Adhyaya 28

Verse 1

देव्युवाच । इत्याश्चर्यमिदं देव त्वत्तः सर्वं मया श्रुतम् । महिमानं महेशस्य विस्तरेण समुद्भवम् । सांप्रतं सोमनाथस्य यथावद्वक्तुमर्हसि

દેવીએ કહ્યું—હે દેવ! તારા પાસેથી મેં આ સર્વ અદ્ભુત વર્ણન સાંભળ્યું—મહેશ્વરની મહિમાનો વિસ્તૃત પ્રાદુર્ભાવ. હવે તું સોમનાથનું યથાર્થ માહાત્મ્ય અને વિધિ મને યથાવત્ કહેજે.

Verse 2

विधिना केन दृश्योसौ यात्रा कार्या कथं नृभिः । कस्मिन्काले महादेव नियमाश्चैव कीदृशाः

કઈ વિધિથી તેમના (સોમનાથના) દર્શન કરવાં? લોકો યાત્રા કેવી રીતે કરવી? હે મહાદેવ! કયા કાળે અને કેવા પ્રકારના નિયમો પાલન કરવા?

Verse 3

ईश्वर उवाच । हेमन्ते शिशिरे वापि वसन्ते वाथ भामिनि । यदा च जायते चित्तं वित्तं वा पर्व वा भवेत्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે ભામિની! હેમંત, શિશિર કે વસંતમાં—જ્યારે મનમાં સંકલ્પ જાગે, અથવા ધન-સામર્થ્ય મળે, અથવા કોઈ શુભ પર્વ આવે—

Verse 4

तदैव यात्रा कर्त्तव्या भावस्तत्रैव कारणम् । कृत्वा तु नियमं कंचित्स्वगृहे वरवर्णिनि

ત્યારે જ યાત્રા કરવી; કારણ કે અહીં મુખ્ય કારણ ભાવ છે. હે વરવર્ણિની! પોતાના ઘરમાં કોઈક નિયમ ધારણ કરીને—

Verse 5

प्रणम्य मनसा रुद्रं कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । स्थानं प्रदक्षिणं कृत्वा वाग्यतः सुसमाहितः

મનથી રુદ્રને પ્રણામ કરીને, યથાવિધી શ્રાદ્ધ કરીને, પવિત્ર સ્થાનની પ્રદક્ષિણા કરીને, વાણીમાં સંયમ રાખીને અને ચિત્તને સુસમાહિત કરીને—

Verse 6

नियतो नियताहारो गच्छेच्चैव ततः पथि । कामक्रोधौ परित्यज्य लोभमोहौ तथैव च

નિયમિત અને નિયત આહારવાળો મનુષ્ય પછી માર્ગે આગળ વધે; કામ અને ક્રોધને, તેમજ લોભ અને મોહને પણ ત્યજી દે.

Verse 7

ईर्ष्यामत्सरलौल्यं च यात्रा कार्या ततो नृभिः । तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्योऽपि विशिष्यते

અતએવ મનુષ્યોએ ઈર્ષ્યા, મત્સર અને લૌલ્ય (લોભ) ત્યજીને યાત્રા કરવી જોઈએ. તીર્થાનુગમનનું પુણ્ય યજ્ઞોથી પણ વિશેષ કહેવાય છે.

Verse 8

अग्निष्टोमादियज्ञैश्च इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । तत्तत्फलमवाप्नोति तीर्थानुगमनेन यत्

અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો વિપુલ દક્ષિણાઓ સાથે કરીને જે જે ફળ મળે છે, તે જ તે ફળ તીર્થાનુગમનથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

कलेर्युगं महाघोरं प्राप्य पापसमन्वितम् । नान्येनाऽस्मिन्नुपायेन धर्म्मः स्वर्गश्च लभ्यते । विना यात्रां महादेवि सोमेशस्य न संशयः

પાપથી ભરેલા આ મહાઘોર કલિયુગમાં અહીં અન્ય કોઈ ઉપાયથી ન ધર્મ મળે, ન સ્વર્ગ. હે મહાદેવી, સોમેશ્વરની યાત્રા વિના—એમાં સંશય નથી.

Verse 10

ये कुर्वंति नरा यात्रां शुचिश्रद्धासमन्विताः । कलौ युगे कृतार्थास्ते ये त्वन्ये ते निरर्थकाः

જે લોકો શુચિતા અને શ્રદ્ધા સાથે યાત્રા કરે છે, તેઓ કલિયુગમાં કૃતાર્થ છે; અને જે અન્યથા કરે છે, તેઓ નિરર્થક રહે છે.

Verse 11

यथामहोदधेस्तुल्यो न चान्योऽस्ति जलाशयः । तथा प्राभासिकात्क्षेत्रात्समं तीर्थं न विद्यते

જેમ મહાસાગર સમાન બીજો કોઈ જળાશય નથી, તેમ પ્રાભાસિક ક્ષેત્ર (પ્રભાસ-ક્ષેત્ર) સમાન બીજું કોઈ તીર્થ મળતું નથી।

Verse 12

अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रोनाम जायते

જે ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ ન કરે, તીર્થોના દર્શન ન કરે, અને સોનું તથા ગાયોનું દાન ન આપે, તે પુણ્યવિહોણો બની ‘દરિદ્ર’ કહેવાય છે।

Verse 13

यन्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च । मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थगतीप्सुना

જે તીર્થો દુર્ગમ અને વિષમ માર્ગવાળા છે, તે પણ—સર્વ તીર્થગતિનું ફળ ઇચ્છનાર—મનથી તો અવશ્ય ગમન કરે।

Verse 14

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

જેના હાથ, પગ અને મન સુસંયમિત છે, અને જે વિદ્યાઃ તપઃ તથા કીર્તિથી યુક્ત છે—તે જ ખરેખર તીર્થફળ ભોગવે છે।

Verse 15

नियतो नियताहारः स्नान ।जाप्यपरायणः । व्रतोपवासनिरतः स तीर्थफलमश्नुते

જે નિયમનિષ્ઠ છે, આહારમાં સંયમી છે, સ્નાન અને જપમાં પરાયણ છે, તથા વ્રત-ઉપવાસમાં નિરત છે—તે તીર્થફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 16

अक्रोधनश्च देवेशि सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

હે દેવેશિ! જે ક્રોધરહિત, સત્યનિષ્ઠ અને દૃઢવ્રતી છે, તથા સર્વ ભૂતોને આત્મસમ માને છે—તે તીર્થયાત્રાનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 17

कुरुक्षेत्रादितीर्थानि रथगम्यानि यानि तु । तान्येव ब्राह्मणो यायादानदोषो न तेषु वै

કુરુક્ષેત્ર આદિ જે તીર્થો રથથી ગમ્ય છે, બ્રાહ્મણએ એ જ તીર્થોમાં જવું જોઈએ; ત્યાં રથમાં જવામાં ખરેખર કોઈ દોષ નથી.

Verse 18

ये साधवो धनोपेतास्तीर्थानां स्मरणे रताः । तीर्थे दानाच्च योगाच्च तेषामभ्यधिकं फलम्

ધનસંપન્ન એવા સાધુજન તીર્થોના સ્મરણમાં રત રહે છે; તેઓ તીર્થસ્થાને દાન અને યોગસાધનાથી વધુ અધિક ફળ મેળવે છે.

Verse 19

ये दरिद्रा धनैर्हीनास्तीर्थानुगमनेरताः । तेषां यज्ञफलावाप्तिर्विनापि धनसंचयैः

જે ગરીબ અને ધનહીન હોવા છતાં તીર્થાનુગમનમાં રત રહે છે—તે ધનસંચય વિના જ યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 20

सर्वेषामेव वर्णानां सर्वाश्रमनिवासिनाम् । तीर्थं तु फलदं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा

સર્વ વર્ણોના અને સર્વ આશ્રમનિવાસીઓ માટે તીર્થ ફળદાયક છે એમ જાણવું; અહીં વધુ વિચારણા કરવાની જરૂર નથી.

Verse 21

कार्यांतरेण यो गत्वा स्नानं तीर्थे समाचरेत् । न च यात्राफलं तस्य स्नानमात्रं फलं भवेत्

જે અન્ય કાર્યથી જઈ તીર્થમાં સ્નાન કરે, તેને યાત્રાનું ફળ મળતું નથી; માત્ર સ્નાનનું જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 22

तीर्थानुगमनं पद्भ्यां तपःपरमिहोच्यते । तदेव कृत्वा यानेन स्नानमात्रफलं लभेत्

પગપાળા તીર્થમાર્ગનું અનુસરણ કરવું અહીં પરમ તપ કહેવાયું છે; પરંતુ એ જ યાત્રા વાહનથી કરવાથી માત્ર સ્નાનમાત્રનું ફળ મળે છે.

Verse 23

यस्यान्यः कुरुते शक्त्या तीर्थयात्रां तथेश्वरि । स्वकीयद्रव्ययानाभ्यां फलं तस्य चतुर्गुणम्

હે ઈશ્વરી, જેના માટે બીજો કોઈ પોતાની શક્તિ મુજબ તીર્થયાત્રા કરે, તે પોતાના ધન અને વાહનની વ્યવસ્થા કરવાથી તેનું ફળ ચારગણું થાય છે.

Verse 24

तीर्थानुगमनं कृत्वा भिक्षाहारा जितेंद्रियाः । प्राप्नुवंति महादेवि तीर्थे दशगुणं फलम्

હે મહાદેવી, જે તીર્થયાત્રા કરીને ભિક્ષાહારથી જીવન ચલાવે અને ઇન્દ્રિયો જીતે, તેઓ તીર્થમાં દસગણું ફળ મેળવે છે.

Verse 25

छत्रोपानद्विहीनस्तु भिक्षाशी विजितेंद्रियः । महापातकजैर्घोरैर्विप्रः पापैः प्रमुच्यते

છત્ર અને પાદુકા વિના, ભિક્ષાભોજી અને ઇન્દ્રિયજિત એવો બ્રાહ્મણ મહાપાતકજન્ય ઘોર પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 26

न भैक्षं परपाकं तु न च भैक्ष्यं प्रतिग्रहम् । सोमपानसमं भैक्ष्यं तस्माद्भैक्षं समाचरेत्

ભિક્ષાને પરના ઘરમાં પકાવેલા ભોજનની જેમ ભોગ માટે ન માનવી, અને તેને ‘પ્રતિગ્રહ’ રૂપે પણ સ્વીકારવી નહીં. ભિક્ષાન્ન સોમપાન સમાન પવિત્ર કહેવાયું છે; તેથી ભિક્ષાવૃત્તિનું આચરણ કરવું.

Verse 27

लोकेऽस्मिन्द्विविधं तीर्थं स्वच्छ न्दैर्निर्म्मितं तथा । स्वयंभूतं प्रभासाद्यं निर्मितं दैवतैः कृतम्

આ લોકમાં તીર્થ બે પ્રકારનાં છે—માનવોની સ્વેચ્છાથી સ્થાપિત થયેલાં, અને સ્વયંભૂ પ્રગટ થયેલાં; તેમાં પ્રભાસ આદિ શ્રેષ્ઠ છે, તેમજ દેવતાઓએ રચેલાં તીર્થો પણ તેમાં આવે છે.

Verse 28

स्वयंभूते महातीर्थे स्वभावे च महत्तरे । तस्मिंस्तीर्थे प्रतिगृह्य कृताः सर्वे प्रतिग्रहाः

સ્વભાવથી જ અત્યંત મહાન એવા તે સ્વયંભૂ મહાતીર્થમાં, ત્યાં કરવામાં આવેલો કોઈપણ ‘પ્રતિગ્રહ’ સંપૂર્ણ પ્રતિગ્રહ ગણાય છે અને તેનું ફળ નિશ્ચિત થાય છે.

Verse 29

प्रतिग्रहनिवृत्तस्य यात्रादशगुणं फलम् । तेन दत्तानि दानानि यज्ञैर्देवाः सुतर्पिताः

જે પ્રતિગ્રહથી નિવૃત્ત રહે છે, તેની યાત્રાનું ફળ દસગણું થાય છે. અને તે જે દાન આપે છે, તેનાથી દેવતાઓ યજ્ઞોથી જેમ તૃપ્ત થાય તેમ સુતૃપ્ત થાય છે.

Verse 30

येन क्षेत्रं समासाद्य निवृत्तिः परमा कृता । वस्तुलौल्याद्धि यः क्षेत्रे प्रतिग्रहरुचिस्तथा

જે આ ક્ષેત્રમાં આવી સાચે પરમ નિવૃત્તિ (અગ્રહણ)નું આચરણ કરે છે, તે પરમ શ્રેય પામે છે. પરંતુ જે વસ્તુલોભથી આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં પ્રતિગ્રહની રુચિ રાખે છે, તે શોભતો નથી.

Verse 31

नैव तस्य परोलोको नायं लोको दुरात्मनः । अथ चेत्प्रतिगृह्णाति ब्राह्मणो वृत्तिदुर्बलः । दशांशमर्जिताद्दद्यादेवं तत्र न हीयते

તે દુર્મનુષ માટે ન પરલોક છે, ન આ લોક પણ સાચું કલ્યાણ આપે છે. પરંતુ જીવનવૃત્તિથી દુર્બળ બ્રાહ્મણને દાન સ્વીકારવું પડે તો, તેણે કમાયેલામાંથી દસમો ભાગ દાન કરવો; એમ કરવાથી તે તીર્થમાં તેની ધાર્મિક હાનિ થતી નથી.

Verse 32

विप्रवेषं समास्थाय शूद्रो भूत्वा प्रतिग्रहम् । तृणकाष्ठसमं वापि प्रतिगृह्य पतत्यधः

બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કરીને શૂદ્ર જો દાન-પ્રતિગ્રહ કરે, તો ઘાસ કે લાકડાં જેટલી તુચ્છ વસ્તુ પણ સ્વીકારી લે તો પણ તે અધોગતિમાં પડે છે.

Verse 33

कुम्भीपाकादिकेष्वेवं महानरककोटिषु । यावदिंद्रसहस्राणि चतुर्द्दश वरानने

આ રીતે કુંભીપાક વગેરે ભયંકર નરકોની અસંખ્ય મહાનરક-લોકોમાં, હે સુમુખી, તે ચૌદ હજાર ઇન્દ્રોના સમય જેટલો સમય રહે છે.

Verse 34

तस्मान्नैव प्रतिग्राह्यं किमन्यैर्ब्राह्मणैरपि । द्विप्रकारस्य तीर्थस्य कृतस्याप्यकृतस्य च

અતએવ દાન સ્વીકારવું જ ન જોઈએ—બીજા બ્રાહ્મણોની તો વાત જ શું—તીર્થ કૃત હોય કે અકૃત/સ્વયંભૂ હોય, બંને પ્રકારના તીર્થમાં પણ.

Verse 35

स्वकीयभावसंयुक्तः संपूर्णं फलमश्नुते । लभते षोडशांशं स यः परान्नेन गच्छति

જે પોતાના સ્વકીય ભાવ સાથે યુક્ત (સ્વાવલંબી) છે, તે પૂર્ણ ફળ ભોગવે છે. પરંતુ જે પરના અન્નથી ચાલે છે, તેને માત્ર સોળમો અંશ જ મળે છે.

Verse 36

अशक्तस्य तथांधस्य पंगोर्यायावरस्य च । विहितं कारणायानमच्छिद्रे ब्राह्मणे कुतः

અશક્ત, અંધ, લંગડા અને યાયાવર સંન્યાસી માટે યોગ્ય કારણથી આધાર લઈને યાત્રા કરવી વિધેય છે; પરંતુ નિર્દોષ બ્રાહ્મણ માટે એવા આશ્રયનું શું કારણ હોઈ શકે?

Verse 37

स्नानखादनपानैश्च वोढृभ्यस्तीर्थसेवकः । ददत्सकलमाप्नोति फलं तीर्थसमुद्भवम्

તીર્થમાં તીર્થસેવક જે વહન કરનારાઓ અને યાત્રિકોને સ્નાન, ભોજન અને પાન આપે છે, તે તીર્થમાંથી ઉત્પન્ન થતું સર્વ ફળ પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 38

न षोडशांशं यत्नेन लब्धार्थं यदि यच्छति । पंचमांशमथो वापि दद्यात्तत्र द्विजातिषु

પરિશ્રમથી મેળવેલા ધનનો સોળમો અંશ પણ જો ન આપે, તો ત્યાં દ્વિજોમાં ઓછામાં ઓછો પાંચમો અંશ તો દાન કરવો જોઈએ।

Verse 39

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोश्च कामतः । पुण्यदः समवाप्नोति तदेवाष्टगुणं फलम्

દેવતાઓ, ગુરુઓ તથા માતા-પિતાના નિમિત્તે ઇચ્છાપૂર્વક પુણ્યદાન કરનાર, તે જ ફળને આઠગણું કરીને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 40

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । पुण्यं देयं तु सर्वत्र नापुण्यं दीयते क्वचित्

સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવતાર્ચન—આ પુણ્યકર્મો સર્વત્ર કરવાં યોગ્ય છે; અપુણ્યનું દાન ક્યાંય પણ કરવું નહીં।

Verse 41

पितरं मातरं तीर्थे भ्रातरं सुहृदं गुरुम् । यमुद्दिश्य निमज्जेत द्वादशांशं लभेत सः

તીર્થમાં પિતા, માતા, ભાઈ, સુહૃદ અથવા ગુરુને ઉદ્દેશીને જે નિમજ્જન કરે છે, તે તેમના માટેના પુણ્યનો બારમો અંશ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 42

कुशैस्तु प्रतिमां कृत्वा तीर्थवारिषु मज्जयेत् । यमुद्दिश्य महादेवि अष्टभागं लभेत सः

હે મહાદેવી! કુશથી પ્રતિમા બનાવી તેને તીર્થજળમાં જેનાં નિમિત્તે ડૂબાડે છે, તે પુણ્યનો આઠમો ભાગ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 43

महादानानि ये विप्रा गृह्णन्ति ज्ञानदुर्बलाः । वृक्षास्ते द्विजरूपेण जायंते ब्रह्मराक्षसाः

જે બ્રાહ્મણો સાચા જ્ઞાનમાં દુર્બળ રહી મહાદાન સ્વીકારે છે, તેઓ બ્રહ્મરાક્ષસ બને છે અને દ્વિજરૂપે દેખાતા વૃક્ષરૂપે જન્મ લે છે.

Verse 44

न वेदबलमाश्रित्य प्रतिग्रहरुचिर्भवेत् । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा दहते कर्म नेतरत्

વૈદિક શિસ્તના બળનો આશ્રય લીધા વિના દાન-ગ્રહણમાં રુચિ રાખવી ન જોઈએ; અજ્ઞાન અથવા પ્રમાદથી આવું વર્તન જ કર્મને દહે છે, બીજું નહીં.

Verse 45

चितिकाष्ठं तु वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपं तथैव च । वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा स्नानमेव विधीयते

ચિતાની લાકડીઓ તથા યજ્ઞયૂપને સ્પર્શ કર્યા પછી, અને વેદ વેચનારને સ્પર્શ કર્યા પછી—માત્ર સ્નાન જ વિધાન છે.

Verse 46

आदेशं पठते यस्तु आदेशं तु ददाति यः । द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ

જે ‘આદેશ’નું પાઠ કરે છે અને જે ‘આદેશ’ આપે છે—બન્ને પાપકર્મી છે; તેમની ગતિ પાતાળતલમાં નિવાસ છે.

Verse 47

आदेशं पठते यस्तु संजिघृक्षुः प्रतिग्रहम् । तीर्थे चैव विशेषेण ब्रह्मघ्नः सैव नेतरः । स्थितो वै नृपतेर्द्वारि न कुर्याद्वेदविक्रयम्

દાન મેળવવાની ઇચ્છાથી જે ‘આદેશ’નું પાઠ કરે છે—વિશેષ કરીને તીર્થમાં—તે બ્રહ્મઘ્ન સમાન ગણાય; તે સાચો માર્ગદર્શક નથી. રાજદ્વારે ઊભો હોય તોય વેદનો વેચાણ ક્યારેય ન કરવો.

Verse 48

हत्वा गावो वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः । वरं जीवन्समं मत्स्यैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम् । ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति

નીચ દ્વિજ માટે ગાયો મારી માંસ ખાવું પણ સારું, માછલાં સમાન જીવન જીવવું પણ સારું—પરંતુ વેદનો વેચાણ ન કરવો. આ પાપ સમાન બ્રહ્મહત્યાસમ પાપ ન ભૂતકાળમાં થયું છે, ન ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 49

वरं कुर्याच्च तद्देवि न कुर्याद्वेदविकयम् । तीर्थे चैव विशेषेण महाक्षेत्रे तथैव च

હે દેવી, ફરજ પડે તો અન્ય નાનાં કાર્યો કરવાં ચાલે; પરંતુ વેદવિક્રય ન કરવો—વિશેષ કરીને તીર્થમાં અને તેમ જ મહાક્ષેત્રમાં પણ.

Verse 50

दीयमानं तु वै दानं यस्त्यजेत्तीर्थसेवकः । तीर्थं करोति तीर्थं च स पुनाति च पूर्वजान्

વિધિપૂર્વક આપવામાં આવતું દાન જે તીર્થસેવક ત્યજી દે છે, તે તીર્થને સાચું તીર્થ બનાવે છે; અને તે પોતાના પૂર્વજોને પણ પવિત્ર કરે છે.

Verse 51

यदन्यत्र कृतं पापं तीर्थे तद्याति लाघवम् । न तीर्थकृतमन्यत्र क्वचिदेव व्यपोहति

અન્યત્ર કરેલું પાપ તીર્થમાં આવવાથી હળવું થાય છે; પરંતુ તીર્થમાં કરેલું પાપ ક્યાંય પણ દૂર થતું નથી.

Verse 52

तैलपात्रमिवात्मानं यो रक्षेत्तीर्थसेवकः । स तीर्थफलमस्कन्नं विप्रः प्राप्नोति संयतः

જે તીર્થસેવક તેલના પાત્રની જેમ પોતાને સાવધાને રક્ષે છે, તે સંયમી બ્રાહ્મણ તીર્થનું અખંડ ફળ નિશ્ચયે પામે છે.

Verse 53

यस्ययस्यात्ति पक्वान्नमल्पं वा यदि वा बहु । तीर्थगस्तस्य तस्यार्धं स्नातस्य विनियच्छति

તીર્થમાં ગયેલો જે કોઈ પક્વ અન્ન થોડું કે ઘણું ખાય, તેણે સ્નાન પછી તેનું અડધું ભાગ અલગ રાખીને અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 54

यो न क्लिष्टोपि भिक्षेत ब्राह्मण स्तीर्थसेवकः । सत्यवादी समाधिस्थः स तीर्थस्योपकारकः

જે તીર્થસેવક બ્રાહ્મણ કષ્ટમાં પણ ભિક્ષા ન માગે, સત્યવાડી અને સમાધિસ્થ રહે—એ જ તીર્થનો સાચો ઉપકારક છે.

Verse 55

कृते युगे पुष्कराणि त्रेतायां नैमिषं तथा । द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं प्राभासिकं कलौयुगे

કૃતયુગમાં પુષ્કર શ્રેષ્ઠ છે, ત્રેતામાં નૈમિષ પણ તેમ જ; દ્વાપરમાં કુરુક્ષેત્ર, અને કલિયુગમાં પ્રાભાસ તીર્થ સર્વોત્તમ છે.

Verse 56

तिष्ठेद्युगसहस्रंतुपादेनैकेन यः पुमान् । प्रभासयात्रामेको वा समं भवति वा न वा

જો કોઈ પુરુષ એક જ પગ પર સહસ્ર યુગ ઊભો રહે, તો તેનું તપ પ્રભાસ-યાત્રા જેટલું થાય કે ન થાય—એવો પ્રશ્ન છે; પ્રભાસ-યાત્રાની મહિમા અતુલ છે।

Verse 57

एतत्क्षेत्रं समागत्य मध्यभागे वरानने । यानानि तु परित्यज्य भाव्यं पादचरैर्नरैः

હે વરાનને! આ પુણ્યક્ષેત્રમાં આવી મધ્યભાગે પહોંચીને, મનુષ્યોએ વાહનો ત્યજી પગપાળા જ આગળ વધવું જોઈએ।

Verse 58

लुठित्वा लोठनीं तत्र लुठिता यत्र देवताः । ततो नृत्यन्हसन्गायन्भूत्वा कार्पटिका कृतिः । गच्छेत्सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा चादौ कपर्द्दिनम्

ત્યાં ‘લોઠણી’ ભૂમિ પર લોટવું—જ્યાં દેવતાઓ પણ લોટ્યા છે. પછી નૃત્ય કરતાં, હસતાં, ગાતાં, દીન કાર્પટિક (ભિક્ષુક) વેશ ધારણ કરીને, પ્રથમ કપર્દિન (જટાધારી શિવ)નાં દર્શન કરી, સોમેશ્વર દેવ પાસે જવું।

Verse 59

ईदृशं पुरुषं दृष्ट्वा स्थितं सोमेश्वरोन्मुखम् । नित्यं तुष्यंति पितरो गर्जंति च पिता महाः

આવો પુરુષ સોમેશ્વરની તરફ મુખ કરીને ઊભો છે એમ જોઈને, પિતૃઓ નિત્ય તૃપ્ત થાય છે અને પિતામહો પણ હર્ષથી ગર્જના કરે છે।

Verse 60

अस्माकं वंशजो देवं प्रस्थितस्तारणाय नः । गत्वा सोमेश्वरं देवि कुर्याद्वपनमादितः

‘અમારા વંશનો આ વંશજ અમારા તારણ માટે દેવ પાસે પ્રસ્થાન કર્યો છે.’ હે દેવી! સોમેશ્વર પાસે જઈ તે પ્રથમ વપન (મુંડન) કરે।

Verse 61

तीर्थोपवासः कर्त्तव्यो यथावद्वै निबोध मे । नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति क्रतुसमा गतिः

તીર્થમાં ઉપવાસનું યથાવિધિ આચરણ કેવી રીતે કરવું તે મારી પાસેથી સાંભળો. ગંગા સમાન કોઈ તીર્થ નથી, અને ક્રતુ-યજ્ઞથી પ્રાપ્ત ગતિ સમાન કોઈ ગતિ નથી.

Verse 62

गायत्रीसदृशं जाप्यं होमो व्याहृतिभिः समः । अंतर्जले तथा नास्ति पापघ्नमघमर्षणात्

ગાયત્રી સમાન કોઈ જપ નથી, અને વ્યાહૃતિઓ સાથે કરાયેલ હોમ સમાન કોઈ હોમ નથી. તેમ જ જળની અંદર અઘમર્ષણ વિધિ સમાન પાપનાશક કંઈ નથી.

Verse 63

अहिंसासदृशं पुण्यं दानात्संचयनं परम् । तपश्चानशनान्नास्ति तथा तीर्थनिषेवणात्

અહિંસા સમાન કોઈ પુણ્ય નથી; દાન કરતાં શ્રેષ્ઠ કોઈ સંચય નથી. અનશન સમાન કોઈ તપ નથી; તેમ જ તીર્થનિષેવણ સમાન બીજું કંઈ નથી.

Verse 64

तीर्थोपवासाद्देवेशि अधिकं नास्ति किञ्चन । पापानां चोपशमनं सतामीप्सितकारकम्

હે દેવેશી! તીર્થમાં ઉપવાસ કરતાં વધુ કંઈ નથી. તે પાપોનું શમન કરે છે અને સજ્જનોની ઇચ્છિત ફળસિદ્ધિ કરાવે છે.

Verse 65

उपवासो विनिर्द्दिष्टो विशेषाद्देवताश्रये । ब्राह्मणस्य त्वनशनं तपः परमिहोच्यते

દેવતાના આશ્રયસ્થાનોમાં વિશેષરૂપે ઉપવાસનું વિધાન કરાયું છે. અને બ્રાહ્મણ માટે અહીં સંપૂર્ણ અનશનને પરમ તપ કહેવાયું છે.

Verse 66

षष्ठकालाशनं शूद्रे तपः प्रोक्तं परं बुधैः । वर्णसंकरजातानां दिनमेकं प्रकीर्तितम्

શૂદ્ર માટે ષષ્ઠ કાળે એકવાર ભોજન કરવું એ જ વિદ્વાનો દ્વારા પરમ તપ કહેવાયું છે. વર્ણસંકરજાત માટે એક દિવસનો ઉપવાસ નિયમ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 67

षष्ठकालात्परं शूद्रस्तपः कुर्याद्यथा क्वचित् । राष्ट्रहानिस्तदा ज्ञेया राज्ञश्चोपद्रवो महान्

જો શૂદ્ર કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં ષષ્ઠ કાળની મર્યાદા કરતાં વધુ તપ કરે, તો તે રાજ્યહાનિનું ચિહ્ન અને રાજાને મહા ઉપદ્રવ છે એમ જાણવું.

Verse 68

शूद्रस्तु षष्ठकालाशी यथाशक्त्या तपश्चरेत् । न दर्भानुद्धरेच्छूद्रो न पिबेत्कापिलं पयः

શૂદ્રે ષષ્ઠ કાળે ભોજન કરીને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે તપ કરવું. શૂદ્રે દર્ભ ઘાસ ઉપાડવું નહીં અને કપિલા (ભૂરાશ) ગાયનું દૂધ પીવું નહીં.

Verse 69

मध्यपत्रे न भुञ्जीत ब्रह्मवृक्षस्य भामिनि । नोच्चरेत्प्रणवं मंत्रं पुरोडाशं न भक्षयेत्

હે સુન્દરી, બ્રહ્મવૃક્ષના મધ્ય પાન પર ભોજન ન કરવું. પ્રણવ ‘ઓં’ મંત્ર ઉચ્ચારવો નહીં અને પુરોડાશ ભક્ષણ કરવું નહીં.

Verse 70

न शिखां नोपवीतं च नोच्च रेत्संस्कृतां गिरम् । न पठेद्वेदवचनं त्रैरात्रं न हि सेवयेत्

શિખા રાખવી નહીં, યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું નહીં; અને સંસ્કૃત વાણી ઉચ્ચારવી નહીં. વેદવચનનું પાઠ ન કરવું અને અહીં ત્રૈરાત્ર વ્રત પણ ન કરવું.

Verse 71

नमस्कारेण शूद्रस्य क्रियासिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् । निषिद्धाचरणं कुर्वन्पितृभिः सह मज्जति

શૂદ્ર માટે નમસ્કારથી જ ક્રિયાસિદ્ધિ નિશ્ચિત થાય છે; પરંતુ જે નિષિદ્ધ આચરણ કરે છે, તે પિતૃઓ સાથે અધોગતિમાં ડૂબે છે।

Verse 72

येनैकादशसंख्यानि यंत्रितानींद्रियाणि वै । स तीर्थफलमाप्नोति नरोऽन्यः क्लेशभाग्भवेत्

જેણે એકાદશ ઇન્દ્રિયોને સાચે સંયમમાં રાખ્યાં છે, તે જ તીર્થફળ પામે છે; બીજો મનુષ્ય માત્ર ક્લેશનો ભાગી બને છે।

Verse 73

यच्च तीर्थे पितृश्राद्धं स्नानं तत्र समाचरेत् । हितकारी च भूतेभ्यः सोऽश्नीयात्तीर्थजं फलम्

જે તીર્થમાં પિતૃશ્રાદ્ધ કરે, ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન આચરે અને સર્વ ભૂતોનું હિત કરે—તે તીર્થજન્ય ફળ ભોગવે છે।

Verse 74

धर्मध्वजी सदा लुब्धः परदाररतो हि यः । करोति तीर्थगमनं स नरः पातकी भवेत्

જે ધર્મધ્વજ ધારણ કરીને ફરે, સદા લોભી અને પરસ્ત્રીરત હોય—એવો મનુષ્ય તીર્થગમન કરે તોય પાતકી જ બને છે।

Verse 75

एवं ज्ञात्वा महादेवि यात्रां कुर्याद्यथाविधि । तीर्थोपवासं कृत्वादौ श्रद्धायुक्तो दृढव्रतः

હે મહાદેવી, આમ જાણીને નિયમ મુજબ યાત્રા કરવી—પ્રથમ તીર્થમાં ઉપવાસ કરીને, શ્રદ્ધાયુક્ત અને દૃઢવ્રતી બનીને।

Verse 76

भोजनं नैव कुर्वीत यदी च्छेद्धितमात्मनः । परान्नं नैव भुञ्जीत तद्दिने ब्राह्मणः क्वचित्

જે પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છે તે દિવસે ભોજન ન કરે. તે દિવસે બ્રાહ્મણ કોઈ રીતે પણ પરનું અન્ન ન ભોગવે.

Verse 77

हस्त्यश्वरथयानानि भूमिगोकांचनादिकम् । सर्वं तत्परिगृह्णीयाद्भोजनं न समाचरेत्

હાથી, ઘોડા, રથ-યાન, જમીન, ગાય, સોનું વગેરે—આ બધું દાનરૂપે સ્વીકારી શકાય; પરંતુ પરાન્ન ભોજન સ્વીકારીને ન કરવું.

Verse 78

आमाच्छतगुणं पुण्यं भुञ्जतो ददतोऽपि वा । तीर्थोपवासं कुर्वीत तस्मात्तत्र वरानने

ત્યાં ભોજન કરવાથી કે ત્યાં અન્નદાન કરવાથી પણ પુણ્ય સોગણું થાય છે. તેથી, હે સુમુખી, તે સ્થળના તીર્થમાં ઉપવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 79

व्रती च तीर्थयात्री च विधवा च विशेषतः । परान्नभोजने देवि यस्यान्नं तस्य तत्फलम्

વ્રતધારી, તીર્થયાત્રી અને ખાસ કરીને વિધવા—હે દેવી—પરાન્ન ભોજન કરે તો તેનું ફળ જેના અન્નનું છે તેને જ મળે છે.

Verse 80

विधवा चैव या नारी तस्या यात्राविधिं ब्रुवे । कुंकुमं चन्दनं चैव तांबूलं च स्रजस्तथा

જે સ્ત્રી વિધવા હોય, તેના માટે યાત્રાનો નિયમ કહું છું: કુંકુમ, ચંદન, તાંબૂલ અને પુષ્પમાળા વગેરેનો ત્યાગ કરવો.

Verse 81

रक्तवस्त्राणि सर्वाणि शय्या प्रास्तरणानि च । अशिष्टैः सह संभाषो द्विवारं भोजनं तथा

બધાં લાલ વસ્ત્રો, શય્યા અને વૈભવી પાથરણાં; અશિષ્ટ લોકો સાથે વાતચીત; તેમજ દિવસે બે વાર ભોજન—આ બધું વર્જ્ય કરવું।

Verse 82

पुंसां प्रदर्शनं चैव हास्यं तमसि वर्जयेत् । सशब्दोपानहौ चैव नृत्यं गतिं च वर्जयेत्

પુરુષો સામે પોતાને પ્રદર્શિત કરવું અને અંધકારમાં હાસ્ય—એ બન્ને ટાળવા. અવાજ કરતી પાદુકા, તેમજ નૃત્ય અને ફરવું પણ વર્જ્ય કરવું।

Verse 83

धारणं चैव केशानामंजनं च विलेपनम् । असतीजनसंसर्गं पांडित्यं च परित्यजेत्

વાળની અતિશય ગોઠવણી, અંજન અને લેપન; અસતી લોકોનો સંગ; તેમજ પાંડિત્યનો દેખાડો—આ બધું પરિત્યજવું।

Verse 84

नित्यं स्नानं च कुर्वीत श्वेतवस्त्राणि धारयेत् । यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विशेषतः

નિત્ય સ્નાન કરવું અને શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કરવાં—વિશેષ કરીને યતિ, બ્રહ્મચારી અને વિધવા માટે આ નિયમ છે।

Verse 86

देव्युवाच । तपांसि कानि कथ्यन्ते क्षेत्रे प्राभा सिके नरैः । कानि दानानि दीयन्ते केषु तीर्थेषु वा कथम्

દેવી બોલ્યાં—“પ્રભાસના આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં લોકો કયા કયા તપોની વાત કરે છે? કયા કયા દાન આપવામાં આવે છે, અને કયા તીર્થોમાં, કઈ રીતે?”

Verse 87

ईश्वर उवाच । तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमिष्यते । द्वापरे यजनं धन्यं दानमेकं कलौ युगे

ઈશ્વરે કહ્યું—કૃતયુગમાં તપ પરમ છે; ત્રેતામાં જ્ઞાનનું વિધાન છે; દ્વાપરમાં યજ્ઞ ધન્ય છે; પરંતુ કલિયુગમાં દાન જ એકમાત્ર શ્રેષ્ઠ સાધન છે।

Verse 88

तपस्तप्यन्ति मुनयः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् । गत्वा प्राभासिकं क्षेत्रं लोकाश्चान्ये कृते युगे

કૃતયુગમાં મુનિઓ કૃચ્છ્ર-ચાન્દ્રાયણાદિ વ્રતો સાથે કઠોર તપ કરે છે; અને અન્ય લોકો પણ પ્રાભાસ ક્ષેત્રે જઈ તેવી જ તપશ્ચર્યા આચરે છે।

Verse 89

कलौ दानानि दीयन्ते ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपसां प्राप्यते फलम्

કલિયુગમાં શાસ્ત્રવિધિ પ્રમાણે બ્રાહ્મણોને દાન આપવું જોઈએ; અને પ્રભાસ ક્ષેત્રે પહોંચવાથી તપસ્યાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 90

तुलापुरुषब्रह्माण्डपृथिवीकल्पपादपाः । हिरण्य कामधेनुश्च गजवाजिरथास्तथा

તુલાપુરુષ, બ્રહ્માંડ, પૃથિવી અને કલ્પપાદપ—આ મહાદાનો; તેમજ સુવર્ણમય કામધેનુ; અને હાથી, ઘોડા, રથ—આ બધાં મહાદાન ગણાય છે।

Verse 91

रत्नधेनुहिरण्याश्वसप्तसागर एव च । महाभूतघटो विश्वचक्रकल्पलताभिधः

રત્નધેનુ, હિરણ્યાશ્વ અને સપ્તસાગર; તેમજ મહાભૂતઘટ, વિશ્વચક્ર અને કલ્પલતા—આ નામવાળા દાનો પણ મહાદાન ગણાય છે।

Verse 92

प्रभासे नृपतिर्दद्या न्महादानानि षोडश । धान्यरत्नगुडस्वर्णतिलकार्पासशर्कराः

પ્રભાસ તીર્થમાં નૃપતિએ ષોડશ મહાદાન આપવા જોઈએ—ધાન્ય, રત્ન, ગોળ, સોનું, તલ, કપાસ અને ખાંડ વગેરે।

Verse 93

सर्पिर्लवणरूप्याख्या दशैते पर्वताः स्मृताः । गुडाज्यदधिमध्वंबुसलिल क्षीरशर्कराः । रत्नाख्याश्च स्वरूपेण दशैता धेनवो मताः

ઘી, મીઠું, રૂપું વગેરે નામે દસ ‘પર્વતો’ સ્મૃત છે; તેમજ ગોળ, ઘી, દહીં, મધ, પાણી, નિર્મળ પાણી, દૂધ અને ખાંડ વગેરે સ્વરૂપે દસ ‘ધેનુઓ’ રત્ન-ધેનુ માનવામાં આવી છે।

Verse 94

तेषामेकतमं दानं तीर्थेतीर्थे पृथक्पृथक् । प्रदेयान्येकवारं वा सरस्वत्यब्धि संगमे

આ દાનોમાંથી કોઈ એક દાન દરેક તીર્થમાં અલગ અલગ આપવું; અથવા સરસ્વતી-સમુદ્ર સંગમે બધાં દાન એકવારમાં અર્પણ કરવાં।

Verse 95

तांबूलं मधु मांसं च सुरापानसमं विदुः । एतेषां वर्ज्जनाद्देवि सम्यग्यात्राफलं लभेत्

તાંબૂલ, મધ અને માંસને મદ્યપાન સમાન ગણવામાં આવે છે; હે દેવી, એનો ત્યાગ કરવાથી યથાવિધી યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ મળે છે।

Verse 96

यत्र तीर्थे लभेल्लिंगं तीर्थं च विमलोदकम् । तत्राग्निकार्यं कृत्वादौ विशिष्टं दानमिष्यते

જે તીર્થમાં લિંગ અને નિર્મળ જળવાળું તીર્થ પ્રાપ્ત થાય, ત્યાં પ્રથમ અગ્નિકાર્ય કરીને વિશેષ ઉત્તમ દાન કરવું વિધિસંમત છે।

Verse 97

तर्पणं पितृदेवानां श्राद्धं दानं सदक्षिणम् । तीर्थेतीर्थे च गोदानं नियतः प्रकृतो विधिः

પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરવું, શ્રાદ્ધ તથા યોગ્ય દક્ષિણાસહિત દાન આપવું; અને દરેક તીર્થમાં ગોદાન કરવું—આ જ નિશ્ચિત અને વિહિત વિધિ છે.

Verse 98

विशिष्टख्यातलिंगेषु वृषदानं विधीयते । स्नानं विलेपनं पूजां देवतानां समाचरेत्

વિશેષ પ્રસિદ્ધ લિંગસ્થાનોમાં વૃષદાનનું વિધાન છે; તેમજ દેવતાઓનું સ્નાન, વિલેપન અને પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 99

जगतीं चार्चयेद्भक्त्या तथा चैवोपलेपयेत् । प्रासादं धवलं सौधं कारयेज्जीर्णमुद्धरेत्

ભક્તિપૂર્વક જગતી (મંદિરના મંચ)ની આરાધના કરી તેનું ઉપલેપન-લિપાણ કરાવવું; ધવળ, તેજસ્વી પ્રાસાદ બાંધવો અને જે જીર્ણ થયું હોય તેનું જીર્ણોદ્ધાર કરવો.

Verse 100

पुष्पवाटीं स्नानकूपं निर्मलं कारयेद्व्रती । ब्राह्मणानां भूरिदानं देवपूजाकराय च

વ્રતધારી પુષ્પવાટિકા અને નિર્મળ સ્નાનકૂવો બનાવડાવે; તેમજ બ્રાહ્મણોને બહુ દાન આપે અને દેવપૂજાના કાર્ય માટે જરૂરી વ્યવસ્થા પણ કરે.

Verse 101

सर्वत्र देवयात्रायां विधिरेष प्रवर्त्तते । तीर्थमभ्युद्धरेज्जीर्णं मार्जयेत्कथयेत्फलम्

દરેક દેવયાત્રામાં આ જ વિધિ પ્રવર્તે છે: જીર્ણ તીર્થનું પુનઃઉદ્ધાર કરવું, તેને સ્વચ્છ કરવું અને તેના ફળ (પુણ્ય)નું વર્ણન-પ્રચાર કરવું.

Verse 102

प्रसिद्धे च महादानं मध्यमे चैव मध्यमम् । गोदानं सर्वतीर्थेषु सुवर्णमथ निष्क्रयः । हिरण्यदानं सर्वेषां दानानामेव निष्कृतिः

પ્રસિદ્ધ તીર્થમાં મહાદાન કરવું જોઈએ અને મધ્યમ તીર્થમાં મધ્યમ દાન. સર્વ તીર્થોમાં ગોદાન પ્રશંસનીય છે; અને સુવર્ણને નિષ્ક્રય (પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ મુક્તિદાન) કહેવાયું છે. હિરણ્યદાનને સર્વ દાનોનું પ્રાયશ્ચિત્ત અને પરિપૂર્તિ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 103

एवं कृत्वा नरो भक्त्या लभते जन्मनः फलम् । तीर्थेषु दानं वक्ष्यामि येषु यद्दीयते तिथौ

આ રીતે ભક્તિપૂર્વક કરવાથી મનુષ્ય જન્મનું સાચું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. હવે હું તીર્થોમાં દાનવિધાન કહું છું—કઈ તિથિએ શું દાન આપવું તે।

Verse 104

प्रभासे प्रतिपद्दानं दातव्यं कांचनं शुभम् । द्वितीयायां तथा वस्त्रं तृतीयायां च मेदिनीम्

પ્રભાસમાં પ્રતિપદા તિથિએ શુભ કાંચન (સુવર્ણ) દાન આપવું જોઈએ. દ્વિતીયાએ વસ્ત્રદાન, અને તૃતીયાએ મેદિની (ભૂમિ) દાન કરવું જોઈએ।

Verse 105

चतुर्थ्यां दापयेद्धान्यं पंचम्यां कपिलां तथा । षष्ठ्यामश्वं च सप्तम्यां महिषीं तत्र दापयेत्

ચતુર્થીએ ધાન્યદાન કરાવવું; પંચમીએ કપિલા (તામ્રવર્ણ) ગાય દાન કરાવવી. ષષ્ઠીએ અશ્વદાન, અને સપ્તમીએ ત્યાં (પ્રભાસે) મહિષી (ભેંસ) દાન કરાવવી।

Verse 106

अष्टम्यां वृषभं दत्त्वा नीलं लक्षणसंयुतम् । नवम्यां तु गृहं दद्याच्चक्रं शंखं गदां तथा

અષ્ટમીએ નીલવર્ણ અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત વૃષભ દાન કરવાથી પુણ્ય મળે છે. નવમીએ ગૃહદાન કરવું, તેમજ ચક્ર, શંખ અને ગદા (વિષ્ણુચિહ્નો) પણ અર્પણ કરવાં।

Verse 107

दशम्यां सर्वगंधांश्च एकादश्यां च मौक्तिकम् । द्वादश्यां सुव्रतेन्नाद्यं प्रवालं विधिवत्तथा

દશમીએ સર્વ પ્રકારનાં સુગંધ દ્રવ્યો અર્પણ કરવાં, એકાદશીએ મોતી; અને દ્વાદશીએ સુવ્રતી વિધિપૂર્વક પ્રવાળ વગેરે નિયત દાન આપવું.

Verse 108

स्त्रियो देयास्त्रयोदश्यां भूतायां ज्ञानदो भवेत् । अमावास्यामनुप्राप्य सर्वदानानि दापयेत्

ત્રયોદશીની ભૂતા તિથિએ સ્ત્રીઓને દાન આપવું; તે જ્ઞાનપ્રદ બને છે. અને અમાવાસ્યા આવતાં સર્વ પ્રકારનાં દાન કરાવવાં.

Verse 109

एवं दानं प्रदत्त्वा तु दश कृत्वः फलं लभेत्

આ રીતે દાન આપવાથી દસગણું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 110

देव्युवाच । भक्तिदानविहीना ये प्रभासं क्षेत्रमागताः । स्नानमन्त्रविहीनाश्च वद तेषां तु किं फलम्

દેવીએ કહ્યું—જે ભક્તિ અને દાન વિના પ્રભાસક્ષેત્રે આવે છે અને સ્નાનમંત્ર વિના સ્નાન કરે છે, તેમને શું ફળ મળે? કહો.

Verse 111

ईश्वर उवाच । सधना निर्द्धना वापि समंत्रा मंत्रवर्जिताः । प्रभासे निधनं प्राप्ताः सर्वे यांति शिवालयम्

ઈશ્વરે કહ્યું—ધનવાન હોય કે નિર્ધન, મંત્રસહિત હોય કે મંત્રવિહિન; પ્રભાસમાં જેનું અવસાન થાય તે સૌ શિવાલયને પામે છે.

Verse 112

ये मंत्रहीनाः पुरुषा धर्महीनाश्च ये मृताः । तेषामेकं विमानं तु ददामि सुमहत्प्रिये

જે પુરુષો મંત્રહીન છે અને જે ધર્મહીન છે, તેઓ જો ત્યાં મરે, તો હે પ્રિયે! હું તેમને એક જ અતિ મહાન દિવ્ય વિમાન અર્પણ કરું છું.

Verse 113

स्नानदानानुरूप्येण प्राप्नुवंति परं पदम् । केचित्स्नानप्रभावेन केचिद्दानेन मानवाः

સ્નાન અને દાનના પ્રમાણ અનુસાર મનુષ્યો પરમ પદ પ્રાપ્ત કરે છે. કેટલાક સ્નાનના પ્રભાવથી અને કેટલાક દાનના પ્રભાવથી (તેને પામે છે).

Verse 114

केचिल्लिंगप्रणामेन केचिल्लिंगार्च्चनेन च । केचिद्ध्यानप्रभावेन केचिद्योगप्रभावतः

કેટલાક લિંગને પ્રણામ કરવાથી અને કેટલાક લિંગાર્ચનથી (પરમ પદ પામે છે). કેટલાક ધ્યાનના પ્રભાવથી અને કેટલાક યોગના પ્રભાવથી (તેને પ્રાપ્ત કરે છે).

Verse 115

केचिन्मं त्रस्य जाप्येन केचिच्च तपसा शुभे । तीर्थे संन्यसनैः केचित्केचिद्भक्त्यनुसारतः

કેટલાક મંત્રજપથી અને કેટલાક—હે શુભે!—તપસ્યાથી (તે લક્ષ્ય પામે છે). કેટલાક તીર્થમાં સંન્યાસ ગ્રહણથી અને કેટલાક ભક્તિમાર્ગ અનુસાર (તેને પ્રાપ્ત કરે છે).

Verse 116

एते चान्ये च बहव उत्तमाधममध्यमाः । सर्वे शिवपुरं यांति विमानैः सूर्यसंनिभैः

આ અને બીજા ઘણા—ઉત્તમ, મધ્યમ કે અધમ—બધા સૂર્યસમાન તેજસ્વી વિમાનોમાં શિવપુરને જાય છે.

Verse 117

त्रिशूलांकितहस्ताश्च सर्वे च वृषवाहनाः । दिव्याप्सरोगणाकीर्णाः क्रीडंते मत्प्रभावतः

સર્વના હાથે ત્રિશૂલનું ચિહ્ન છે અને સર્વે વૃષભવાહન છે. દિવ્ય અપ્સરાગણોથી ઘેરાયેલા તેઓ મારી કૃપાપ્રભાવથી ક્રીડા કરીને આનંદ કરે છે.

Verse 118

एवं भक्त्यनुसारेण ददामि फलमव्ययम् । अलेपकं प्रभासं तु धर्माधर्मैर्न लिप्यते

આ રીતે ભક્તિ અનુસાર હું અવિનાશી ફળ આપું છું. પ્રભાસ ‘અલેપક’ છે—તે ધર્મથી પણ, અધર્મથી પણ લિપ્ત થતો નથી.

Verse 119

धर्मं चरंत्यधर्मं वा शिवं यांति न संशयः

તેઓ ધર્મ આચરે કે અધર્મ, (આ ક્ષેત્રમાહાત્મ્યથી) તેઓ શિવને જ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 120

जन्मप्रभृति यो देवि नरो नेत्रविवर्जितः । मम क्षेत्रे मृतः सोऽपि रुद्रलोके महीयते

હે દેવી, જે મનુષ્ય જન્મથી નેત્રવિહિન હોય—જો તે મારા ક્ષેત્રમાં મરે—તો તે પણ રુદ્રલોકમાં માન પામે છે.

Verse 121

जन्मप्रभृति यो देवि श्रवणाभ्यां विवर्जितः । प्रभासे निधनं प्राप्तः स भवेन्मत्परिग्रहः

હે દેવી, જે મનુષ્ય જન્મથી બંને કાનોથી શ્રવણશક્તિથી વંચિત હોય—જો તે પ્રભાસમાં મૃત્યુ પામે—તો તે મારો પરિગ્રહ, એટલે મારા આશ્રયમાં સ્વીકૃત બને છે.

Verse 122

अथातः संप्रवक्ष्यामि तीर्थानां स्पर्शने विधिम् । मन्त्रेण मंत्रितं तीर्थं भवेत्संनिहितं तथा

હવે હું તીર્થોના સ્પર્શ (આવાહન)ની વિધિ કહું છું. મંત્રથી અભિમંત્રિત તીર્થ ત્યાં જ સాక్షાત્ સન્નિહિત બને છે.

Verse 123

प्रथमं चालभेत्तीर्थं प्रणवेन जलं शुचि । अवगाह्य ततः स्नायादध्यात्ममन्त्रयोगतः

પ્રથમ પ્રણવ સાથે શુદ્ધ જળ લઈને તીર્થનો સ્પર્શ કરવો. પછી તેમાં અવગાહન કરીને અધ્યાત્મ-મંત્રયોગ મુજબ સ્નાન કરવું.

Verse 124

ओंनमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दंडिने । रुद्राय वामहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः

ઓં—દેવોના દેવને નમસ્કાર; શિતિકંઠ દંડધારીને નમઃ. રુદ્રને, વામહસ્તને, ચક્રધારીને તથા વેધસ્ (વિધાતા)ને પ્રણામ.

Verse 125

सरस्वती च सावित्री वेदमाता विभावरी । संनिधानं कुरुष्वात्र तीर्थे पाप प्रणाशिनि । सर्वेषामेव तीर्थानां मंत्र एष उदाहृतः

સરಸ್ವતી અને સાવિત્રી—વેદમાતા, વિભાવરી—હે પાપનાશિની! આ તીર્થમાં તમારું સન્નિધાન સ્થાપો. આ મંત્ર સર્વ તીર્થો માટે ઉદ્ઘોષિત છે.

Verse 126

इत्युच्चार्य नमस्कृत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि । उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि सुव्रते

આ રીતે ઉચ્ચારીને અને નમસ્કાર કરીને વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું. પછી, હે સુવ્રતે, તે જ દિવસે ઉપવાસ કરવો.

Verse 127

सा तिथिर्वर्षमेकं तु उपोष्या भक्तितत्परैः

ભક્તિમાં તત્પર જનોએ તે તિથિનું વ્રત એક પૂરું વર્ષ ઉપવાસપૂર્વક આચરવું જોઈએ।

Verse 128

देव्युवाच । कस्मिंस्तीर्थे नरैः पूर्वं प्रभासक्षेत्रमागतैः । स्नानं कार्यं महादेवि तन्मे विस्तरतो वद

દેવીએ કહ્યું—હે મહાદેવી! પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવેલા મનુષ્યોએ પ્રથમ કયા તીર્થમાં સ્નાન કરવું? તે મને વિસ્તારે કહો।

Verse 129

ईश्वर उवाच । हंत ते संप्रवक्ष्यामि आद्यं तीर्थं महाप्रभम् । पूर्वं यत्र नरैः स्नानं क्रियते तच्छृषुष्व मे

ઈશ્વરે કહ્યું—હાં, હું તને પ્રથમ અને મહાપ્રભ તીર્થ કહું છું, જ્યાં મનુષ્યો પહેલું સ્નાન કરે છે; મારી વાત સાંભળ।