Adhyaya 139
ઈશ્વર ઉપદેશ આપે છે કે બ્રહ્મકુંડની નજીક આવેલ, દરિદ્રતા-નાશક ચિત્રાદિત્યના દર્શન માટે જવું જોઈએ. પૂર્વકથામાં ધર્મનિષ્ઠ કાયસ્થ મિત્રનું વર્ણન છે—તે સર્વભૂતહિતમાં રત હતો. તેને બે સંતાન: પુત્ર ચિત્ર અને પુત્રી ચિત્રા. મિત્રના અવસાન પછી પત્નીએ સહગમન કર્યું; બંને બાળકોનું રક્ષણ ઋષિઓએ કર્યું અને પછી તેઓ પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા. ચિત્રે ભાસ્કર (સૂર્ય)ની પ્રતિષ્ઠા કરીને વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું અને પરંપરાથી પ્રાપ્ત સ્તોત્રનો જપ કર્યો; તેમાં સૂર્યના અડસઠ ગુહ્ય નામો આવે છે, જે તેમને ભારતના અનેક તીર્થસ્થાનો સાથે જોડે છે. આ નામોના શ્રવણ-જપથી પાપક્ષય, ઇચ્છિત સિદ્ધિ (રાજ્ય, ધન, સંતાન, સુખ), રોગશમન અને બંધનમુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. પ્રસન્ન થઈ સૂર્યે ચિત્રને કર્મ અને જ્ઞાનમાં પરિપક્વતા આપી; ત્યારબાદ ધર્મરાજે તેને ચિત્રગુપ્ત—વિશ્વના કર્મોનો લેખક—પદે નિયુક્ત કર્યો. અંતે ખાસ કરીને સપ્તમી તિથિએ પૂજાવિધાન અને દાન—ઘોડો, મ્યાન સહિત તલવાર, તથા બ્રાહ્મણને સોનું—યાત્રાપુણ્ય માટે નિર્દેશિત છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चित्रादित्यमनुत्तमम् । तस्यैव दक्षिणे भागे व्रह्मकुण्डसमीपतः
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી, હે મહાદેવી, અનુત્તમ ચિત્રાદિત્યના ધામે જવું જોઈએ; અને તેના જ દક્ષિણ ભાગમાં, બ્રહ્મકુંડની નજીક।
Verse 2
महाप्रभावो देवेशि सर्वदारिद्र्यनाशनः । मित्रो नाम पुरा देवि धर्मात्माऽभूद्धरातले । कायस्थः सर्वभूतानां नित्यं भूतहिते रतः
હે દેવેશી, આ (તીર્થ/દેવતા) મહાપ્રભાવશાળી છે અને સર્વ પ્રકારની દરિદ્રતા નાશ કરનાર છે. પ્રાચીન કાળે, હે દેવી, ધરતી પર ‘મિત્ર’ નામનો એક ધર્માત્મા કાયસ્થ હતો, જે નિત્ય સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત રહેતો હતો।
Verse 3
तस्यापत्यद्वयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । पुत्रः परमतेजस्वी चित्रोनाम वरानने
યોગ્ય ઋતુકાળે તેના બે સંતાન જન્મ્યાં. હે સુમુખી! તેમાં એક પરમ તેજસ્વી પુત્ર હતો, તેનું નામ ‘ચિત્ર’ હતું.
Verse 4
तथा चित्राऽभवत्कन्या रूपाढ्या शीलमंडना
એ જ રીતે ‘ચિત્રા’ નામની કન્યાનો જન્મ થયો; તે રૂપસંપન્ન હતી અને શીલગુણોથી શોભિત હતી.
Verse 5
आभ्यां तु जातमात्राभ्यां मित्रः पञ्चत्वमेयिवान् । अथ तस्य वरा भार्या सह तेनाग्निमाविशत्
પરંતુ તે બંને હમણાં જ જન્મ્યા હતા ત્યારે મિત્ર પંચત્વને પામ્યો. ત્યારબાદ તેની શ્રેષ્ઠ પત્ની પણ તેની સાથે અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ.
Verse 6
अथ तौ बालकौ दीनावृषिभिः परिपालितौ । वृद्धिं गतौ महारण्ये बालावेव स्थितौ व्रते
પછી તે બંને દીન બાળકોને ઋષિઓએ પાળ્યા. તેઓ મહાવનમાં વધ્યા અને વ્રત-નિયમોમાં એવા સ્થિર રહ્યા જાણે હજી પણ બાળ જ હોય.
Verse 7
प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपः परममास्थितौ । प्रतिष्ठाप्य महा देवं भास्करं वारितस्करम्
પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચી તેમણે પરમ તપનો આશ્રય લીધો. અને જલજન્ય ભય તથા ચોરભય હરણ કરનાર મહાદેવ ભાસ્કરની પ્રતિષ્ઠા કરી.
Verse 8
पूजयामास धर्मात्मा धूपमाल्यानुलेपनैः । वसिष्ठकथितैश्चैव ह्यष्टषष्टिसमन्वितैः । नामभिः सूर्यदेवेशं तुष्टाव प्राञ्जलिः प्रभुम्
તે ધર્માત્માએ ધૂપ, માળા અને ચંદનાદિ અનુલેપનથી પૂજા કરી. વસિષ્ઠે કહેલા અડસઠ નામોથી, અંજલિ જોડીને, દેવોના દેવ સૂર્યપ્રભુની સ્તુતિ કરી.
Verse 9
चित्र उवाच । प्रणम्य शिरसा देवं भास्करं गगनाधिपम् । आदिदेवं जगन्नाथं पापघ्नं रोगनाशनम्
ચિત્ર બોલ્યો—મસ્તક નમાવી હું ગગનાધિપ ભાસ્કરદેવને પ્રણામ કરું છું. તેઓ આદિદેવ, જગન્નાથ, પાપહર અને રોગનાશક છે.
Verse 10
सहस्राक्षं सहस्रांशुं सहस्रकिरणद्युतिम्
હું સહસ્ર નેત્રવાળા, સહસ્ર અંશુવાળા અને સહસ્ર કિરણોથી દ્યૂતિમાન પ્રભુની સ્તુતિ કરું છું.
Verse 11
तमहं संस्तविष्यामि संपृक्तं गुह्यनामभिः । मुंडीरस्वामिनं प्रातर्गंगासागरसंगमे । कालप्रियं तु मध्याह्ने यमुनातीरमाश्रितम्
હું ગુહ્ય (પવિત્ર) નામોથી યુક્ત થઈને તે પ્રભુનું સ્તવન કરીશ—પ્રાતઃ ગંગા-સાગર સંગમે ‘મુંડીરસ્વામી’ રૂપે, અને મધ્યાહ્ને યમુના-તીરે નિવાસ કરનાર ‘કાલપ્રિય’ રૂપે।
Verse 12
मूलस्थानं चास्तमने चन्द्रभागातटे स्थितम् । यत्र सांबः स्वयं सिद्ध उपवासपरायणः
અને અસ્તકાળે ચન્દ્રભાગા-તટે સ્થિત ‘મૂલસ્થાન’ છે; જ્યાં ઉપવાસપરાયણ સાંબે સ્વયં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
Verse 13
वाराणस्यां लोहिताक्षं गोभिलाक्षे बृहन्मुखम् । प्रयागेषु प्रतिष्ठानं वृद्धादित्यं महाद्युतिम्
વારાણસીમાં તેઓ ‘લોહિતાક્ષ’ છે, ગોભિલાક્ષે ‘બૃહન્મુખ’. પ્રયાગોમાં ‘પ્રતિષ્ઠાન’ તથા મહાતેજસ્વી ‘વૃદ્ધાદિત્ય’ રૂપે વિરાજે છે.
Verse 14
कोट्यक्षे द्वादशादित्यं गंगादित्यं चतुर्घटे । नैमिषे चैव गोघ्ने च भद्रं भद्रपुटे स्थितम्
કોટેક્ષમાં તેઓ ‘દ્વાદશાદિત્ય’ છે, ચતુર્ઘટે ‘ગંગાદિત્ય’. નૈમિષમાં પણ અને ગોઘ્ને ‘ભદ્ર’—ભદ્રપુટમાં સ્થિત છે.
Verse 15
जयायां विजयादित्यं प्रभासे स्वर्णवेतसम् । कुरुक्षेत्रे च सामंतं त्रिमंत्रं च इलावृते
જયામાં તેઓ ‘વિજયાદિત્ય’, પ્રભાસે ‘સ્વર્ણવেতસ’. કુરુક્ષેત્રે ‘સામંત’ અને ઇલાવૃતે ‘ત્રિમંત્ર’ રૂપે વિરાજે છે.
Verse 16
महेन्द्रे क्रमणादित्यमृणे सिद्धेश्वरं विदुः । कौशांब्यां पद्मबोधं च ब्रह्मबाहौ दिवाकरम्
મહેન્દ્ર પર તેઓ ‘ક્રમણાદિત્ય’ છે, ઋણસ્થાને ‘સિદ્ધેશ્વર’ તરીકે જાણીતા. કૌશાંબીમાં ‘પદ્મબોધ’ અને બ્રહ્મબાહુમાં ‘દિવાકર’ રૂપે વિરાજે છે.
Verse 17
केदारे चण्डकांतिं च नित्ये च तिमिरापहम् । गंगामार्गे शिवद्वारमादित्यं भूप्रदी पने
કેદારમાં તેઓ ‘ચંડકાંતિ’ છે, નિત્યસ્થાને ‘તિમિરાપહ’—અંધકાર હરનાર. ગંગામાર્ગે ‘શિવદ્વાર-આદિત્ય’ રૂપે, ભૂપ્રદીપન એટલે ધરતીને પ્રકાશિત કરનાર છે.
Verse 18
हंसं सरस्वतीतीरे विश्वामित्रं पृथूदके । उज्जयिन्यां नरद्वीपं सिद्धायाममलद्युतिम्
સરಸ್ವતીના તટે તેઓ ‘હંસ’, પૃથૂદકમાં ‘વિશ્વામિત્ર’; ઉજ્જયિનીમાં ‘નરદ્વીપ’ અને સિદ્ધામાં ‘અમલદ્યુતિ’—નિર્મળ તેજ.
Verse 19
सूर्यं कुन्तीकुमारे च पञ्चनद्यां विभावसुम् । मथुरायां विमलादित्यं संज्ञादित्यं तु संज्ञिके
કુન્તીકુમારમાં તેઓ ‘સૂર્ય’ તરીકે પૂજાય છે, પંચનદીમાં ‘વિભાવસુ’; મથુરામાં ‘વિમલાદિત્ય’, અને સંજ્ઞિકામાં ‘સંજ્ઞાદિત્ય’।
Verse 20
श्रीकण्ठे चैव मार्तण्डं दशार्णे दशकं स्मृतम् । गोधने गोपतिं देवं कर्णं चैव मरुस्थले
શ્રીકણ્ઠે તેઓ ‘માર્તંડ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ, દશાર್ಣે ‘દશક’ તરીકે સ્મૃત; ગોધને દિવ્ય ‘ગોપતિ’, અને મરુસ્થલે ‘કર્ણ’।
Verse 21
पुष्पं देवपुरे चैव केशवार्कं तु लोहिते । वैदिशे चैव शार्दूलं शोणे वारुणवासिनम्
દેવપુરે તેઓ ‘પુષ્પ’ તરીકે સ્તુત, લોહિતે ‘કેશવાર્ક’; વૈદિશે ‘શાર્દૂલ’, અને શોણે ‘વારુણવાસિન’।
Verse 22
वर्धमाने च सांबाख्यं कामरूपे शुभंकरम् । मिहिरं कान्यकुब्जे च मंदारं पुण्यवर्धने
વર્ધમાનમાં તેઓ ‘સાંબાખ્ય’ કહેવાય છે, કામરૂપમાં ‘શુભંકર’; કાન્યકુબ્જમાં ‘મિહિર’, અને પુણ્યવર્ધનમાં ‘મંદાર’।
Verse 23
गन्धारे क्षोभणादित्यं लंकायाममरद्युतिम् । कर्णादित्यं च चंपायां प्रबोधे शुभदर्शिनम्
ગંધારમાં તેઓ “ક્ષોભણાદિત્ય” કહેવાય છે; લંકામાં “અમરદ્યુતિ”; ચંપામાં “કર્ણાદિત્ય”; અને પ્રબોધમાં “શુભદર્શિન” નામે પૂજાય છે।
Verse 24
द्वारा वत्यां तु पार्वत्यं हिमवन्ते हिमापहम् । महातेजं तु लौहित्ये अमलांगे च धूजटिम्
દ્વારાવતીમાં તેઓ “પાર્વત્ય” કહેવાય છે; હિમવંતમાં “હિમાપહ”; લૌહિત્યમાં “મહાતેજ”; અને અમલાંગમાં “ધૂજટિ” નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 25
रोहिके तु कुमाराख्यं पद्मायां पद्मसंभवम् । धर्मादित्यं तु लाटायां मर्द्दके स्थविरं विदुः
રોહિકે તેઓ “કુમારાખ્ય” કહેવાય છે; પદ્મામાં “પદ્મસમ્ભવ”; લાટામાં “ધર્માદિત્ય”; અને મર્દ્દકે “સ્થવિર” તરીકે જાણીતા છે।
Verse 26
सुखप्रदं तु कौबेर्यां कोसले गोपतिं तथा । कौंकणे तु पद्मदेवं तापनं विन्ध्यपर्वते
કૌબેરીમાં તેઓ “સુખપ્રદ”; કોસલમાં “ગોપતિ”; કોંકણમાં “પદ્મદેવ”; અને વિંધ્યપર્વતે “તાપન” નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 27
त्वष्टारं चैव काश्मीरे चरित्रे रत्नसंभवम् । पुष्करे हेमगर्भस्थं विद्यात्सूर्यं गभस्तिके
કાશ્મીરમાં તેઓ “ત્વષ્ટા”; ચરિત્રમાં “રત્નસમ્ભવ”; પુષ્કરમાં “હેમગર્ભસ્થ”; અને ગભસ્તિકામાં તેમને “સૂર્ય” તરીકે જાણવો।
Verse 28
प्रकाशायां तु मुज्झालं तीर्थग्रामे प्रभाकरम् । कांपिल्ये रिल्लकादित्यं धनके धनवासिनम्
પ્રકાશામાં તે ‘મુજ્ઝાલ’ કહેવાય છે; તીર્થગ્રામમાં ‘પ્રભાકર’; કાંપિલ્યમાં ‘રિલ્લકાદિત્ય’; અને ધનકમાં ‘ધનવાસિન’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 29
अनलं नर्मदातीरे सर्वत्र गमनाधिकम् । अष्टषष्टिं तु देवस्य भास्करस्यामितद्युतेः
નર્મદાના કાંઠે ‘અનલ’ નામનું વ્રત/અનુષ્ઠાન છે, જે સર્વત્ર શ્રેષ્ઠ ગમન-સ્વાતંત્ર્ય આપનારું તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં અમિત તેજવાળા ભાસ્કર દેવની અષ્ટષષ્ટિ-વિધ સ્તુતિ-પૂજા કરવી જોઈએ।
Verse 30
प्रातरुत्थाय वै नित्यं शक्तिमाञ्छुचिमान्नरः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते
જે પુરુષ રોજ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને—શક્તિમાન અને શુચિ બની—આ સ્તુતિનું પાઠ કરે અથવા સાંભળે પણ, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 31
राज्यार्थी लभते राज्यं धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रान्सौख्यार्थी लभते सुखम्
રાજ્ય ઇચ્છનાર રાજ્ય મેળવે છે, ધન ઇચ્છનાર ધન મેળવે છે. પુત્ર ઇચ્છનાર પુત્રો મેળવે છે, અને સુખ ઇચ્છનાર સુખ મેળવે છે।
Verse 32
रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् । यान्यान्प्रार्थयते कामांस्तांस्तान्प्राप्नोति मानवः
રોગથી પીડિત રોગમાંથી મુક્ત થાય છે, અને બંધાયેલો બંધનમાંથી છૂટે છે. મનુષ્ય જે જે કામનાઓ પ્રાર્થના કરે છે, તે તે ક્રમે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 33
ईश्वर उवाच । एवं च स्तुवतस्तस्य चित्रस्य विमलात्मनः । ततस्तुष्टः सहस्रांशुः कालेन महता विभुः
ઈશ્વરે કહ્યું—નિર્મળાત્મા ચિત્ર આ રીતે સ્તુતિ કરતો રહ્યો; ઘણો સમય વીત્યા પછી, વિભુ સહસ્રાંશુ સૂર્યદેવ પ્રસન્ન થયા।
Verse 34
अब्रवीद्वत्स भद्रं ते वरं वरय सुव्रत
સૂર્યદેવે કહ્યું—વત્સ, તારો કલ્યાણ થાઓ. હે સુવ્રત, એક વર માગ।
Verse 35
सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो भगवंस्तीक्ष्णदीधितेः । प्रौढत्वं सर्वकार्येषु नय मां ज्ञानितां तथा
તે બોલ્યો—હે તીક્ષ્ણ તેજવાળા ભગવન, જો તમે મારી ઉપર પ્રસન્ન હો, તો સર્વ કાર્યોમાં મને પ્રૌઢતા આપો અને મને સાચા જ્ઞાનની સ્થિતિ સુધી પણ દોરી જાઓ।
Verse 36
तत्तथेति प्रति ज्ञातं सूर्येण वरवर्णिनि । ततः सर्वज्ञतां प्राप्तश्चित्रो मित्रकुलोद्भवः
વરવર્ણિની સમક્ષ સૂર્યદેવે “તથાસ્તુ” એમ પ્રતિજ્ઞા કરી; ત્યારબાદ મિત્રકુલમાં જન્મેલો ચિત્ર સર્વજ્ઞતા પામ્યો।
Verse 37
तं ज्ञात्वा धर्मराजस्तु बुद्ध्या परमया युतम् । चिंतयामास मेधावी लेख कोऽयं भवेद्यदि
તેને પરમ બુદ્ધિથી યુક્ત જાણીને, મેધાવી ધર્મરાજ વિચારી રહ્યા—“જો આ મારો લેખક બને, તો શું શું સિદ્ધ થઈ શકે?”
Verse 38
ततो मे सर्वसिद्धिः स्यान्निर्वृतिश्च परा भवेत् । एवं चिंतयतस्तस्य धर्मराजस्य भामिनि
“ત્યારે સર્વ સિદ્ધિઓ મારી થશે અને પરમ નિર્વૃતિ પ્રગટ થશે.” હે ભામિની, ધર્મરાજ આ રીતે મનમાં વિચારતા હતા—(આગળ કથા ચાલે છે).
Verse 39
अग्नितीर्थे गते चित्रे स्ना नार्थं लवणाम्भसि । स तत्र प्रविशन्नेव नीतस्तु यमकिंकरैः
ચિત્ર અગ્નિતીર્થે ગયો, સમુદ્રના લવણ જળમાં સ્નાન કરવા; ત્યાં પ્રવેશ કરતાં જ યમના કિંકરોએ તેને પકડી લઈ ગયા.
Verse 40
सशरीरो महादेवि यमादेशपरायणैः । स चित्रगुप्तनामाऽभूद्विश्वचारित्रलेखकः
હે મહાદેવી, યમના આદેશમાં પરાયણ દૂતોએ તેને દેહসহ લઈ ગયા; અને તે ‘ચિત્રગુપ્ત’ નામે સમગ્ર જગતના આચરણનો લેખક બન્યો.
Verse 41
चित्रादित्येतिनामाऽभूत्ततो लोके वरानने
ત્યારબાદ, હે વરાનને, લોકમાં તે ‘ચિત્રાદિત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
Verse 42
सप्तम्यां नियताहारो यस्तं पूजयते नरः । सप्त जन्मानि दारिद्र्यं न दुःखं तस्य जायते
જે મનુષ્ય સપ્તમીના દિવસે નિયત આહાર રાખીને તેની પૂજા કરે છે, તેને સાત જન્મ સુધી ન દરિદ્રતા થાય, ન દુઃખ ઉપજે.
Verse 43
तत्रैव चाश्वो दातव्यः सकोषं खड्गमेव च । हिरण्यं चैव विप्राय एवं यात्राफलं लभेत्
ત્યાં જ ઘોડાનું દાન કરવું, મ્યાનসহ ખડગ પણ અર્પણ કરવો; અને બ્રાહ્મણને સોનું દાન કરવાથી—આ રીતે તીર્થયાત્રાનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 139
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘ચિત્રાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ૧૩૯મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.