Adhyaya 281
ઈશ્વર શુકન્યાની કથા વર્ણવે છે. શુકન્યા શર્યાતિની પુત્રી અને મહર્ષિ ચ્યવનની પત્ની હતી. વનમાં દિવ્ય વૈદ્ય એવા અશ્વિનીકુમારો તેને મળે છે; તેના સૌંદર્યની પ્રશંસા કરીને વૃદ્ધ ચ્યવનની અસમર્થતા બતાવી તેને પતિનો ત્યાગ કરવા લલચાવે છે. પરંતુ શુકન્યા પતિવ્રતા ધર્મમાં અડગ રહી પતિનિષ્ઠા પ્રગટ કરે છે અને તેમની વાત નકારે છે. પછી અશ્વિનો ઉપાય કહે છે—અમે ચ્યવનને ફરી યુવાન અને રૂપવાન બનાવી દઈશું; ત્યારબાદ તું અમામાંથી જેને ઇચ્છે તેને પતિ તરીકે પસંદ કરજે. શુકન્યા આ વાત ચ્યવનને કહે છે અને ચ્યવન સંમત થાય છે. ચ્યવન અને અશ્વિનો સરોવરમાં સ્નાન માટે પ્રવેશે છે અને થોડી વારમાં જ સમાન તેજસ્વી, યુવાન રૂપે બહાર આવે છે. શુકન્યા વિવેકથી પોતાના સાચા પતિ ચ્યવનને ઓળખી તેમને જ વરે છે. ચ્યવન પ્રસન્ન થઈ અશ્વિનોને વર માંગવા કહે છે. તેઓ યજ્ઞમાં ભાગ અને સોમપાનનો અધિકાર માગે છે, જે ઇન્દ્રે તેમને ન આપ્યો હતો એમ કહેવાય છે. ચ્યવન ઋષિપ્રભાવથી તેમને યજ્ઞભાગ અને સોમપાનાધિકાર અપાવવાનો વચન આપે છે. અશ્વિનો સંતોષથી વિદાય લે છે અને ચ્યવન-શુકન્યાનું ગૃહસ્થજીવન પુનઃ સમૃદ્ધ બને છે. આ અધ્યાય પતિવ્રતા નીતિ, ધર્મસંગત ઉપચાર અને ઋષિઅધિકારથી વિધિ-સ્થિતિ સ્થાપિત થવાની શિક્ષા આપે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । कस्यचित्त्वथ कालस्य त्रिदशावश्विनौ प्रिये । कृताभिषेकां विवृतां सुकन्यां तामपश्यताम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે પ્રિયે! એક સમયે દેવગણોના અશ્વિનીકુમારો સ્નાન કરીને દેહપ્રકાશમાં રહેલી સુકન્યાને જોયા.
Verse 2
तां दृष्ट्वा दर्शनीयांगीं देवराजसुतामिव । ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावश्विनावथ
તેણીને જોઈ—દેખાવમાં મનોહર અંગોવાળી, જાણે દેવરાજની પુત્રી—નાસત્ય નામના અશ્વિનીકુમારો દોડી આવી તેની સાથે બોલ્યા.
Verse 3
कस्य त्वमसि वामोरु किं वनेऽस्मिंश्चिकीर्षसि । इच्छावस्त्वां च विज्ञातुं तत्त्वमाख्याहि शोभने
હે વામોરુ સુન્દરી, તું કોની છે અને આ વનમાં શું કરવા ઇચ્છે છે? અમે તને જાણવા ઇચ્છીએ છીએ—હે શોભને, સત્ય કહો।
Verse 4
ततः सुकन्या संवीता तावुवाच सुरोत्तमौ । शर्यातितनयां वित्तं भार्यां च च्यवनस्य माम्
પછી સુકન્યા યોગ્ય રીતે આવૃત થઈ, તે દેવશ્રેષ્ઠોને બોલી—“મને શર્યાતિની પુત્રી અને ચ્યવનની પત્ની તરીકે જાણો।”
Verse 5
ततोऽश्विनौ प्रहस्यैनामब्रूतां पुनरेव तु । कथं त्वं च विदित्वा तु पित्रा दत्ताऽगता वने
પછી અશ્વિનીકુમારો હસીને ફરી તેને બોલ્યા—“બધું જાણતાં છતાં પિતાએ તને કેવી રીતે આપ્યો, અને તું વનમાં આવીને કેવી રીતે રહી?”
Verse 6
भ्राजसे गगनोद्देशे विद्युत्सौदामनी यथा । न देवेष्वपि तुल्यां हि तव पश्याव भामिनि
તું આ વનમાં આકાશની વીજળી જેવી ઝળહળે છે; હે ભામિની, દેવોમાં પણ તારા સમાન કોઈ અમને દેખાતો નથી।
Verse 7
सर्वाभरणसंपन्ना परमांबरधारिणी । मामैवमनवद्यांगि त्यजैनमविवेकिनम्
તું સર્વ આભૂષણોથી સુશોભિત અને ઉત્તમ વસ્ત્રધારિણી છે; હે નિર્દોષાંગી, મને જ વર, અને આ અવિવેકી પુરુષને ત્યજી દે।
Verse 8
कस्मादेवंविधा भूत्वा जराजर्जरितं भुवि । त्वमुपास्ये हि कल्याणि कामभावबहिष्कृतम्
હે કલ્યાણી! તું એવી હોવા છતાં પૃથ્વી પર જરાથી જર્જરિત, કામભાવથી બહિષ્કૃત એવા પુરુષની સેવા કેમ કરે છે?
Verse 9
असमर्थं परित्राणे पोषणे वा शुचिस्मिते । सा त्वं च्यवनमुत्सृज्य वरयस्वैकमावयोः
હે શુચિસ્મિતે! તે ન તારી રક્ષા કરી શકે, ન પોષણ; તેથી ચ્યવનને ત્યજીને અમા બેમાંથી એકને પતિરૂપે વર।
Verse 10
पत्यर्थं देवगर्भाभे मा वृथा यौवनं कृथाः । एवमुक्ता सुकन्या सा सुरौ ताविदमब्रवीत्
હે દેવગર્ભાભે! પતિ માટે તારો યૌવન વ્યર્થ ન કર. એમ કહ્યા પછી સુકન્યાએ તે બે દેવોને આ વચન કહ્યું.
Verse 11
रताऽहं च्यवने पत्यौ न चैवं परिशंकतम् । तावब्रूतां पुनश्चैतामावां देवभिषग्वरौ
તેણે કહ્યું—“હું મારા પતિ ચ્યવનમાં રત છું; અન્યથા શંકા ન કરશો.” ત્યારબાદ ફરી તે બે શ્રેષ્ઠ દેવ-વૈદ્યોએ તેને કહ્યું.
Verse 12
युवानं रूपसंपन्नं करिष्यावः पतिं तव । ततस्तस्यावयोश्चैव पतिमेकतमं वृणु
“અમે તારા પતિને યુવાન અને રૂપસંપન્ન કરી દઈશું; ત્યારબાદ અમા બેમાંથી એકને પતિરૂપે પસંદ કર.”
Verse 13
एतेन समयेनावां शमं नय सुमध्यमे । सा तयोर्वचनाद्देवि उपसंगम्य भार्गवम् । उवाच वाक्यं यत्ताभ्यामुक्तं भृगुसुतं प्रति
“આ સમયે, હે સુમધ્યમે, મનને શાંત રાખ.” તેમના વચનથી દેવી ભાર્ગવ (ચ્યવન) પાસે જઈ, તે બંનેએ જે કહ્યું હતું તે જ ભૃગુપુત્રને ફરી કહી સંભળાવ્યું।
Verse 14
तद्वाक्यं च्यवनो भार्यामुवाचाद्रियतामिति । इत्युक्ता च्यवनेनाथ सुकन्या तावुवाच वै
એ વચન સાંભળીને ચ્યવને પોતાની પત્નીને કહ્યું, “તે સ્વીકારો.” ચ્યવનના આદેશથી સુકન્યાએ પછી તે બંને (અશ્વિનો)ને કહ્યું।
Verse 15
एवं देवौ भवद्भ्यां यत्प्रोक्तं तत्कियतां लघु । इत्युक्तौ भिषजौ तत्र तया चैव सुकन्यया । ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस्तव विशत्वपः
સુકન્યાએ કહ્યું, “હે દેવદ્વય, તમે જે કહ્યું છે તે ત્વરિત પૂર્ણ થાઓ.” એમ કહ્યા પછી તે બંને વૈદ્ય (અશ્વિનો) રાજકુમારીને બોલ્યા, “તમારો પતિ જળમાં પ્રવેશ કરે.”
Verse 16
ततोऽपश्च्यवनः शीघ्रं रूपार्थी प्रविवेश ह । अश्विनावपि तद्देवि ततः प्राविशतां जलम्
પછી રૂપ (યૌવન) મેળવવાની ઇચ્છાથી ચ્યવન ઝડપથી જળમાં પ્રવેશ્યો. ત્યારબાદ, હે દેવી, તે બંને અશ્વિન પણ જળમાં ઉતર્યા।
Verse 17
ततो मुहूर्त्तादुत्तीर्णाः सर्वे ते सरसस्ततः । दिव्यरूपधराः सर्वे युवानो मृष्टकुण्डलाः
થોડી જ વારમાં તેઓ બધા તે સરોવરમાંથી બહાર આવ્યા. સૌના દૈવી રૂપ હતા—સૌ યુવાન, અને તેજસ્વી કુંડળોથી શોભિત।
Verse 18
दिव्यवेषधराश्चैव मनसः प्रीतिवर्द्धनाः । तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे वृणीष्वान्यतमं शुभे
દિવ્ય વેષ ધારણ કરેલા, મનને પ્રસન્ન કરનાર તે સૌએ એકસાથે કહ્યું—“હે શુભે! તને ગમે તેમાંથી કોઈ એકને પસંદ કર.”
Verse 19
अस्माकमीप्सितं भद्रे यतस्त्वं वरवर्णिनी । यत्र वाप्यभि कामासि तं वृणीष्व सुशोभने
હે ભદ્રે, ઉત્તમ વર્ણવાળી! તું અમામાંથી કોઈને પસંદ કરે એવી અમારી ઇચ્છા છે; તેથી હે સુશોભને, તારો મન જ્યાં ઝુકે ત્યાંથી જેને ઇચ્છે તેને પસંદ કર.
Verse 20
सा समीक्ष्य तु तान्सर्वांस्तुल्यरूपधरान्स्थितान् । निश्चित्य मनसा बुद्ध्या देवि वव्रे पतिं स्वकम्
સમાન રૂપ ધારણ કરીને ઊભેલા તે સૌને જોઈ, તે દેવીસ્વરૂપ સ્ત્રીએ મન અને બુદ્ધિથી નિશ્ચય કરીને પોતાના જ પતિને વર્યો.
Verse 21
लब्ध्वा तु च्यवनो भार्यां वयोरूपमवस्थितः । हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः
પત્ની પ્રાપ્ત કરીને અને યુવાન રૂપમાં સ્થિર થઈ ચ્યવન આનંદિત થયો. ત્યારે મહાતેજસ્વી ઋષિએ બંને નાસત્ય (અશ્વિનો)ને આ વચન કહ્યું.
Verse 22
यदहं रूपसंपन्नो वयसा च समन्वितः । कृतो भवद्भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवान्निजाम् । तद्ब्रूतं वै विधास्यामि भवतोर्यदभीप्सितम्
તમારા બંનેના કારણે હું રૂપસંપન્ન અને યુવાન થયો છું; પહેલાં વૃદ્ધ હોવા છતાં મેં મારી પોતાની પત્ની પ્રાપ્ત કરી. તેથી હવે તમને બંનેને જે ઇચ્છિત છે તે કહો—હું નિશ્ચયે તે કરીશ.
Verse 23
अश्विनावूचतुः । आवां तु देवभिषजौ न च शक्रः करोति नौ । सोमपानार्हतां तस्मात्कुरु नौ सोमपायिनौ
અશ્વિનો બોલ્યા—અમે તો દેવોના વૈદ્ય છીએ; છતાં શક્ર (ઇન્દ્ર) અમને સોમપાનનો અધિકાર આપતો નથી. તેથી અમને સોમપાનાર્હ બનાવો અને સોમપાયી કરો।
Verse 24
च्यवन उवाच । अहं वां यज्ञभागार्हौ करिष्ये सोमपायिनौ
ચ્યવન બોલ્યા—હું તમને બન્નેને યજ્ઞભાગ માટે યોગ્ય બનાવીશ અને (એ રીતે) સોમપાયી કરીશ।
Verse 25
ईश्वर उवाच । ततस्तौ हृष्टमनसौ नासत्यौ दिवि जग्मतुः । च्यवनोऽपि सुकन्या च सुराविव विजह्रतुः
ઈશ્વરે કહ્યું—પછી હર્ષિત મનવાળા નાસત્ય બન્ને સ્વર્ગે ગયા. અને ચ્યવન પણ સુકન્યા સાથે, દિવ્ય યુગલની જેમ, આનંદથી વિહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 281
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वर माहात्म्यवर्णनंनामैकाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘ચ્યવનેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો બે સો એક્યાસી મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।