Adhyaya 89
આ અધ્યાયમાં દેવી પ્રત્યે ઈશ્વરનું તાત્ત્વિક ઉપદેશરૂપ વર્ણન છે, જેમાં પ્રભાસ-ક્ષેત્રના રુદ્ર-ક્રમમાં કપાલીઈશ્વરને “તૃતીય રુદ્ર” તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે. શિવ બ્રહ્માના પાંચમા મસ્તકના છેદનની કથા કહે છે; ત્યારબાદ તે કપાળ તેમના હાથને ચોંટે છે—આથી કાપાલિક સ્વરૂપનું કારણ સમજાવવામાં આવે છે. શિવ તે કપાળ સાથે પ્રભાસમાં આવી ક્ષેત્રના મધ્યભાગે દીર્ઘકાળ નિવાસ કરીને અતિ વિશાળ સમય સુધી લિંગની પૂજા કરે છે, જેથી સ્થળ અને લિંગ બંનેની પવિત્રતા પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. તીર્થનું સ્થાન-નિર્દેશન પણ આપવામાં આવ્યું છે—બુધેશ્વરના પશ્ચિમમાં અને “ધનુષોના સપ્તક” જેવા માપના સંદર્ભથી, જે યાત્રિકો માટે આંતરિક દિશાસૂચક બને છે. શિવ ત્રિશૂલધારી રક્ષકો અને અનેક ગણોને નિયુક્ત કરીને દુષ્ટ ભાવનાઓથી સ્થળની રક્ષા કરે છે. એકાગ્ર શ્રદ્ધાથી પૂજન, વેદપારંગત બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન, તથા તત્પુરુષ સંબંધિત મંત્રવિધિનું અનુષ્ઠાન જણાવવામાં આવ્યું છે. ફળરૂપે લિંગદર્શનમાત્રથી જન્મસંચિત પાપો નાશ પામે છે; સ્પર્શ અને દર્શનની વિશેષ મહિમા પણ કહેવામાં આવી છે. અંતે પ્રભાસમાં કપાલી (તૃતીય રુદ્ર)ના પાપનાશક માહાત્મ્યનો સંક્ષિપ્ત ઉપસંહાર થાય છે।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेद्वरारोहे कपालीश्वरमुत्तमम् । रुद्रं तृतीयं पापघ्नं नीलरुद्रस्यपूर्वतः
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે સુજાંઘે, નীলરુદ્રના પૂર્વમાં સ્થિત પાપહારી તૃતીય રુદ્ર એવા ઉત્તમ કપાલીઈશ્વર પાસે જવું જોઈએ.
Verse 2
बुधेश्वरात्पश्चिमतो धनुषां सप्तके स्थितम् । छिन्नं मया पुरा देवि ब्रह्मणः पंचमं शिरः
બુધેશ્વરથી પશ્ચિમ તરફ, સાત ધનુષના અંતરે તે સ્થાન આવેલું છે. હે દેવી, ત્યાં જ મેં પ્રાચીનકালে બ્રહ્માનું પાંચમું શિર છેદ્યું હતું।
Verse 3
तत्कपालं करे लग्नं प्रभासक्षेत्रमागतः । ततो वर्षसहस्रं तु संस्थितः क्षेत्रमध्यतः
તે કપાળ હાથમાં ચોંટેલું લઈને તે પ્રભાસક્ષેત્રમાં આવ્યો. ત્યારબાદ તે પવિત્ર ક્ષેત્રના મધ્યમાં હજાર વર્ષ સુધી સ્થિત રહ્યો।
Verse 4
कपालधारी दिग्वासाः कपाली तेन च स्मृतः । तन्मया पूजितं लिंगं वर्षाणामयुतं प्रिये
કપાળ ધારણ કરીને દિગંબર રહેવાથી તે ‘કપાલી’ તરીકે સ્મરાય છે. હે પ્રિયે, તે લિંગની મેં દસ હજાર વર્ષ પૂજા કરી।
Verse 5
कपालिरूपमास्थाय कपालीशस्ततः स्मृतः । सर्वपापहरो नृणां दर्शनात्स्पर्शनादपि
કપાલીનું રૂપ ધારણ કરવાથી તે ‘કપાલીઈશ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તે મનુષ્યોનાં સર્વ પાપો હરે છે—માત્ર દર્શનથી પણ અને સ્પર્શથી પણ।
Verse 6
मया तत्र नियुक्ता वै रक्षार्थं शूलपाणयः । गणाः सहस्रशो देवि पापिनां दुष्टचेतसाम्
હે દેવી, ત્યાં રક્ષણાર્થે મેં ત્રિશૂલધારી ગણોને હજારોની સંખ્યામાં નિયુક્ત કર્યા—પાપી અને દુષ્ટચિત્તવાળાઓ સામે।
Verse 7
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्तं महादेवं कपालिनमनामयम्
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી, સમ્યક શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ, રોગ-શોક હરણારા કાપાલિન એવા મહાદેવની પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 8
हिरण्यं तत्र दातव्यं ब्राह्मणे वेदपारगे । पूजयित्वा विधानेन सम्यक्तत्पुरुषाणुना
ત્યાં વેદપારંગત બ્રાહ્મણને સુવર્ણ દાન આપવું જોઈએ—વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, સમ્યક્ તત્પુરુષ અનુમંત્ર સાથે।
Verse 9
जन्मप्रभृति यत्पापं प्राणिभिः समुपार्जितम् । षडशीतिमुखे दृष्ट्वा तल्लिंगं तु व्यपोहति
જન્મથી પ્રાણીઓએ જે પાપ સંચિત કર્યું છે—છ્યાસી મુખવાળા પ્રભુના તે લિંગના દર્શનથી તે નિશ્ચયે દૂર થઈ જાય છે।
Verse 10
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं पापनाशनम् । कपालिरुद्रदेवस्य तृतीयस्य वरानने
હે વરાનને! આ રીતે તૃતીય કાપાલિરુદ્રદેવનું પાપનાશક માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં કહેલું છે।
Verse 89
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य एकादशरुद्रमाहात्म्ये कपा लीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोननवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય હેઠળ, એકાદશરુદ્રમાહાત્મ્યમાં ‘કપાલીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ઓગણનવ્વદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।