Adhyaya 249
ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપે છે કે તે ‘સંગમેશ્વર’ નામના દેવના દર્શન માટે જાય. આ દેવ ‘ગોલક’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે અને પાપનાશક કહેવાય છે. કથામાં સરસ્વતી અને પિંગા નદીઓના સંગમસ્થળનું નિર્દેશન થાય છે અને ત્યાં તપમાં સિદ્ધ થયેલા ઋષિ ઉદ્દાલકનો પરિચય આપવામાં આવે છે. ઉદ્દાલકની ઘોર તપશ્ચર્યાના સમયે તેમના સમક્ષ શિવલિંગ પ્રાદુર્ભૂત થાય છે—ભક્તિની દિવ્ય માન્યતા રૂપે. ત્યારબાદ એક અશરીરી વાણી જાહેર કરે છે કે તે સ્થળે ભગવાનનું નિત્ય સાન્નિધ્ય રહેશે અને સંગમ પર લિંગ પ્રગટ થયેલ હોવાથી તીર્થનું નામ ‘સંગમેશ્વર’ સ્થિર થાય છે. ફળશ્રુતિ મુજબ—જે પ્રસિદ્ધ સંગમમાં સ્નાન કરીને સંગમેશ્વરના દર્શન કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે. ઉદ્દાલક સતત લિંગપૂજા કરીને જીવનના અંતે મહેશ્વરના ધામને પ્રાપ્ત થાય છે; આ પ્રસંગ તીર્થભક્તિ દ્વારા મુક્તિનો આદર્શ દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं वै संगमेश्वरम् । गोलक्षमिति विख्यातं सर्वपातकनाशनम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ ‘ગોલક્ષ’ તરીકે વિખ્યાત, સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર સંગમેશ્વર દેવના દર્શન માટે જવું જોઈએ।
Verse 2
तस्यैव पश्चिमे भागे सर्वकामफलप्रदम् । ऋषिरुद्दालकोनाम पुरा ह्यासीन्महातपाः
તેના જ પશ્ચિમ ભાગમાં, સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર તે સ્થાને, પ્રાચીનકાળે ઉદ્દાલક નામના મહાતપસ્વી ઋષિ નિવાસ કરતા હતા।
Verse 3
स पुरा संगमं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनम् । सरस्वत्याश्च पिंगायास्तपस्तेपे सुरेश्वरि
હે સુરેશ્વરી! તે પૂર્વકાળે સર્વ પાપનો નાશ કરનાર તે સંગમને પ્રાપ્ત કરીને, સરસ્વતી અને પિંગા નદીઓના સંગમસ્થાને તપ કર્યું।
Verse 4
ततस्तपस्यतस्तस्य तपो रौद्रं महात्मनः । पुरतो ह्युत्थितं लिंगं भक्त्या युक्तस्य सुन्दरि
હે સુન્દરી! તે મહાત્મા જ્યારે ઉગ્ર તપમાં લીન હતા, ભક્તિથી યુક્ત હોવાથી, તેમના સમક્ષ એક શિવલિંગ પ્રગટ થયું।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । उद्दालक महाबाहो शृणुष्वैतद्वचो मम
એ જ સમયે એક અશરીરી વાણી બોલી— “હે મહાબાહુ ઉદ્દાલક, મારાં આ વચનો સાંભળ.”
Verse 6
अद्यप्रभृति वासोऽत्र मम नित्यं भविष्यति । यस्मादत्र समुत्पन्नं संगमे लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव नाम चास्य भवि ष्यति
“આજથી અહીં મારો નિવાસ સદાકાળ રહેશે. કારણ કે આ સંગમે ઉત્તમ લિંગ પ્રગટ થયું છે; તેથી તેનું નામ પણ ‘સંગમેશ્વર’ જ થશે.”
Verse 7
येत्र स्नानं नराः कृत्वा संगमे लोकविश्रुते । संगमेश्वरमीक्षन्ते ते यांति परमां गतिम्
લોકવિખ્યાત સંગમમાં સ્નાન કરીને જે લોકો સંગમેશ્વરના દર્શન કરે છે, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 8
ईश्वर उवाच । ततस्तं पूजयामास दिवारात्रमतंद्रितः । ततो देहावसानेऽसौ गतो यत्र महेश्वरः
ઈશ્વરે કહ્યું— પછી તેણે દિવસ-રાત અવિરત તે (લિંગ)ની પૂજા કરી; અને દેહાંત પછી જ્યાં મહેશ્વર છે ત્યાં ગયો.
Verse 249
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એક્યાશી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય’માં ‘સંગમેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો ઓગણપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.