Adhyaya 21

Verse 1

देव्युवाच । श्रुतं सर्वमशेषेण चन्द्रस्योत्पत्ति कारणम् । चिह्नं यथाऽभवत्तस्य सांप्रतं तत्प्रकीर्त्तय

દેવીએ કહ્યું—ચંદ્રની ઉત્પત્તિનું કારણ મેં સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યું. હવે તેના પર જે વિશિષ્ટ ચિહ્ન જેમ બન્યું, તે હાલ યથાવત્ વર્ણવો।

Verse 2

ईश्वर उवाच । ब्रह्मणस्तु पुरा देवि दक्षो नाम सुतोऽभवत् । प्रजाः सृजेति उद्दिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી! પ્રાચીન કાળે બ્રહ્માને ‘દક્ષ’ નામનો પુત્ર થયો. અગાઉ સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) એ દક્ષને ‘પ્રજા સર્જ’ એમ આદેશ આપ્યો હતો।

Verse 3

षष्टिं दक्षोऽसृजत्कन्या वैरिण्यां वै प्रजापतिः । ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

પ્રજાપતિ દક્ષે વૈરિણીમાંથી સાઠ કન્યાઓ ઉત્પન્ન કરી. તેમાંની દસ ધર્મને અને તેર કશ્યપને અર્પણ કરી.

Verse 4

सप्त विशतिं सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने । द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते

સત્તાવીસ કન્યાઓ સોમને, ચાર અરીષ્ટનેમિને, બે ભૃગુપુત્રને અને બે ધીમાન કૃશાશ્વને આપી.

Verse 5

द्वे चैवांगिरसे तद्वत्तासां नामानि विस्तरात् । शृणु त्वं देवि मातॄणां प्रजाविस्तरमादितः

એ જ રીતે બે કન્યાઓ અંગિરસને પણ આપી. હવે, હે દેવી, તે માતાઓનાં નામો વિસ્તારે અને આરંભથી તેમની સંતતિનો વિસ્તાર સાંભળો.

Verse 6

मरुत्वती वसुर्जामी लंबा भानुररुन्धती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनि

હે ભામિની, (તેઓ છે) મરુત્વતી, વસુ, જામી, લંબા, ભાનુ, અરુન્ધતી; તેમજ સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા અને વિશ્વા.

Verse 7

धर्म पत्न्यः समाख्याता दक्षः प्राचेतसो ददौ । अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसैव च

આ રીતે ધર્મની પત્નીઓનાં નામ જણાવાયા. પ્રાચેતસપુત્ર દક્ષે અદિતિ, દિતિ, દનુ; તેમજ અરીષ્ટા અને સુરસાને પણ (કશ્યપને) અર્પણ કરી.

Verse 8

सुरभिर्विनता चैव नाम्ना क्रोधवशा त्विला । कद्रूस्त्विषा वसुस्तद्वत्तासां पुत्रान्वदामि वै

સુરભિ અને વિનતા, તેમજ ક્રોધવશા અને ત્વિલા; અને કદ્રૂ, ત્વિષા તથા વસુ પણ—હવે હું તેમની સંતાનોનું વર્ણન કરું છું.

Verse 9

विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् । मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा

વિશ્વા પરથી વિશ્વદેવો ઉત્પન્ન થયા; અને (એ જ) વિશ્વા પરથી સાધ્યોએ સાધ્યોને જન્મ આપ્યો. મરુત્વતી પરથી મરુતો, અને વસુ પરથી તેમ જ વસુઓ પ્રગટ થયા.

Verse 10

भानोस्तु भानवस्तेन मुहूर्त्तायां मुहूर्त्तकाः । लंबाया घोषनामानो नागवीथिस्तु जामिजा

ભાનુ પરથી ભાનવો ઉત્પન્ન થયા, અને મુહૂર્તા પરથી મુહૂર્તકો. લંબા પરથી ‘ઘોષનામ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયેલા, અને જામી પરથી નાગવીથી જન્મી.

Verse 11

संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः । आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानलोऽनिलः

સંકલ્પા પરથી સંકલ્પ પુત્ર જન્મ્યો. ધર્મના દસ પુત્રો સ્મરાય છે—આપ, ધ્રુવ, સોમ, ધર, તેમજ અનલ અને અનિલ.

Verse 12

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः । आपस्य पुत्रा वैदंड्यः श्रमः शान्तो ध्वनिस्तथा

પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ—એ અષ્ટ વસુઓમાં કીર્તિત છે. આપના પુત્રો વૈદંડ્ય, શ્રમ, શાંત અને ધ્વનિ કહેવાય છે.

Verse 13

ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः । सोमस्य भगवाञ्छर्वो ध्रुवश्च गृहबोधनः

ધ્રુવનો પુત્ર ભગવાન્ કાળ છે, જે લોકચક્રનું નિયમન કરે છે. સોમનો પુત્ર ભગવાન્ શર્વ છે; અને ધ્રુવ ગૃહોને જાગૃત કરનાર તરીકે પણ કહેવાય છે.

Verse 14

हुतहव्यवहश्चैव धरस्य द्रविण स्मृतः । मनोजवोऽनिलस्यासीदविज्ञातगतिस्तथा

હુતહવ્યવહ અને દ્રવિણ—એ ધરના પુત્રો તરીકે સ્મરાય છે. અનિલના પુત્ર મનોજવ તથા તેવી જ રીતે અવિજ્ઞાતગતિ પણ જન્મ્યા.

Verse 15

देवलो भगवान्योगी प्रत्यूषस्याभवन्सुताः । बृहस्पतेस्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी

પ્રત્યૂષના પુત્રરૂપે ભગવાન્ યોગી દેવલ જન્મ્યા. અને બૃહસ્પતિની ભગિની ભુવના બ્રહ્મવાદિની—બ્રહ્મતત્ત્વની વક્ત્રી હતી.

Verse 16

प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च । विश्वकर्मा सुतस्तस्य शिल्पकर्त्ता प्रजापतिः

તે વસુઓમાં અષ્ટમ પ્રભાસની ભાર્યા હતી. તેના પુત્ર વિશ્વકર્મા—શિલ્પકર્તા, પ્રજાપતિ—ઉત્પન્ન થયા.

Verse 17

तुषितानां तु साध्यानां नामान्येतानि वच्मि ते । मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरोऽपानश्च वीर्यवान्

હવે તુષિતોમાં રહેલા સાધ્યોનાં આ નામો હું તને કહું છું—મન, અનુમન્તા, પ્રાણ, નર, અપાન અને વીર્યવાન.

Verse 18

भक्तिर्भयोऽनघश्चैव हंसो नारायणस्तथा । विभुश्चैव प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः

ભક્તિ, ભય અને અનઘ; તેમજ હંસ અને નારાયણ; વિભુ અને પ્રભુ પણ—આ દ્વાદશ સાધ્ય તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 19

कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि सन्ततिं वरवर्णिनि । अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणो र्यमा

હે વરવર્ણિની! હું કશ્યપની સંતતિ કહું છું—અંશ, ધાતા, ભગ, ત્વષ્ટા, મિત્ર, વરુણ અને આર્યમા.

Verse 20

विवस्वान्सविता पूषा ह्यंशुमान्विष्णुरेव च । एते सहस्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः

વિવસ્વાન, સવિતા, પૂષા, અંશુમાન અને વિષ્ણુ પણ—આ સહસ્રકિરણ આદિત્ય દ્વાદશ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 21

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः

અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય, વિરূপાક્ષ અને રૈવત; હર, બહુરૂપ, ત્ર્યંબક અને સુરેશ્વર—આ રુદ્રરૂપોમાં કીર્તિત છે.

Verse 22

सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः । एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः

સાવિત્ર, જયંત, પિનાકી અને અપરાજિત—આ રુદ્ર તરીકે સમાખ્યાત છે; દેવગણોના એકાદશ ગણેશ્વર છે.

Verse 23

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद्बलगर्वितम् । हिरण्यकशिपुं श्रेष्ठं हिरण्याक्षं तथानुजम्

દિતિએ કશ્યપથી બળગર્વથી યુક્ત બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો—શ્રેષ્ઠ હિરણ્યકશિપુ અને તેનો અનુજ હિરણ્યાક્ષ।

Verse 24

हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोकोगीतः पुरातनैः

હિરણ્યકશિપુ વિષે પ્રાચીન દૈત્યોએ એક પુરાતન પ્રશસ્તિ-શ્લોક ગાયો।

Verse 25

राजा हिरण्यकशिपुर्यांयामाशां निरीक्षते । तस्यां तस्यां दिशि सुरा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः । हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः

રાજા હિરણ્યકશિપુ જે જે દિશા તરફ નજર કરે, તે તે દિશામાં દેવતાઓ મહર્ષિઓ સાથે તેને નમસ્કાર કરતા. હિરણ્યકશિપુના ચાર અતિમહાબળી પુત્રો હતા।

Verse 26

प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्रादस्ततः परः । ह्रादश्चैव ह्रदश्चैव पुत्राश्चैते प्रकीर्तिताः

તેમામાં પ્રહ્લાદ જ્યેષ્ઠ હતો, પછી અનુહ્રાદ; અને હ્રાદ તથા હ્રદ—આ પુત્રો આ રીતે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 27

उभौ सुन्दोपसुन्दौ तु ह्रदपुत्रौ बभूवतुः । ह्रादस्य पुत्रस्त्वेकोऽभून्मूक इत्यभिविश्रुतः

હ્રદના બે પુત્ર સુન્દ અને ઉપસુન્દ થયા. અને હ્રાદનો એક જ પુત્ર હતો, જે ‘મૂક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 28

मारीचः सुंदपुत्रस्तु ताडकायामजायत । दण्डके निहतः सोऽयं राघवेण वलीयसा

સુંદનો પુત્ર મારીચ તાડકાથી જન્મ્યો; દંડકારણ્યમાં મહાબલી રાઘવ (શ્રીરામ) દ્વારા તે નિહત થયો।

Verse 29

मूको विनिहतश्चापि कैराते सब्यसाचिना । संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले

કૈરાત પ્રસંગમાં પણ મૂક સવ્યસાચી (અર્જુન) દ્વારા વિનિહત થયો; અને દૈત્ય સંહ્રાદના વંશમાં નિવાતકવચો જન્મ્યા।

Verse 30

तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता निहताः सव्यसाचिना । गवेष्ठी कालनेमिश्च जंभो वल्कल एव च

સવ્યસાચી (અર્જુન) એ પ્રસિદ્ધ ત્રણ કરોડ શત્રુઓનો સંહાર કર્યો—ગવેષ્ઠી, કાલનેમિ, જંભ અને વલ્કલ પણ।

Verse 31

जृंभः षष्ठोनुजस्तेषां स्मृताः प्रह्रादसूनवः । शुंभश्चैव निशुंभश्च गवेष्ठिनः सुतौ स्मृतौ

તેમામાં જૃંભ છઠ્ઠો નાનો ભાઈ તરીકે સ્મરાય છે; તેઓ પ્રહ્લાદના પુત્રો કહેવાય છે. અને શુંભ તથા નિશુંભ ગવેષ્ઠીના પુત્રો તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 32

धनुकश्चासिलोमा च शुंभपुत्रौ प्रकीर्तितौ । विरोचनस्य पुत्रस्तु बलिरेकः प्रतापवान्

ધનુક અને અસિલોમા શુંભના બે પુત્રો તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને વિરોચનનો પુત્ર માત્ર બલિ એકલો, મહાપ્રતાપી હતો।

Verse 33

हिरण्याक्षसुताः पंच विक्रांताः सुमहाबलाः । अन्धकः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च

હિરણ્યાક્ષના પાંચ પુત્રો અતિ પરાક્રમી અને મહાબળવાન હતા—અંધક, શકુનિ તથા કાલનાભ પણ.

Verse 34

महानाभश्च विक्रांतो भूतसंतापनस्तथा । शतं शतसहस्राणि निहतास्तारकामये

મહાનાભ પરાક્રમી હતો અને ભૂતસંતાપન પણ; તારકાના હેતુ થયેલા યુદ્ધમાં લાખો-લાખો (અસંખ્ય) માર્યા ગયા.

Verse 35

इति संक्षपतः प्रोक्ता कश्यपान्वयसंततिः । यया व्याप्तं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

આ રીતે સંક્ષેપમાં કશ્યપના વંશની પરંપરા વર્ણવાઈ; જેના દ્વારા દેવ-અસુર-માનવ સહિત સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે.

Verse 36

अथ याः कन्यका दत्ताः सप्तविंशतिरिंदवे । तासां मध्ये महादेवि प्रिया तस्य च रोहिणी

હવે ચંદ્રને અપાયેલી સત્તાવીસ કન્યાઓમાં, હે મહાદેવી, રોહિણી તેની પ્રિયા હતી.

Verse 37

अथ नक्षत्रनाथस्य तासां मध्येतिवल्लभा । बभूव रोहिणी देवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

ત્યારે તેમની વચ્ચે નક્ષત્રનાથ (ચંદ્ર) માટે રોહિણી દેવી અતિ પ્રિય બની—પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય।

Verse 38

सर्वास्ताः संपरित्यज्य रोहिण्या सहितो रहः । रेमे कामपरीतात्मा वनेषूपवनेषु च । रमणीयेषु देशेषु कन्दरेषु गुहासु च

બીજાં બધાંને ત્યજી તે રોહિણી સાથે એકાંતમાં રહ્યો. કામથી આવૃત મનવાળો તે વનો-ઉપવનોમાં, રમણીય પ્રદેશોમાં, કંદરો અને ગુહાઓમાં આનંદથી વિહાર કરતો રહ્યો.

Verse 39

अथ ता दुःखसंपन्नाः पत्न्यः शेषा यशस्विनि । जग्मुश्च शरणं दक्षं वचनं चेदमब्रुवन्

પછી બાકી રહેલી પત્નીઓ દુઃખથી ભરાઈ, હે યશસ્વિની, દક્ષના શરણે ગઈ અને આ વચન બોલી.

Verse 40

सोमः सर्वा तिक्रम्य रोहिण्या सह मोदते । संवत्सरसहस्रं तु क्रीडमानो यथासुखम्

સોમ અન્ય બધાને અવગણીને માત્ર રોહિણી સાથે જ આનંદિત રહ્યો; પોતાની ઇચ્છા મુજબ તે હજાર વર્ષ સુધી ક્રીડા કરતો રહ્યો.

Verse 41

अवशिष्टास्तु षड्विंशन्मलिना विगतश्रियः । पाणिग्रहणमारभ्य रोहिण्या सह चंद्रमाः

પરંતુ બાકી રહેલી છવ્વીસ મલિન થઈ અને તેજ-શ્રી ગુમાવી બેઠી; પાણિગ્રહણથી જ ચંદ્રમા માત્ર રોહિણી સાથે જ રહ્યો.

Verse 42

संवत्सरसहस्रं तु जानात्येकां स शर्वरीम् । परित्यक्ता वयं तात शशिना दोषवर्जिताः

હજાર વર્ષથી તે (અમારી સાથે) માત્ર એક જ રાત્રિ જાણે છે; હે તાત, અમે નિર્દોષ હોવા છતાં શશીએ અમને ત્યજી દીધા છે.

Verse 43

स रेमे सह रोहिण्या अस्माकमसुखप्रदः । अस्माकं दुःखदग्धानां श्रेयोऽतो मरणं भवेत्

તે રોહિણી સાથે રમતો રહ્યો અને અમને તો માત્ર દુઃખ જ આપ્યું. શોકથી દગ્ધ થયેલા અમારે માટે આ કરતાં મરણ જ શ્રેયસ્કર છે.

Verse 44

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दुःखार्तानां प्रजापतिः । ब्रह्मतेजः समायुक्तः पुत्रीस्नेहेन कर्षितः । जगाम यत्र ऋक्षेशो वचनं चेदमब्रवीत्

દુઃખથી વ્યાકુળ પોતાની પુત્રીઓના વચન સાંભળી પ્રજાપતિ દક્ષ—બ્રહ્મતેજથી યુક્ત અને પુત્રીસ્નેહથી આકર્ષિત—જ્યાં નક્ષત્રાધિપતિ હતા ત્યાં ગયો અને આ વચન બોલ્યો.

Verse 45

समं वर्त्तस्व कन्यासु मामकासु निशाकर । अन्यथा दोषभागी त्वं भविष्यसि न संशयः

હે નિશાકર! મારી પુત્રીઓ પ્રત્યે સમભાવથી વર્ત; નહિંતર નિઃસંદેહ તું દોષનો ભાગી બનશે.

Verse 46

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लज्जयावनतः स्थितः । बाढमित्येव ऋक्षेंद्रो दक्षस्य पुरतोऽब्रवीत्

તેનું વચન સાંભળી તે લજ્જાથી માથું નમાવી ઊભો રહ્યો; અને દક્ષના સમક્ષ નક્ષત્રાધિપતિએ કહ્યું—“બાઢમ્, એમ જ થાઓ.”

Verse 47

अद्यप्रभृति विप्रर्षे समं वर्त्तयितास्म्यहम् । पुत्रीभिस्तव सत्यं वै शपेऽहं शपथेन ते

હે વિપ્રર્ષે! આજથી હું તારી પુત્રીઓ સાથે સમભાવથી વર્તીશ. આ સત્ય છે; શપથપૂર્વક તને પ્રતિજ્ઞા આપું છું.

Verse 48

एवं प्रतिज्ञासंयुक्ते निशानाथे तदांबिके । सर्वा रूपेण संयुक्तास्तस्य कन्या निवेदिताः

હે અંબિકે! પ્રતિજ્ઞાથી બંધાયેલા નિશાનાથ ચંદ્રને, તે સર્વ કન્યાઓ પુનઃ સૌંદર્ય અને તેજથી યુક્ત થઈને અર્પિત કરવામાં આવી।

Verse 49

दक्षः स्वभवनं गत्वा निर्वृतिं परमां गतः । चन्द्रोऽपि पूर्ववद्देवि रोहिण्यां निरतोऽभवत्

દક્ષ પોતાના ભવનમાં જઈ પરમ તૃપ્તિ પામ્યો; પરંતુ હે દેવી, ચંદ્ર પૂર્વવત્ રોહિણીમાં જ આસક્ત રહ્યો।

Verse 50

संपरित्यज्य ताः सर्वाः कामोपहतमानसः । अथ भूयस्तु ताः सर्वा दक्षं वचनमब्रुवन्

કામથી આઘાત પામેલા મનવાળો ચંદ્ર સર્વને ત્યજીને વિમુખ થયો; ત્યારબાદ તેઓ સર્વે ફરી દક્ષને વચન કહ્યાં।

Verse 51

मलिनास्ताः कृशांग्यश्च दीनाः सर्वा विचेतसः । ततो दृष्ट्वा तथारूपं दक्षो मोहमुपागतः

તેઓ સર્વે મલિન, કૃશાંગી, દીન અને વ્યાકુલ બની ગયા; તેમનું તે રૂપ જોઈ દક્ષ મોહમાં પડ્યો।

Verse 52

लब्धसंज्ञः पुनः सोऽपि क्रोधोद्भूततनूरुहः । उवाच सर्वाः स्वाः पुत्रीः किमित्थं मलिनांबराः । किमिदं निष्प्रभाः सर्वाः कथयध्वं ममानघाः

પુનઃ સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને, ક્રોધથી રોમાંચિત થઈ, તેણે પોતાની સર્વ પુત્રીઓને કહ્યું—“તમે કેમ આવી મલિન વસ્ત્રવાળી છો? તમે સર્વે કેમ નિષ્પ્રભ છો? હે અનઘાઓ, મને કહો।”

Verse 53

असुरान्सानुगांश्चैव ये चान्ये सुरसत्तमाः । अद्य शापहतान्पुत्र्यः करिष्यामि न संशयः

હે દેવશ્રેષ્ઠ! અનુચરો સહિત અસુરોને અને અન્ય સૌને—હે પુત્રીઓ, આજે હું નિશ્ચયે તેમને શાપથી પીડિત કરી દઈશ; તેમાં સંશય નથી.

Verse 54

एवमुक्तास्तु दक्षेण सर्वास्ताः समुदैरयन्

દક્ષે આમ કહ્યે પછી તેઓ સર્વે એકસાથે બોલી ઊઠ્યા.

Verse 55

न चास्माकं निशानाथ ऋतुमात्रमपि प्रभो । प्रयच्छति पुनस्तेन युष्मत्पार्श्वं समागताः

હે પ્રભુ! નિશાનાથ ચંદ્ર અમને ઋતુમાત્ર પણ પોતાનો સંગ આપતો નથી; તેથી અમે ફરી તમારા પાસે આવી પહોંચ્યાં છીએ.

Verse 56

अनादृत्य तु ते वाक्यं रोहिण्यां निरतो रहः । रेमे कामपरीतात्मा अस्माकं शोकवर्द्धनः

તમારા વચનને અવગણીને તે ગુપ્ત રીતે રોહિણીમાં આસક્ત રહ્યો; કામથી આવૃત ચિત્તે તે વિહાર કરતો રહ્યો અને અમારો શોક વધારતો ગયો.

Verse 57

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपमुपागतः । गत्वा चंद्रं महादेवि शशाप प्रमुखे स्थितम्

તેમના વચન સાંભળીને દક્ષ ક્રોધે ભરાઈ ગયો. હે મહાદેવી! તે ચંદ્ર પાસે જઈ, સામે ઊભેલા ચંદ્રને મુખામુખી શાપ આપ્યો.

Verse 58

अनादृत्य हि मे वाक्यं यस्मात्त्वं रोहिणीरतः । संत्यज्य पुत्रीश्चास्माकं शेषा दोषेण वर्जिताः । तस्माद्यक्ष्मा शरीरं ते ग्रसिष्यति न संशयः

મારું વચન અવગણીને તું રોહિણીમાં આસક્ત રહ્યો અને અમારી અન્ય નિર્દોષ પુત્રીઓને ત્યજી દીધી; તેથી યક્ષ્મા (ક્ષયરોગ) નિશ્ચયે તારા શરીરને ગ્રસી લેશે—એમાં શંકા નથી.

Verse 59

एतस्मिन्नेव काले तु यक्ष्मा पर्वतपुत्रिके । दक्षेण तु समादिष्टस्तस्य कायं समाविशत्

એ જ ક્ષણે, હે પર્વતપુત્રી દેવી, દક્ષની આજ્ઞાથી પ્રેરિત યક્ષ્મા નામની વ્યાધિ તેના શરીરમાં પ્રવેશી ગઈ.

Verse 60

यक्ष्मणा ग्रस्तकायोऽसौ क्षयं याति दिनेदिने

યક્ષ્માથી ગ્રસ્ત થઈ તેનું શરીર દિવસે દિવસે ક્ષીણ થતું ગયું.

Verse 61

एवं सोमस्तु दक्षेण कृतशापो गतप्रभः । पपात वसुधां देवि निश्चेष्टो रोहिणीयुतः

આ રીતે દક્ષના શાપથી સોમની કાંતિ નષ્ટ થઈ; હે દેવી, તે રોહિણી સાથે નિશ્ચેષ્ટ બની ધરતી પર પડી ગયો.

Verse 62

लब्ध्वसंज्ञो मुहूर्तेन रोहिणीवाक्य मब्रवीत्

થોડી વારમાં સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને સોમે રોહિણીને વચન કહ્યું.

Verse 63

देवि कार्यं किमधुना त्वत्पित्रा शापितो ह्यहम् । क्षयकुष्ठेन संयुक्तः किं करोम्यधुना प्रिये

હે દેવી, હવે શું કરવું? તારા પિતાએ મને શાપ આપ્યો છે. ક્ષયરોગ અને કુષ્ઠથી પીડિત થઈ, પ્રિયે, હવે હું શું કરું?

Verse 64

एवमुक्ता रोहिणी तु बाष्पव्याकुललोचना । दक्षशापहतं दृष्ट्वा सोमं वचनमब्रवीत्

આ રીતે કહ્યા પછી રોહિણીની આંખો આંસુઓથી વ્યાકુળ થઈ. દક્ષના શાપથી પીડિત સોમને જોઈ તેણે આ વચન કહ્યું.

Verse 65

येन शापस्तु ते दत्तस्तमेव शरणं व्रज । स ते शापाभिभूतस्य नूनं श्रेयो विधास्यति

જેણે તને શાપ આપ્યો છે, તેની જ શરણમાં જા. શાપથી અભિભૂત તારા માટે તે નિશ્ચયે શ્રેયનું આયોજન કરશે.

Verse 66

लप्स्यसे तत्प्रसादात्त्वं प्रभां पूर्वोचितां शुभाम्

તેણાના પ્રસાદથી તું પૂર્વવત્ શુભ પ્રભા—તારી જૂની દિવ્ય કાંતિ—ફરી પ્રાપ્ત કરશી.

Verse 67

रोहिण्या वचनं श्रुत्वा गतो दक्षसमीपतः । चंद्रः प्रोवाच विनयाद्वाष्प व्याकुललोचनः

રોહિણીના વચન સાંભળી ચંદ્ર દક્ષની પાસે ગયો. વિનયથી, આંસુઓથી વ્યાકુળ આંખોવાળો ચંદ્ર બોલ્યો.

Verse 69

त्वया क्रोधपरीतेन कारणे वाप्यकारणे । अनुकंपां च मे कृत्वा कार्यं शापस्य मोक्षणम्

કારણ હોય કે ન હોય, ક્રોધથી આવેશિત થઈ તમે મારા પર આ શાપ ઉચ્ચાર્યો. હવે મારી ઉપર કૃપા કરીને શાપમોચનનું કાર્ય સિદ્ધ કરો.

Verse 70

विदितं तु महाभाग शप्तोहं येन कर्मणा । कुरुष्वानुग्रहं दक्ष मम दीनस्य याचतः

હે મહાભાગ! કયા કર્મથી હું શપ્ત થયો છું તે જાણીતું છે. હે દક્ષ! દીન બની વિનંતી કરનાર મારા પર અનુકંપા-અનુગ્રહ કરો.

Verse 71

एवं विलपमानस्य सोमस्य तु महात्मनः । अनुग्रहे मतिं कृत्वा इदं वचनमब्रवीत्

આ રીતે વિલાપ કરતા મહાત્મા સોમને જોઈ (દક્ષે) અનુગ્રહ કરવાનો નિશ્ચય કરીને આ વચન કહ્યું.

Verse 72

दक्ष उवाच । मया शापहतः सोम त्रातुं शक्यो न दैवतैः । यद्यद्ब्रवीम्यहं सोम तत्तथेति न संशयः

દક્ષ બોલ્યા—હે સોમ! મારા શાપથી પીડિત તને દેવતાઓ પણ બચાવી શકતા નથી. પરંતુ હે સોમ, હું જે કહું તે જ એમ જ થશે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 73

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पूर्वसृष्टानि यान्येव संभवंति हि तानि वै

આયુષ્ય, કર્મ, ધન, વિદ્યા અને મૃત્યુ પણ—જે જે પૂર્વે રચાયેલ છે, તે જ નિશ્ચિતપણે બને છે.

Verse 74

असुराश्च सुराश्चैव ये चान्ये यक्षराक्षसाः । सर्वेपि शक्ता न त्रातुं वर्जयित्वा महेश्वरम्

અસુરો હોય કે દેવો, તેમજ અન્ય યક્ષ-રાક્ષસો—એમાંથી કોઈ પણ તને બચાવવા સમર્થ નથી; મહેશ્વર સિવાય બીજો કોઈ નથી.

Verse 75

एषां शापो मया दत्तोऽनुग्रहीष्य ति शंकरः । नान्यस्त्रातुं भवेच्छक्तो विना पशुपतिं भवम् । तत्त्वं शीघ्रतरं गच्छ समाराधय शंकर

આ લોકો પર મારો આપેલો શાપ છે; શંકર જ કૃપા કરશે. પશુપતિ ભવ સિવાય બીજો કોઈ બચાવી શકતો નથી. તેથી તું તાત્કાલિક ઝડપથી જઈને વિધિપૂર્વક શંકરની આરાધના કર.

Verse 76

न शक्तोऽन्यः पुनश्चंद्रः कर्तुं त्वां निर्मलं पुनः । वर्जयित्वा महादेवं शितिकंठमुमापतिम्

હે ચંદ્ર! મહાદેવ—નીલકંઠ, ઉમાપતિ—સિવાય બીજો કોઈ તને ફરી નિર્મળ કરી શકતો નથી.

Verse 77

दक्षस्य च वचः श्रुत्वा कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रत्युवाच तदा सोमः प्रहष्टेनांतरात्मना

દક્ષના વચન સાંભળી સોમ હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા; પછી અંતરમાં આનંદિત થઈ સોમે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 78

भगवन्यदि तुष्टोसि मम भक्तस्य सुव्रत । अनुग्रहे कृता बुद्धिस्तदाचक्ष्व कुतः शिवः

હે ભગવન, હે સુવ્રત! જો તમે તમારા ભક્ત એવા મારા પર પ્રસન્ન હો અને અનુગ્રહ કરવા મન નિશ્ચિત કર્યું હોય, તો કહો—શિવ ક્યાં (કેવી રીતે) પ્રાપ્ત થાય?

Verse 79

कस्मिन्स्थाने मया दक्ष द्रष्टव्योऽसौ महेश्वरः । तत्स्थानानि चरिष्यामि यानि तानि वदस्व मे

હે દક્ષ! તે મહેશ્વરને હું કયા સ્થાને દર્શન કરી શકું? જે જે સ્થાનોમાં હું પરિક્રમા કરું, તે બધાં મને કહો; હું ત્યાં યાત્રા કરીશ।

Verse 80

दक्ष उवाच । शृणु सोम प्रयत्नेन श्रुत्वा चैवावधारय । वारुणीं दिशमाश्रित्य सागरानूपसन्निधौ

દક્ષ બોલ્યા—હે સોમ! પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળ અને સાંભળીને મનમાં દૃઢ રાખ. વરુણદિશા એટલે પશ્ચિમ તરફ, સમુદ્ર અને તટવર્તી કાદવભૂમિના સન્નિધિમાં…

Verse 81

कृतस्मरस्यापरतो धन्वंतरशतत्रये । लिंगं महाप्रभावं च स्वयंभूतं व्यवस्थितम्

કૃતસ્મરા પછી, ત્રણસો ધન્વંતર જેટલા અંતરે, મહાપ્રભાવશાળી સ્વયંભૂ લિંગ ત્યાં સ્થિત છે।

Verse 82

सूर्य्यबिंबसमप्रख्यं सर्प मेखलमंडितम् । कुक्कुटांडकमानं तद्भूमिमध्ये व्यवस्थितम्

તે સૂર્યબિંબ સમાન તેજસ્વી છે, સર્પમેખલાથી અલંકૃત છે; કુકડાના ઇંડા જેટલા પ્રમાણનું તે ભૂમિના મધ્યમાં સ્થિર છે।

Verse 83

स्पर्शलिंगं हि तद्विद्धि तद्भक्त्या ज्ञास्यते भवान् । तत्र संनिहितो देवः शंकरः परमेश्वरः

તેને ‘સ્પર્શ-લિંગ’ તરીકે જાણો; તેની ભક્તિથી તું પોતે જ તેનું સત્ય તત્ત્વ સમજી શકીશ. ત્યાં દેવ શંકર, પરમેશ્વર, સન્નિહિત છે।

Verse 85

प्रशस्य देवदेवेशमात्मानं निर्मलं कुरु । यस्याशु वरदानेन प्राप्स्यसे रूपमुत्तमम्

દેવોના દેવેશની સ્તુતિ કર અને પોતાને નિર્મળ કર; જેના શીઘ્ર વરદાનથી તું ઉત્તમ રૂપ પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 94

गच्छ त्वं तपसोग्रेण आराधय सुरेश्वरम्

તું જા, અને ઘોર તપથી સુરેશ્વરની આરાધના કર.

Verse 168

कुरुष्वानुग्रहं दक्ष प्रसन्नेनांतरात्मना । कोपं त्यज महर्षे त्वं ममोपरि दयां कुरु

હે દક્ષ, પ્રસન્ન અંતરાત્માથી મારા પર અનુગ્રહ કર. હે મહર્ષિ, ક્રોધ ત્યજી મારા પર દયા કર.