Adhyaya 100
આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવી સંવાદ દ્વારા પ્રભાસખંડમાં ‘સાંબાદિત્ય-માહાત્મ્ય’ની કથા-ધારા શરૂ થાય છે. ઈશ્વર દેવીને ઉત્તર તથા વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશાઓ તરફ દોરીને કહે છે કે સાંબે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું સૂર્યસ્વરૂપ ‘સાંબાદિત્ય’ પ્રસિદ્ધ છે. તે પ્રદેશમાં ત્રણ મુખ્ય સૂર્યસ્થાનો—મિત્રવન, મુણ્ડીર અને ત્રીજું પ્રભાસક્ષેત્ર—એમ પણ તેઓ જણાવે છે. પછી દેવી પૂછે છે કે સાંબ કોણ છે અને શહેર તેના નામે કેમ ઓળખાય છે. ઈશ્વર કહે છે—સાંબ વાસુદેવનો પરાક્રમી પુત્ર, જાંબવતીનો સুত; પિતૃશાપથી તેને કુષ્ઠરોગ થયો. કારણકથામાં દુર્વાસા ઋષિ દ્વારાવતી આવે છે; યુવાનપણ અને રૂપના ગર્વમાં સાંબ તેમના તપસ્વી સ્વરૂપનું હાવભાવથી ઉપહાસ કરી અપમાન કરે છે. તેથી ક્રોધિત દુર્વાસા શાપ આપે છે કે ટૂંક સમયમાં સાંબને કુષ્ઠ થશે. આ અધ્યાય તપસ્વીઓ પ્રત્યે વિનયનો ધર્મબોધ કરાવે છે અને આગળ સાંબની સૂર્યોપાસના તથા લોકહિતાર્થે સૂર્યપ્રતિષ્ઠાની ભૂમિકા રચે છે।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तयोरुत्तरसंस्थितम् । तथा वायव्यदिग्भागे ब्रह्मणो बालरूपिणः
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ તે બંને (સ્થાનો)ના ઉત્તર તરફ સ્થિત સ્થાન પર જવું જોઈએ; તેમજ વાયવ્ય દિશાભાગમાં બાળરૂપધારી બ્રહ્માનું પણ એક સ્વરૂપ છે.
Verse 2
सांबादित्यं सुरश्रेष्ठे यः सांबेन प्रतिष्ठितः । स्थानानि त्रीणि देवस्य द्वीपेऽस्मिन्भास्करस्य तु
હે સુરશ્રેષ્ઠ! અહીં સાંબે પ્રતિષ્ઠિત કરેલો સાંબાદિત્ય છે; અને આ દ્વીપમાં ભાસ્કર દેવના ત્રણ પવિત્ર સ્થાનો છે.
Verse 3
पूर्वं मित्रवनं नाम तथा मुण्डीरमुच्यते । प्रभासक्षेत्रमास्थाय सांबादित्यस्तृतीयकः
પ્રથમ ‘મિત્રવન’ નામનું સ્થાન છે; તેમજ ‘મુંડીર’ તરીકે બીજું ઓળખાય છે; અને પ્રભાસક્ષેત્રમાં નિવાસ કરતો સાંબાદિત્ય ત્રીજું છે.
Verse 4
तस्मिन्क्षेत्रे महादेवि पुरं यत्सांबसंज्ञकम् । द्वितीयं शाश्वतं स्थानं तत्र सूर्यस्य नित्यशः
હે મહાદેવી, તે ક્ષેત્રમાં ‘સાંબ’ નામે ઓળખાતું નગર છે; ત્યાં સૂર્યનું દ્વિતીય શાશ્વત સ્થાન સદૈવ વિદ્યમાન છે।
Verse 5
प्रीत्या सांब स्य तत्रार्को जनस्यानुग्रहाय च । तत्र द्वादशभागेन मित्रो मैत्रेण चक्षुषा
સાંબ પ્રત્યે પ્રીતિથી તથા જનાનુગ્રહ માટે ત્યાં અર્ક (સૂર્ય) નિવાસ કરે છે; ત્યાં તે દ્વાદશાંશ ‘મિત્ર’ રૂપે, મૈત્રીભરી દૃષ્ટિથી જગતને નિહાળે છે।
Verse 6
अवलोकयञ्जगत्सर्वं श्रेयोर्थं तिष्ठते सदा । प्रयुक्तां विधिवत्पूजां गृह्णाति भगवान्स्वयम्
સમગ્ર જગતને અવલોકન કરીને પરમ શ્રેય માટે તે સદા ત્યાં સ્થિત રહે છે; અને વિધિવત્ અર્પિત પૂજાને ભગવાન સ્વયં ગ્રહણ કરે છે।
Verse 7
देव्युवाच । कोऽयं सांबः सुतः कस्य यस्य नाम्ना रवेः पुरम् । यस्य वाऽयं सहस्रांशुर्वरदः पुण्यकर्मणः
દેવી બોલ્યાં—આ સાંબ કોણ છે? કોનો પુત્ર છે, જેના નામથી રવિનું નગર પ્રસિદ્ધ છે? અને કોના પુણ્યકર્મના કારણે આ સહસ્રાંશુ સૂર્ય વરદાતા બને છે?
Verse 8
ईश्वर उवाच । य एते द्वादशादित्या विराजन्ते महाबलाः । तेषां यो विष्णुसंज्ञस्तु सर्वलोकेषु विश्रुतः
ઈશ્વર બોલ્યા—આ બાર મહાબલવાન આદિત્યો પ્રકાશિત છે; તેમાં જે ‘વિષ્ણુ’ નામે સર્વ લોકોમાં વિશ્રુત છે, તે વિશેષરૂપે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 9
इहासौ वासुदेवत्वमवाप भगवान्विभुः
અહીં સર્વવ્યાપી વિભુ ભગવાને વાસુદેવત્વની સ્થિતિ અને કીર્તિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 10
तस्य सांबः सुतो जज्ञे जांबवत्यां महाबलः । स तु पित्रा भृशं शप्तः कुष्ठरोगमवाप्तवान् । तेन संस्थापितः सूर्यो निजनाम्ना पुरं कृतम्
તેમની જાંબવતીમાંથી મહાબળવાન પુત્ર સાંબ જન્મ્યો. પરંતુ પિતાના કઠોર શાપથી તે કુષ્ઠરોગથી પીડિત થયો. ત્યારબાદ તેણે સૂર્યદેવની પ્રતિષ્ઠા કરી અને પોતાના નામે જ એક નગર સ્થાપ્યું।
Verse 11
देव्युवाच । शप्तः कस्मिन्निमित्तेऽसौ पित्रा पुत्रः स्वयं पुनः । नाल्पं स्यात्कारणं देव येनासौ शप्तवान्सुतम्
દેવીએ કહ્યું— હે દેવ! તે પુત્રને પિતાએ કયા કારણસર શાપ આપ્યો? નિશ્ચયે કારણ નાનું નથી, કારણ કે તેણે પોતાના જ પુત્રને શાપ આપ્યો।
Verse 12
ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भूत्वा तस्य यच्छापकारणम् । दुर्वासानाम भगवान्ममैवांशसमुद्भवः
ઈશ્વરે કહ્યું— ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ; તે શાપનું કારણ હું કહું છું. દુર્વાસા નામના ભગવાન ઋષિ મારા જ અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે।
Verse 13
अटमानः स भगवांस्त्रींल्लोकान्प्रचचार ह । अथ प्राप्तो द्वारवतीं लोकाः संजज्ञिरे पुरः
તે ભગવાન ઋષિ ભ્રમણ કરતા ત્રણે લોકોમાં સંચાર કરતા રહ્યા. પછી જ્યારે તેઓ દ્વારવતી પહોંચ્યા, ત્યારે લોકો સામે અદ્ભુત લક્ષણો અને શુકન પ્રગટ થયા।
Verse 14
तमागतमृषिं दृष्ट्वा सांबो रूपेण गर्वितः । पिंगाक्षं जटिलं रूक्षं विस्वरूपं कृशं तथा
આવેલા તે ઋષિને જોઈ, પોતાના રૂપ પર ગર્વિત સાંબે તેને પિંગળ નેત્રોવાળો, જટાધારી, રૂક્ષ, વિકૃત આકારવાળો અને કૃશ દેહવાળો એમ નિહાળ્યો।
Verse 15
अवमानं चकारासौ दर्शनात्स्पर्शनात्तथा । दृष्ट्वा तस्य मुखं मंदो वक्त्रं चक्रे तथात्मनः । चक्रे यदुकुलश्रेष्ठो गर्वितो यौवनेन तु
તેને નજરથી, નજીક જવાની રીતથી અને સ્પર્શથી પણ અવમાનના કરી. ઋષિનું મુખ જોઈ તે મૂર્ખે પોતાનું મુખ પણ તેમ જ બનાવી તેની નકલ કરી. યૌવનના ગર્વથી મદમત્ત યદુકુલશ્રેષ્ઠે એવો અહંકાર કર્યો।
Verse 16
अथ क्रुद्धो महातेजा दुर्वासा ऋषिसत्तमः । सांबं प्रोवाच भगवान्विधुन्वन्मुखमात्म नः
ત્યારે મહાતેજસ્વી ઋષિસત્તમ દુર્વાસા ક્રોધિત થયા. તે ભગવાન દુર્વાસાએ રોષમાં પોતાનું મુખ હલાવતા સાંબને કહ્યું।
Verse 17
यस्माद्विरूपं मां दृष्ट्वा आत्मरूपेण गर्वितः । गमने दर्शने मह्यमहंकारः कृतो यतः । तस्मात्त्वं कुष्ठरोगेण न चिरेण ग्रसिष्यसे
‘મને વિરূপ જોઈને તું પોતાના રૂપ પર ગર્વિત થયો, અને મારી પાસે આવવામાં તથા મને જોવામાં પણ અહંકાર કર્યો; તેથી તું ટૂંક સમયમાં કૂષ્ઠરોગથી ગ્રસ્ત થશ.’
Verse 100
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां सांबादित्यमाहात्म्योपक्रमे सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनंनाम शततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના મધ્યયાત્રા-પ્રસંગમાં, સાંબાદિત્યમાહાત્મ્યના ઉપક્રમરૂપે ‘સાંબને દુર્વાસા દ્વારા શાપપ્રદાનનું વર્ણન’ નામે શતતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।