ બધાં જ શુદ્ધિકારક છે અને સર્વ પાપોને હરણ કરનારાં છે.

Verse 23

यत्र तत्र नरः स्नात्वा स्वर्गलोके महीयते । क्षेत्रस्य प्रथमो भागो मेध्यो माहेश्वरः स्मृतः

અહીં જ્યાં જ્યાં મનુષ્ય સ્નાન કરે છે, ત્યાંથી તે સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે. આ ક્ષેત્રનો પ્રથમ ભાગ ‘માહેશ્વર’ તરીકે પવિત્ર માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 24

द्वितीयो वैष्णवो भागो ब्रह्मभागस्तृतीयकः । तीर्थानां कोटिरेका तु ब्राह्मे भागे व्यवस्थिता

બીજો વિભાગ વૈષ્ણવ ભાગ છે અને ત્રીજો બ્રાહ્મ (બ્રહ્મા-સંબંધિત) ભાગ છે. બ્રાહ્મ ભાગમાં તીર્થોની એક કોટિ અને વધુ એક (કોટિરેકા) પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 25

वैष्णवे कोटिरेका तु तीर्थानां वरवर्णिनि । सार्द्धकोटिस्तु संप्रोक्ता रुद्रभागे च मध्यतः

હે વરવર્ણિની દેવી, વૈષ્ણવ ભાગમાં તીર્થોની એક કોટિ અને વધુ કહેવાય છે. અને રુદ્રભાગના મધ્ય પ્રદેશમાં દેઢ કોટિ (સાર্ধકોટિ) જાહેર કરાઈ છે.

Verse 26

एवं देवि समाख्यातं तत्क्षेत्रं हि त्रिदैवतम् । गुह्याद्गुह्यतरं क्षेत्रं मम प्रियतरं शुभे

આ રીતે, હે દેવી, તે ક્ષેત્ર ત્રિદેવ-સંબંધિત તરીકે વર્ણવાયું છે. હે શુભે, તે ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત અને મને અતિ પ્રિય ક્ષેત્ર છે.

Verse 27

तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च क्षेत्रे प्रोक्ता विभागतः । यात्रा तु त्रिविधा ज्ञेया तां शृणुष्व वरानने

વિભાગ પ્રમાણે આ ક્ષેત્રમાં ત્રણ કોટિ અને અર્ધકોટિ (સાડે ત્રણ કોટિ) કહેવાઈ છે. યાત્રા ત્રિવિધ જાણવી—હે વરાનને, તે સાંભળો.

Verse 28

रौद्री तु प्रथमा यात्रा वैष्णवी च द्वितीयिका । ब्राह्मी तृतीया संख्याता सर्वपातकनाशिनी

પ્રથમ યાત્રા રૌદ્રી, બીજી વૈષ્ણવી; ત્રીજી બ્રાહ્મી એમ ગણાય છે. આ ત્રિવિધ યાત્રા સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે.

Verse 29

ब्राह्मे विभागे संप्रोक्ता इच्छाशक्तिर्वरानने । क्रिया च वैष्णवे भागे द्वितीये तु प्रकीर्तिता

હે વરાનને! બ્રાહ્મ વિભાગમાં ઇચ્છાશક્તિ પ્રોક્ત છે; અને બીજા વૈષ્ણવ ભાગમાં ક્રિયાશક્તિ પ્રકીર્તિત છે।

Verse 30

रौद्रे भागे तृतीये तु ज्ञानशक्तिर्वरानने । यदि पापो यदि शठो यदि नैष्कृतिको नरः

હે વરાનને! ત્રીજા રૌદ્ર ભાગમાં જ્ઞાનશક્તિ સ્થાપિત છે. જો મનુષ્ય પાપી હોય, જો શઠ હોય, જો દુષ્કર્મ કરનાર હોય—

Verse 31

निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो मध्यभागे वसेत्तु यः । हिमवंतं परित्यज्य पर्वतं गंधमादनम्

જે મધ્યભાગમાં વસે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. (એવા માટે) હિમવંત અને ગંધમાદન પર્વતને પણ ત્યજીને—

Verse 32

कैलासं निषधं चैव मेरुपृष्ठं महाद्युतिम् । रम्यं त्रिशिखरं चैव मानसं च महागिरिम्

કૈલાસ, નિષધ, મહાદ્યુતિમય મેરુનું પૃષ્ઠ, રમ્ય ત્રિશિખર અને મહાગિરિ માનસા—

Verse 33

देवोद्यानानि रम्याणि नंदनं वनमेव च । स्वर्गस्थानानि रम्याणि तीर्थान्यायतनानि च । तानि सर्वाणि संत्यज्य प्रभासे तु रतिर्मम

રમ્ય દેવોદ્યાન, નંદન વન પણ; સ્વર્ગના મનોહર સ્થાનો, ત્યાંનાં તીર્થો અને પવિત્ર આયતનો— તે સર્વ ત્યજી મારી રતિ તો માત્ર પ્રભાસમાં છે।

Verse 34

यस्तत्र वसते देवि संयतात्मा समाहितः । त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो भवेत्

હે દેવી, જે ત્યાં સંયતાત્મા અને સમાહિત ચિત્તે નિવાસ કરે છે, તે ત્રિકાળ ભોજન કરતો હોવા છતાં જાણે માત્ર વાયુથી પોષિત—અત્યંત શુદ્ધ—થઈ જાય છે।

Verse 35

विघ्नैरालोड्यमानोऽपि यः प्रभासं न मुंचति । स मुंचति जरां मृत्युं जन्मचक्रमशाश्वतम्

વિઘ્નોથી આંદોલિત અને પીડિત થવા છતાં જે પ્રભાસને છોડતો નથી, તે જરા-મૃત્યુ અને અનંત જન્મચક્રથી મુક્ત થાય છે।

Verse 36

जन्मांतरशतैर्देवि योगो वा यदि लभ्यते । मोक्षस्य च सहस्रेण जन्मनां लभ्यते न च

હે દેવી, સૈંકડો જન્માંતરો પછી યોગ પ્રાપ્ત થાય તોય, હજાર જન્મોથી પણ મોક્ષ પ્રાપ્ત થતો નથી।

Verse 37

प्रभासे तु महादेवि ये स्थिता कृतनिश्चयाः । एकेन जन्मना तेषां मोक्षो नैवात्र संशयः

પરંતુ હે મહાદેવી, પ્રભાસમાં દૃઢ નિશ્ચયથી સ્થિત રહેનારાઓને એક જ જન્મમાં મોક્ષ નિશ્ચિત છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી।

Verse 38

प्रभासे तु स्थिता ये वै ब्राह्मणाः संशितव्रताः । मृत्युंजयेन संयुक्तं जपंति शतरुद्रियम्

પ્રભાસમાં સ્થિત વ્રતનિષ્ઠ બ્રાહ્મણો, મૃત્યુઞ્જય મંત્ર સાથે જોડીને શતરુદ્રીયનો જપ કરે છે।

Verse 39

कालाग्निरुद्रसांनिध्ये दक्षिणां दिशमाश्रिताः । ज्ञानं चोत्पद्यते तत्र षण्मासाभ्यंतरेण तु

કાલાગ્નિરુદ્રના સાંનિધ્યમાં જે દક્ષિણ દિશાનો આશ્રય લે છે, તેમને ત્યાં છ માસની અંદર જ જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે।

Verse 40

शिवस्तु प्रोच्यते वेदो नामपर्यायवाचकैः । तस्य चात्मस्वरूपं तु शतरुद्रं प्रकीर्तितम्

પર્યાયવાચક નામોથી શિવને જ ‘વેદ’ કહેવાયો છે; અને ‘શતરુદ્ર’ને તેમનું આત્મસ્વરૂપ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 41

कल्पेषु वेदाश्च पुनःपुनरावर्तकाः स्मृताः । मंत्राश्चैव तथा देवि मुक्त्वा तु शतरुद्रियम्

કલ્પોમાં વેદો વારંવાર પુનરાવર્તિત થાય છે એમ સ્મરણ છે; અને મંત્રો પણ, હે દેવી—પરંતુ શતરુદ્રીયને છોડીને।

Verse 42

ईड्यं चैव तु मंत्रेण मामेव हि यजंति ये । प्रभासक्षेत्रमासाद्य ते मुक्ता नात्र संशयः

જે સ્તુતિમંત્રથી પ્રભાસક્ષેત્રે આવી માત્ર મારી જ ઉપાસના કરે છે, તેઓ મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 43

समंत्रोऽमंत्रको वापि यस्तत्र वसते नरः । सोऽपि यां गतिमाप्नोति यज्ञैर्दानैर्न साध्यते

મંત્ર સાથે હોય કે મંત્ર વિના—જે મનુષ્ય ત્યાં વસે છે, તે પણ એવી ગતિ પામે છે જે યજ્ઞો અને દાનોથી પણ સિદ્ધ થતી નથી।

Verse 44

अस्मिक्षेत्रे स्वयंभूश्च स्थितः साक्षान्महेश्वरः । रुद्राणां कोटयश्चैव प्रभासे संव्यवस्थिताः

આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્વયંભૂ મહેશ્વર સాక్షાત્ વિરાજમાન છે; અને પ્રભાસમાં રુદ્રોની કરોડો પણ સુવ્યવસ્થિત રીતે સ્થિત છે.

Verse 45

ध्यायमानास्तथोंकारं स्थिताः सोमेशदक्षिणे

એ જ રીતે પવિત્ર ‘ઓંકાર’નું ધ્યાન કરતાં તેઓ સોમેશ્વરના દક્ષિણ ભાગે સ્થિરપણે સ્થિત રહે છે.

Verse 46

ब्रह्मांडोदरमध्ये तु यानि तीर्थानि सुव्रते । सोमेश्वरं गमिष्यंति वैशाखस्य चतुर्दशी

હે સુવ્રતે! બ્રહ્માંડના ગર્ભમાં રહેલા સર્વ તીર્થો વૈશાખની ચતુર્દશીએ સોમેશ્વર પાસે ગમન કરે છે.

Verse 47

मनोबुद्धिरहंकारः कामक्रोधौ तथाऽपरे । एते रक्षंति सततं सोमेशं पापनाशनम्

મન, બુદ્ધિ, અહંકાર, તેમજ કામ-ક્રોધ અને અન્ય આંતરિક શક્તિઓ—આ બધાં પાપનાશક સોમેશનું સતત રક્ષણ કરે છે.

Verse 48

न सा गतिः कुरुक्षेत्रे गंगाद्वारे त्रिपुष्करे । या गतिर्विहिता पुंसां प्रभासक्षेत्रवासिनाम्

કુરુક્ષેત્ર, ગંગાદ્વાર અથવા ત્રિપુષ્કરમાં પ્રાપ્ત થતી ગતિ, પ્રભાસક્ષેત્રવાસીઓ માટે વિધાન કરાયેલ પરમ ગતિની સમકક્ષ નથી.

Verse 49

तिर्यग्योनिगताः सत्त्वा ये प्रभासे कृतालयाः । कालेन निधनं प्राप्तास्तेपि यांति परां गतिम्

તિર્યક્-યોનિમાં જન્મેલા સત્ત્વો જો પ્રભાસમાં નિવાસ કરે, તો કાળે મૃત્યુ પામ્યા પછી તેઓ પણ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 50

तद्गुह्यं देवदेवस्य तत्तीर्थं तत्तपोवनम् । तत्र ब्रह्मादयो देवा नारायणपुरोगमाः

એ જ દેવદેવનું ગુહ્ય ધામ છે; એ જ તીર્થ છે, એ જ તપોવન છે. ત્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો—નારાયણને અગ્રે રાખીને—નિવાસ કરી આરાધના કરે છે।

Verse 51

योगिनश्च तथा सांख्या भगवंतं सनातनम् । उपासते प्रभासं तु मद्भक्ता मत्परायणाः

યોગીઓ તથા સાંખ્યમાર્ગીઓ સનાતન ભગવાનની ઉપાસના કરે છે; અને પ્રભાસમાં મારા ભક્તો—મારામાં જ પરાયણ—તેમને જ ભજે છે।

Verse 52

अष्टौ मासान्विहारः स्याद्यतीनां संयतात्मनाम् । एके च चतुरो मासानष्टौ वा नियतं वसेत्

સંયતાત્મા યતિઓ માટે આઠ માસ સુધી વિહાર (પરિવ્રજન) હોય; પરંતુ કેટલાકે ચાર માસ—અથવા આઠ માસ—નિયમપૂર્વક એક સ્થાને વસવું જોઈએ।

Verse 53

प्रभासे तु प्रविष्टानां विहारस्तु न विद्यते । अत्र योगश्च मोक्षश्च प्राप्यते दुर्लभो नरैः

પરંતુ પ્રભાસમાં પ્રવેશ કરનારાઓ માટે વિહાર નથી. અહીં યોગ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે—જે અન્યત્ર મનુષ્યોને દુર્લભ છે।

Verse 54

तस्मात्प्रभासं संत्यज्य नान्यद्गच्छेत्तपोवनम् । प्रभासं ये न सेवंते मूढास्ते तमसा वृताः

અતેઃ પ્રભાસનું આશ્રય લઈને અન્ય કોઈ તપોવનમાં ન જવું. જે પ્રભાસની સેવા કરતા નથી, તેઓ મૂઢ છે અને અંધકારથી આવૃત છે.

Verse 55

विण्मूत्ररेतसां मध्ये संभवंति पुनःपुनः । कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभः स्तंभोऽथ मत्सरः

મળ, મૂત્ર અને રેતસના મધ્યમાં તે વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે—કામ, ક્રોધ, લોભ, દંભ, અહંકાર અને મત્સર.

Verse 56

निद्रा तंद्रा तथाऽलस्यं पैशुन्यमिति ते दश । एते रक्षंति सततं सोमेशं तीर्थनायकम्

નિદ્રા, તન્દ્રા, તેમજ આળસ અને પૈશુન્ય—આ રીતે તે દસ. એ જ સદા તીર્થનાયક સોમેશનું ‘રક્ષણ’ કરે છે.

Verse 57

न प्रभासे मृतः कश्चिन्नरकं याति किल्बिषी । यावज्जीवं नरो यस्तु वसते कृतनिश्चयः

પ્રભાસમાં મરેલો કોઈ પણ પાપી નરકમાં જતો નથી. અને જે મનુષ્ય દૃઢ નિશ્ચયથી જીવનભર ત્યાં વસે છે…

Verse 58

अग्निहोत्रैश्च संन्यासैराश्रमैश्च सुपालितैः । त्रिदंडैरेकदंडैश्च शैवैः पाशुपतैरपि

અગ્નિહોત્ર કર્મોથી, સંન્યાસોથી, તથા આશ્રમધર્મોના સુપાલનથી; ત્રિદંડી અને એકદંડી સંન્યાસીઓથી, તેમજ શૈવ અને પાશુપતોથી પણ—

Verse 59

एतैरन्यैश्च यतिभिः प्राप्यते यत्फलं शुभम् । तत्सर्वं लभ्यते देवि श्रीसोमेश्वरयात्रया

આ તથા અન્ય યતિઓથી જે શુભ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે, હે દેવી, તે સર્વ શ્રી સોમેશ્વર યાત્રાથી જ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 61

यत्तद्योगे च सांख्ये च सिद्धांते पंचरात्रिके । अन्यैश्च शास्त्रैर्विज्ञेयं प्रभासे संव्यवस्थितम्

યોગ, સાંખ્ય, સિદ્ધાંત, પાંચારાત્ર તથા અન્ય શાસ્ત્રોથી જે તત્ત્વ જાણવાનું છે, તે પ્રભાસમાં સંપૂર્ણ રીતે સ્થાપિત છે।

Verse 62

लिंगे चैव स्थितं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तस्माल्लिंगे सदा देवः पूजनीयः प्रयत्नतः

ચરાચર સહિત આ સમગ્ર જગત લિંગમાં જ સ્થિત છે; તેથી લિંગસ્થ દેવનું સદા પ્રયત્નપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 63

ममैव सा परा मूर्तिः श्रीसोमेशाख्यया स्थिता । तेन चैषा त्मनात्मानमाराधनपरो ह्यहम्

‘શ્રી સોમેશ’ નામે સ્થિત તે પરમ મૂર્તિ મારી જ છે; તેથી આ સ્વરૂપ દ્વારા હું મારા જ આત્માથી મારા જ આત્માની આરાધનામાં તત્પર છું।

Verse 64

अनेकजन्मसाहस्रैर्भ्रममाणस्तु जन्मभिः । कस्तां प्राप्नोति वै मुक्तिं विना सोमेशपूजनात्

હજારો જન્મોમાં ભટકતા ભટકતા—સોમેશનું પૂજન કર્યા વિના તે મુક્તિ કોણ પ્રાપ્ત કરી શકે?

Verse 65

यत्किञ्चिदशुभं कर्म कृतं मानुषबुद्धिना । तत्सर्वं विलयं याति श्रीसोमेश्वरपूजनात्

માનવી બુદ્ધિથી કરેલું જે કંઈ અશુભ કર્મ હોય, તે સર્વ શ્રી સોમેશ્વરના પૂજનથી લય પામી નાશ પામે છે.

Verse 66

अनेकजन्मकोटीभिर्जंतुभिर्यत्कृतं ह्यघम् । तत्सर्वं नाशमायाति श्रीसोमेश्वरपूजनात्

કરોડો જન્મોમાં જીવએ કરેલું જે પાપ છે, તે સર્વ શ્રી સોમેશ્વરના પૂજનથી નાશ પામે છે.

Verse 67

तीर्थानि यानि लोकेऽस्मिन्सेव्यंते पापमोक्षिभिः । तानि सर्वाणि शुद्ध्यर्थं प्रभासे संविशंति हि

આ લોકમાં પાપમોચન ઇચ્છનારાઓ જે જે તીર્થો સેવન કરે છે, તે સર્વ શુદ્ધિ માટે નિશ્ચયે પ્રભાસમાં પ્રવેશ કરે છે.

Verse 68

योऽसौ कालाग्निरुद्रस्तु प्रोच्यते वेदवादिभिः । सोऽयं भैरवनाम्ना तु प्रभासे संव्यवस्थितः

વેદના વ્યાખ્યાતાઓ જેને ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’ કહે છે, એ જ પ્રભાસમાં ‘ભૈરવ’ નામે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 69

जनानां दुष्कृतं सर्वं क्षेत्रमध्ये व्यवस्थितः । भैरवं रूपमास्थाय नाशयामि सुरेश्वरि

હે સુરેશ્વરી! આ ક્ષેત્રના મધ્યમાં સ્થિત રહી હું ભૈરવરૂપ ધારણ કરીને લોકોના સર્વ દુષ્કર્મોનો નાશ કરું છું.

Verse 70

जगत्सर्वं चरित्वा तु स्थितोऽहं सचराचरम् । तेन भैरवनामाहं प्रभासे संव्यवस्थितः

સમગ્ર જગત્—ચર અને અચર—ભ્રમણ કરીને હું અહીં સ્થિત થયો છું; તેથી પ્રભાસે હું ‘ભૈરવ’ નામે પ્રતિષ્ઠિત છું.

Verse 71

अग्निना यत्र तप्तं तु दिव्याब्दानां चतुर्युगम् । मेघवाहनकल्पे तु तत्र लिंगं बभूव ह

જ્યાં દિવ્ય વર્ષોના ચાર યુગ સુધી અગ્નિથી દગ્ધ થયું, ત્યાં જ મેઘવાહન કલ્પમાં એક લિંગ પ્રાદુર્ભવ્યું.

Verse 72

अग्निमीडेति वेदोक्तप्रभावः सुरसुंदरि । कालाग्निरुद्रनामा च देवैः सर्वैरुदाहृतम्

હે સુરસુંદરી, વેદમાં ‘અગ્નિમ્ ઈડે’ શબ્દોથી કહેલી જે પ્રભાવશક્તિ છે, તેને સર્વ દેવો ‘કાલાગ્નિરુદ્ર’ નામે ઉદાહરે છે.

Verse 73

अग्नीशानेति देवेशि नामत्रितयमुच्यते । कल्पेकल्पे तु नामानि कथितुं नैव शक्यते । असंख्यत्वाच्च कल्पानां ब्रह्मणा च वरानने

હે દેવેશી, ‘અગ્નિ’ અને ‘ઈશાન’ વગેરે—આ રીતે નામોની ત્રયી કહેવાય છે. પરંતુ કલ્પે કલ્પે સર્વ નામો સંપૂર્ણ કહેવા શક્ય નથી; કારણ કે કલ્પો અસંખ્ય છે, હે વરાનને, બ્રહ્મા માટે પણ.

Verse 74

एवं चैव रहस्यं च महागोप्यं वरानने । स्नेहान्महत्या भक्त्या च मया ते परिकीर्तितम्

હે વરાનને, આ રહસ્ય મહાગોપ્ય છે; છતાં મહાન સ્નેહ અને ભક્તિના કારણે મેં તેને તને પ્રકટ કરીને કહ્યું છે.

Verse 75

एकतस्तु जगत्सर्वं कर्म कांडे प्रतिष्ठितम् । यज्ञदानतपोहोमैः स्वाध्यायैः पितृतर्पणैः

એક તરફ સર્વ જગત કર્મકાંડમાં પ્રતિષ્ઠિત છે—યજ્ઞ, દાન, તપ, હોમ, સ્વાધ્યાય તથા પિતૃતર્પણ દ્વારા।

Verse 76

उपवासैर्व्रतैः कृत्स्नैश्चांद्रायणशतैस्तथा । षड्रात्रैश्च त्रिरात्रैश्च तीर्थादिगमनैः परैः

ઉપવાસો અને પૂર્ણ વ્રતો દ્વારા, તેમજ સૈંકડો ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ; ષડ્રાત્રિ અને ત્રિરાત્રિ વ્રતો દ્વારા, તથા અન્ય ઉત્તમ તીર્થયાત્રાઓથી પણ—(તે પરમ પદ સહેલાઈથી મળતું નથી)।

Verse 77

आश्रमैर्विविधाकारैर्यतिभिर्ब्रह्मचारिभिः । वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च वेदकर्मपरायणैः

વિવિધ પ્રકારના આશ્રમધર્મોથી પણ નહીં—યતિ અને બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને ગૃહસ્થ—વેદકર્મમાં પરાયણ હોવા છતાં (તે પરમ પદ મળતું નથી)।

Verse 78

अन्यैश्च विविधाकारैर्लोकमार्गस्थितैः शुभैः । न तत्पदं परं देवि शक्यं वीक्षयितुं क्वचित्

અને લોકમાર્ગમાં રહેલા અન્ય અનેક શુભ ઉપાયો દ્વારા પણ, હે દેવી, તે પરમ પદનું ક્યાંય દર્શન (પ્રાપ્તિ) શક્ય નથી।

Verse 79

यावन्न चार्चयेद्देवि सोमेशं लिंगनायकम् । लीलया वापि तैर्द्रष्टुं तत्पदं दुर्लभं परम्

હે દેવી, જ્યાં સુધી લિંગનાયક સોમેશનું અર્ચન ન થાય, ત્યાં સુધી તે સર્વ સાધનો દ્વારા પણ તે પરમ પદનું દર્શન અત્યંત દુર્લભ છે—સહજ રીતે તો નહિ જ।

Verse 80

पूजितो यैर्जगन्नाथः सोमेशः किल भैरवः । तिर्यग्योनिगता ये तु पशुपक्षिपिपीलिकाः

જેનાં દ્વારા જગન્નાથ—સોમેશ, એ જ ભૈરવ—ની પૂજા કરવામાં આવી છે, તેઓ તિર્યક્-યોનિમાં પશુ, પક્ષી અથવા પિપિલિકા (ચીંટી) રૂપે જન્મે તો પણ, તે પૂજાના પ્રભાવથી તેઓ પણ ઉદ્ધરાય છે.

Verse 83

मूर्खास्तु पण्डिताश्चापि ये चान्ये कुत्सिता भुवि । ते सर्वे मुक्तिमायांति प्रभासे ये मृताः शुभे

મૂર્ખ હોય કે પંડિત, અને ધરતી પર તિરસ્કૃત અન્ય કોઈ પણ હોય—જે શુભ પ્રભાસમાં મરે છે, તેઓ સૌ મુક્તિને પામે છે.

Verse 84

कालानलस्य रुद्रस्य कालराजेन चाग्निना । दग्धास्ते जन्तवः सर्वे प्रभासे ये मृताः शुभे

કાલાનલ-રુદ્રની દહકતી જ્વાળા અને કાલરાજ (યમ) ની અગ્નિથી—શુભ પ્રભાસમાં જે પ્રાણી મરે છે, તેમના સર્વ બંધન દગ্ধ થઈ જાય છે.

Verse 85

दुर्ल्लभं तु मम क्षेत्रं प्रभासं देवि पापिनाम् । न तत्र लभते मृत्युं पापात्मा लोकवंदिते

હે દેવી, લોકવંદિતે! મારું પ્રભાસક્ષેત્ર પાપીઓ માટે દુર્લભ છે; ત્યાં પાપાત્માને મુક્તિદાયક મૃત્યુ સહેલાઈથી મળતું નથી.

Verse 86

मया दक्षिणभागे च विघ्नेशः संप्रतिष्ठितः । उत्तरे दण्डपाणिस्तु क्षेत्रमेतच्च रक्षति

મારા દ્વારા દક્ષિણ ભાગમાં વિઘ્નેશની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી છે; અને ઉત્તરે દંડપાણિ આ ક્ષેત્રનું રક્ષણ કરે છે.

Verse 87

तथान्ये गणपाः सर्वे मदाज्ञावशवर्तिनः । क्षेत्रं रक्षंति देवेशि तेषां नामानि मे शृणु

તેમજ અન્ય સર્વ ગણપતિઓ મારી આજ્ઞાને વશ રહી, હે દેવેશી, આ પવિત્ર ક્ષેત્રનું રક્ષણ કરે છે; હવે તેમના નામો મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 88

महाबलस्तु चण्डीशो घंटाकर्णस्तु गोमुखः । विनायको महानादः काकवक्त्रः शुभेक्षणः । एकाक्षो दुन्दुभिश्चंडस्तालजंघस्तथैव च

પ્રભાસમાં શિવના મહાબલી ગણો છે—મહાબલ અને ચંડીષ; ઘંટાકર્ણ અને ગોમુખ; વિનાયક અને મહાનાદ; કાકવક્ત્ર અને શુભેક્ષણ; તેમજ એકાક્ષ, દુન્દુભિ, ઉગ્ર ચંડ અને તાલજંઘ પણ છે.

Verse 90

हस्तिवक्त्रः श्वानवक्त्रो बिडालवदनस्तथा । सिंहव्याघ्रमुखाश्चान्ये वीरभद्रादयस्तथा

કેટલાકના મુખ હાથીના, કેટલાકના કૂતરાના; અને કેટલાકના બિલાડી જેવા. અન્ય કેટલાક સિંહ અને વ્યાઘ્રમુખી—વీరભદ્ર આદિ પણ તેમ જ હતા.

Verse 91

विनायकं पुरस्कृत्य देव देवं कपर्द्दिनम् । एकादश तथा कोट्यो नियुतानि त्रयोदश

વિનાયકને અગ્રસ્થાને રાખીને, ગણો દેવોના દેવ કપર્‍દિનની સેવા માટે ઉપસ્થિત રહે છે—તેમની સંખ્યા અગિયાર કરોડ અને તેર નિયુત છે.

Verse 92

अर्बुदं च गणानां च प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः । द्वारिद्वारि प्रचंडास्ते शूलमुद्गरपाणयः

ગણોનું એક અર્બુદ પ્રભાસના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આશ્રય પામ્યું છે. તેઓ દરેક દ્વારે અત્યંત પ્રચંડ બની ઊભા છે, હાથમાં શૂલ અને મુદ્‌ગર ધારણ કરીને.

Verse 93

प्रभासक्षेत्रं रक्षंति देवदेवस्य वै गृहम् । न कश्चिद्दुष्टबुद्ध्या तु प्रविशेदिति संस्थितिः

પ્રભાસક્ષેત્ર દેવોના દેવનું જ પવિત્ર ગૃહ છે; તેની રક્ષા થાય છે. સ્થિર નિયમ એવો છે કે દુષ્ટબુદ્ધિથી કોઈ પણ પ્રવેશ ન કરે.

Verse 94

शतकोटिगणैश्चापि पूर्वद्वारि तु संवृतः । अट्टहासो गणो नाम प्रभासं तत्र रक्षति

પૂર્વ દ્વારે શતકોટિ ગણોથી ઘેરાયેલો ‘અટ્ટહાસ’ નામનો ગણ ત્યાં પ્રભાસની રક્ષા કરે છે.

Verse 95

कालाक्षो भीषणश्चंडो वृतोऽष्टादशकोटिभिः । घंटाकर्णगणो नाम दक्षिणं द्वारमाश्रितः

ભયંકર અને ચંડ ‘કાલાક્ષ’ અઢાર કોટિ ગણોથી ઘેરાયેલો, ‘ઘંટાકર્ણ’ નામના ગણસમૂહ સાથે દક્ષિણ દ્વારે સ્થિત છે.

Verse 96

पश्चिमद्वारमाश्रित्य स्थितवान्विष्टरो गणः । दण्डपाणिः स्थितस्तत्र देवदेवस्य चोत्तरे

પશ્ચિમ દ્વારે ‘વિષ્ટર’ નામનો ગણ સ્થિત છે; અને ત્યાં દેવોના દેવના ઉત્તર ભાગે ‘દંડપાણિ’ પણ ઊભો છે.

Verse 97

योगक्षेमं वहन्नित्यं प्रभासे भावितात्मनाम् । भीषणाक्षस्तथैशान्यामाग्नेय्यां छागवक्त्रकः

પ્રભાસમાં ભાવિતાત્મા ભક્તોના યોગક્ષેમને નિત્ય વહન કરતાં, ઈશાન ખૂણે ‘ભીષણાક્ષ’ અને આગ્નેય ખૂણે ‘છાગવક્ત્રક’ સ્થિત છે.

Verse 98

नैरृत्यां चंडनादस्तु वायव्यां भैरवाननः । नन्दी चैव महाकालो दण्डपाणिर्विनायकः

નૈઋત્ય દિશામાં ચંડનાદ છે, અને વાયવ્ય દિશામાં ભૈરવાનન છે. તેમજ નંદી, મહાકાલ, દંડપાણિ અને વિનાયક પણ (ત્યાં સ્થિત છે).

Verse 99

एतेङ्गरक्षका मध्ये शतकोटिगणैर्वृताः । एवं रक्षंति बहवो ह्यसंख्येया गणेश्वराः

આ અંગ-રક્ષકોના મધ્યમાં શિવના શત-કોટિ ગણોથી ઘેરાયેલા રહી, અસંખ્ય ગણેશ્વરો પણ આ રીતે સતત રક્ષા કરે છે.

Verse 100

कलिकल्मषसंभूत्या येषां चोपहता मतिः । न तेषां तद्भवेद्गम्यं स्थानमर्धेन्दुमौलिनः

કલિયુગજન્ય પાપકલ્મષથી જેમની બુદ્ધિ ઘાયલ થઈ છે, તેઓ અર્ધચંદ્રમૌલિ પ્રભુના તે પવિત્ર ધામને ખરેખર પહોંચી શકતા નથી.

Verse 101

गंधर्वैः किन्नरैर्यक्षैरप्सरोभिस्तथोरगैः । सिद्धैः संपूज्य देवेशं सोमेशं पापनाशनम्

ગંધર્વો, કિન્નરો, યક્ષો, અપ્સરાઓ, ઉરગો (નાગો) અને સિદ્ધો—સૌ દેવેશ, પાપનાશક સોમેશનું સમ્યક પૂજન કરે છે.

Verse 102

अन्तर्धानं गतैर्नित्यं प्रभासं तु निषेव्यते । सप्तलोकेषु ये सन्ति सिद्धाः पातालवासिनः । प्रदक्षिणं ते कुर्वंति सोमेशं कालभैरवम्

અંતર્ધાનગામી જન નિત્ય પ્રભાસનું સેવન કરે છે. સાત લોકોમાં આવેલા પાતાળવાસી સિદ્ધો સોમેશ—કાલભૈરવની—પ્રદક્ષિણા કરે છે.

Verse 103

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । लाकुलिं भारभूतिं च आषाढिं दण्डमेव च

પૃથ્વી પર જેટલાં તીર્થો અને પુણ્યધામો છે—તેમાં લાકુલી, ભારભૂતિ, આષાઢી અને દંડ વગેરે પણ ગણાય છે।

Verse 104

पुष्करं नैमिषं चैव अमरेशं तथापरम् । भैरवं मध्यमं कालं केदारं कणवीरकम्

પુષ્કર, નૈમિષ, અમરેશ વગેરે; ભૈરવ, મધ્યમ, કાલ; કેદાર અને કણવીરક—આ બધાં પણ તીર્થરૂપે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 105

हरिचंद्रस्तु शैलेशस्तथा वस्त्रांतिकेश्वरः । अट्टहासं महेन्द्रं च श्रीशैलं च गया तथा

હરિચંદ્ર, શૈલેશ તથા વસ્ત્રાંતિકેશ્વર; અট্টહાસ, મહેન્દ્ર; શ્રીશૈલ અને ગયાં—આ પણ પવિત્ર તીર્થો છે।

Verse 106

एतानि सर्वतीर्थानि देवं सोमेश्वरं प्रभुम् । प्रदक्षिणं प्रकुर्वंति तत्र लिंगं स्तुवंति च

આ સર્વ તીર્થો પ્રભુ દેવ સોમેશ્વરની પ્રદક્ષિણા કરે છે અને ત્યાં સ્થિત લિંગની સ્તુતિ પણ કરે છે।

Verse 107

ब्रह्मा जनार्दनश्चान्ये ये देवा जगति स्थिताः । अग्निलिंगसमीपस्थाः संध्याकाले स्तुवंति च

બ્રહ્મા, જનાર્દન અને જગતમાં સ્થિત અન્ય દેવો—અગ્નિલિંગની નજીક ઊભા રહી સંધ્યાકાળે સ્તુતિ કરે છે।

Verse 108

षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च । सर्वे सोमेश्वरं यांति माघकृष्णचतुर्द्दशीम्

સાઠ કરોડ સહસ્રો અને સાઠ કરોડ શતો—બધા માઘ કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ સોમેશ્વર પાસે જાય છે।

Verse 109

तस्मिन्काले च यो दद्यात्सोमेशे घृतकम्बलम्

તે શુભ સમયે જે કોઈ સોમેશને ‘ઘૃતકંબલ’ દાન અર્પે છે, તે મહાન ધર્મપુણ્ય પામે છે।

Verse 110

घृतं रसं तिलान्दुग्धं जलं चंद्राधिवासितम् । एकत्र कृत्वा काश्मीरमित्येतद्घृतकंबलम्

ઘી, મધુર રસ, તલ, દૂધ અને ચંદ્રાધિવાસિત જળ—આ બધું એકત્ર કરી કાશ્મીર (કેસર) ઉમેરવામાં આવે; એ જ ‘ઘૃતકંબલ’ કહેવાય છે।

Verse 111

शिवरात्र्यां तु कर्त्तव्यमेतद्गोप्यं मम प्रियम् । एवं कृते च यत्पुण्यं गदितुं तन्न शक्यते

આ કર્મ શિવરાત્રિમાં જ કરવું જોઈએ; આ મારું પ્રિય અને ગુપ્ત વિધાન છે. આમ કરવાથી જે પુણ્ય થાય છે, તેનું વર્ણન શક્ય નથી।

Verse 112

तत्र दक्षिणभागे तु स्वयं भूतविनायकम् । प्रथमं पूजयेद्देवि यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः

ત્યાં દક્ષિણ ભાગમાં સ્વયં વિરાજમાન ભૂતવિનાયકને, હે દેવી, જે પોતાની સિદ્ધિ ઇચ્છે તે પ્રથમ પૂજે।

Verse 113

ऊषराणां च सर्वेषां प्रभासक्षेत्रमूषरम् । पीठानां चैव पीठं च क्षेत्राणां क्षेत्रमुत्तमम् । सन्देहानां च सर्वेषामयं संदेह उत्तमः

સમસ્ત પવિત્ર ‘ઊષર’ોમાં પ્રભાસક્ષેત્ર જ પરમ ઊષર છે; સર્વ પીઠોમાં એ જ પીઠ છે; અને સર્વ પુણ્યક્ષેત્રોમાં એ જ ઉત્તમ ક્ષેત્ર છે. તેમજ સર્વ સંશયોમાં આ સંશય શ્રેષ્ઠ છે—જેનું નિવારણ અહીં જ થાય છે.

Verse 114

ये केचिद्योगिनः संति शतकोटिप्रविस्तराः । तेषां क्षेत्रे प्रभासे तु रतिर्न्नान्यत्र कुत्रचित्

જે જેટલા યોગીઓ હોય—શતકોટિ સુધી વિસ્તરેલા—તેમની સાચી રતિ તો માત્ર પ્રભાસક્ષેત્રમાં જ છે; બીજે ક્યાંય નથી.

Verse 115

लिंगादीशानभागे तु संस्थिता सुरसुन्दरि

હે સુર સુંદરિ, તે ત્યાં લિંગના ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) ભાગમાં સ્થિત છે.

Verse 116

मया या कथिता तुभ्यमुमा नाम कला शुभा । सा सती प्रोच्यते देवि दक्षस्य दुहिता पुरा

હે દેવી, મેં તને જે શુભ કલા કહી, તેનું નામ ઉમા—એ જ પૂર્વકાળે દક્ષની પુત્રી ‘સતી’ તરીકે કહેવાય છે.

Verse 117

दक्षकोपाच्छरीरं तु संत्यज्य परमा कला । हिमवंतगृहे जाता उमानाम्ना च विश्रुता

દક્ષના કોપથી તે પરમ કલાએ પોતાનું શરીર ત્યજ્યું; પછી હિમવંતના ગૃહમાં જન્મ લઈને ‘ઉમા’ નામે વિશ્રુત થઈ.

Verse 118

तेन देवि त्वया सार्द्धं तत्रस्था वरदाः स्मृताः । नवकोट्यस्तु चामुंडास्तस्मिन्क्षेत्रे स्थिताः स्वयम्

અતએવ, હે દેવી! તારી સાથે તેઓ ત્યાં નિવાસ કરનારાં અને વરદાન આપનારાં તરીકે સ્મરાય છે. તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં સ્વયં નવ કરોડ ચામુંડાઓ સ્થિત છે.

Verse 119

चैत्रे मासि सिताष्टम्यां तत्र त्वां यदि पूजयेत् । एक विंशतिजन्मानि दारिद्र्यं तस्य नो भवेत्

જો ચૈત્ર માસની શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે ત્યાં (પ્રભાસે) તારી પૂજા કરે, તો તે ભક્તને એકવીસ જન્મ સુધી દરિદ્રતા થતી નથી.

Verse 120

अमा सोमेन संयुक्ता कदाचिद्यदि लभ्यते । तस्यां सोमेश्वरं दृष्ट्वा कोटियज्ञफलं लभेत्

જો ક્યારેક અમાવાસ્યા સોમ (ચંદ્ર)ના સંયોગથી આવે, તો તે સમયે સોમેશ્વરના દર્શનથી કરોડ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 121

एतत्क्षेत्रं महागुह्यं सर्वपातकनाशनम् । रुद्राणां कोटयो यत्र एकादश समासते

આ ક્ષેત્ર મહાગુહ્ય અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર છે. અહીં એકાદશ રુદ્રો—કરોડો કરોડની સંખ્યામાં—નિવાસ કરે છે.

Verse 122

द्वादशात्र दिनेशानां वसवोऽष्टौ समागताः । गन्धर्वयक्षरक्षांसि असंख्याता गणेश्वराः

ત્યાં દ્વાદશ આદિત્યો (દિનેશો) અને આઠ વસુઓ એકત્ર થયા છે; ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ તથા અસંખ્ય ગણેશ્વર-ગણ પણ હાજર છે.

Verse 123

उमापि तत्र पार्श्वस्था सर्वदेवैस्तु संस्तुता । नन्दी च गणनाथो यो देवदेवस्य शूलिनः

ત્યાં ઉમાદેવી પણ તેમના પાર्श્વે સ્થિત છે, સર્વ દેવો દ્વારા સ્તુત; અને દેવદેવ ત્રિશૂલધારીના ગણોના નાથ નંદી પણ ત્યાં વિરાજે છે।

Verse 124

महाकालस्य ये चान्ये गणपाः संति पार्श्वगाः । गंगा च यमुना चैव तथा देवी सरस्वती

મહાકાલના અન્ય ગણપાલો પણ ત્યાં નજીક ઊભા છે; ગંગા, યમુના તથા દેવી સરસ્વતી પણ ત્યાં જ હાજર છે।

Verse 125

अन्याश्च सरितः पुण्या नदाश्चैव ह्रदास्तथा । समुद्राः पर्वताः कूपा वनस्पतय एव च

અન્ય પુણ્ય સરિતાઓ, નદીઓ અને હ્રદો પણ ત્યાં છે; સમુદ્રો, પર્વતો, કૂવા તથા પવિત્ર વૃક્ષ-વનસ્પતિઓ પણ ત્યાં જ છે।

Verse 126

स्थावरं जंगमं चैव प्रभासे तु समागतम् । अन्ये चैव गणास्तत्र प्रभासे संव्यवस्थिताः

પ્રભાસમાં સ્થાવર અને જંગમ—સમગ્ર સૃષ્ટિ એકત્ર થઈ છે; અને અન્ય અનેક ગણો પણ ત્યાં પ્રભાસમાં સ્થિત છે।

Verse 127

न मया कथिताः सर्व उद्देशेन क्वचित्क्वचित् । भक्त्या परमया युक्तो देवदेवि विनायकम् । तृतीयं पूजयेत्तत्र वांछेत्क्षेत्रफलं यदि

મેં બધાનું વર્ણન કર્યું નથી—ક્યાંક ક્યાંક માત્ર સંકેત કર્યો છે. પરમ ભક્તિયુક્ત વ્યક્તિએ ક્ષેત્રફળ ઇચ્છે તો ત્યાં તૃતીયા તિથિએ દેવદેવી વિનાયકની પૂજા કરવી।

Verse 128

द्वादशैवं तथा चाष्टौ चत्वारिंशच्च कोटयः । नदीनामग्नितीर्थस्य द्वारे तिष्ठंति भामिनि

હે ભામિની! બાર, તેમજ આઠ, અને ચાલીસ કરોડ નદીઓ અગ્નિતીર્થના દ્વારે સ્થિત રહે છે.

Verse 129

निर्माल्यलंघनं किंचिदज्ञाताद्यदि वै कृतम् । तत्सर्वं विलयं याति अग्नितीर्थस्य दर्शनात्

અજાણતાં નિર્માલ્ય-લંઘન વગેરે કોઈ નાનું અપરાધ થયું હોય તો, અગ્નિતીર્થના દર્શનથી તે સર્વ લય પામે છે.

Verse 131

ये चांतरिक्षे भुवि ये च देवास्तीर्थानि वै यानि दिगंतरेषु । क्षेत्रं प्रभासं प्रवरं हि तेषां सोमेश्वरं देवि तथा वरिष्ठम्

આકાશ અને પૃથ્વી પર રહેલા સર્વ દેવો તથા દિશાદિશામાં રહેલા સર્વ તીર્થોમાં, હે દેવી, પ્રભાસક્ષેત્ર સર્વોત્તમ છે અને સોમેશ્વર પણ પરમ શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 132

ये चांडजाश्चोद्भिजाश्चैव जीवाः सस्वेदजाश्चैव जरायुजाश्च । देवि प्रभासे तु गतासवोऽथ मुक्तिं परं यांति न संशयोऽत्र

હે દેવી! અંડજ, ઉદ્ભિજ, સ્વેદજ અને જરાયુજ—જે કોઈ જીવ પ્રભાસમાં પ્રાણ ત્યાગે છે, તે નિઃસંદેહ પરમ મુક્તિને પામે છે.

Verse 133

इति निगदितमेतद्देवदेवस्य चित्रं चरितमिदमचिंत्यं देवि ते शंकरस्य । कलिकलुषविदारं सर्वलोकोऽपि यायाद्यदि पठति शृणोति स्तौति नित्यं य इत्थम्

હે દેવી! દેવોના દેવ શંકરનું આ અદ્ભુત, અચિંત્ય ચરિત્ર આ રીતે કહેલું છે. તે કલિયુગના કલુષને વિદારે છે; જે નિત્ય વાંચે, સાંભળે અથવા સ્તુતિ કરે, તે સર્વને કલ્યાણ તરફ દોરી જાય છે.

Verse 989

भूमिदंडश्च चंडश्च शंकुकर्णश्च वैधृतिः । तालचण्डो महातेजा विकटास्यो हयाननः

ભૂમિદંડ, ચંડ, શંકુકર્ણ, વૈધૃતિ, મહાતેજસ્વી તાલચંડ, વિકટાસ્ય અને હયાનન—આ નામો જણાવાયા છે.