Adhyaya 19

Verse 1

देव्युवाच । यद्येवं सकलश्चंद्रः कथं न विधृतस्त्वया । अन्तभावे कलानां तत्कारणं कथय प्रभो

દેવીએ કહ્યું—જો ચંદ્ર પૂર્ણ હોય, તો તમે તેને પૂર્ણતામાં કેમ ન ધારણ કર્યો? હે પ્રભુ, તેની કલાઓના ક્ષય/અંતર્ધાનનું કારણ કહો।

Verse 2

ईश्वर उवाच । अमा षोडशभेदेन देवि प्रोक्ता महाकला । संस्थिता परमा माया देहिनां देह धारिणी

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, અમાવાસ્યા સોળ ભેદોથી ‘મહાકલા’ તરીકે પ્રખ્યાત છે. તે પરમ માયા બની દેહધારીઓના દેહને ધારણ કરીને સ્થિત છે।

Verse 3

अमादिपौर्णमास्यंता या एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव प्रकीर्तिताः

અમાથી લઈને પૂર્ણિમાના અંત સુધી ચંદ્રની જે કલાઓ છે, તે જ ‘તિથિ’ કહેવાય છે; તે ચોક્કસ સોળ જ કહેવાય છે।

Verse 4

अमा सूक्ष्मा परा शक्तिः सा त्वं देवि प्रकीर्तिता । प्रलयोत्पत्तियोगेन स्थिताः कालक्रमोदिताः

અમા સૂક્ષ્મ પરા શક્તિ છે; હે દેવી, એ શક્તિ તું જ કહેવાય છે. પ્રલય અને ઉત્પત્તિના યોગથી કાળના પ્રમાણો ક્રમે પ્રગટ થઈ સ્થિત રહે છે।

Verse 5

षोडशैव स्वरा ये तु आद्याः सृष्टयंतकाः प्रिये । कालस्यावयवास्ते च विज्ञेयाः कालवेदिभिः

હે પ્રિયે, સર્જનનો આરંભ કરી અંત સુધી પહોંચાડનારા તે સોળ આદ્ય સ્વરો કાળના અવયવો છે; કાળને જાણનારા એમ જ જાણે।

Verse 6

त्रुटिर्लवो निमेषश्च कला काष्ठा मुहूर्तकम् । रात्र्यहःपक्षमासाश्च अयनं वत्सरं युगम्

ત્રુટિ, લવ, નિમેષ, કલા, કાષ્ઠા અને મુહૂર્ત; પછી રાત્રિ‑દિવસ, પક્ષ અને માસ; ત્યારબાદ અયન, વત્સર અને યુગ—આ કાળના ક્રમશઃ વિભાગો છે.

Verse 7

मन्वतरं तथा कल्पं महाकल्पं च षोडश । कला विसर्जनी या तु जीवमाश्रित्य वर्तते

મન્વંતર, કલ્પ અને મહાકલ્પ—તથા ષોડશવિધ (યોજના) કહેવાય છે. ‘વિસર્જની’ કલા તો જીવને આશ્રય કરીને પ્રવર્તે છે.

Verse 9

सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् । तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये । नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते । तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि

તે બે વિષુવો સહિત આ સમગ્ર વિશ્વની સૃષ્ટિ કરે છે; અને ‘સંવરણિ’ નામની એ જ કલા, હે પ્રિયે, વિશ્વનો સંહાર કરે છે. આંખ ઝબકાવવાના સમયનો ચોથો ભાગ ‘ત્રુટિ’ કહેવાય છે; અને હે મહેશ્વરી, તેનો દ્વિગુણ ‘નિમેષ’ જાણવો.

Verse 10

निमिषैस्त्रिंशद्भिः काष्ठा ताभिर्विंशतिभिः कला । विंशतिकलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः

ત્રીસ નિમેષથી એક કાષ્ઠા; વીસ કાષ્ઠાથી એક કલા. વીસ કલાથી એક મુહૂર્ત થાય; અને એવા પંદર મુહૂર્તથી એક દિવસ બને.

Verse 11

दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं द्वयाद्भवेत् । तैः पंचदशभिः पक्षो द्विपक्षो मास उच्यते

રાત્રિનું પ્રમાણ દિવસ જેટલું જ જાણવું; આ બન્ને મળીને અહોરાત્ર બને છે. એવા પંદર (દિવસ)થી પક્ષ થાય; અને બે પક્ષને માસ કહે છે.

Verse 12

मासैश्चैवायनं षड्भिर्वर्षं स्यादयनद्वये । चत्वारिंशच्च लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः

છ માસોથી એક અયન (અર્ધવર્ષ) થાય છે; બે અયનોથી એક વર્ષ બને છે. ત્યારપછી ચાલીસ લાખ, અને ફરી લાખોના ત્રણ લાખ (લાખ-લાખ) કહેવાય છે.

Verse 13

विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम् । चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम्

સૌરવર્ષના પરિમાણે ચતુર્યુગ વીસ સહસ્ર (એકમો) જાણવું. એવા એકોતેર ચતુર્યુગોથી મન્વંતર કહેવાય છે.

Verse 14

ऐंद्रमेतद्भवेदायुः समासांतं च कीर्तितम् । चतुर्दशेन्द्रैः प्रलीनैः कल्पं ब्रह्मदिनं भवेत्

આ ઇન્દ્રનું આયુષ્ય ‘ઐન્દ્ર’ કહેવાય છે, વર્ષોની પૂર્ણતા સુધી વર્ણિત. અને જ્યારે ચૌદ ઇન્દ્રો લય પામે, ત્યારે એ જ કાળ કલ્પ—બ્રહ્માનો દિવસ—બને છે.

Verse 15

रात्रिश्च तावती चैव चतुर्युगसहस्रिका । अनेन दिनमानेन शताब्दं जीवति प्रिये

એટલી જ રાત્રિ પણ હોય છે, જે હજાર ચતુર્યુગોની છે. હે પ્રિયે, આ દિવસમાનથી (બ્રહ્મા) સો વર્ષ જીવે છે.

Verse 16

ममैव निमिषार्द्धेन सहस्राणि चतुर्द्दश । विनश्यंति ततो विष्णोरसंख्याताः पितामहाः

મારા માત્ર અર્ધનિમેષમાં જ ચૌદ હજાર (એવા ચક્રો) નાશ પામે છે; અને તેનાથી પણ આગળ વિષ્ણુના અસંખ્ય પિતામહ—બ્રહ્માઓ—વિતી જાય છે.

Verse 17

एवं क्रमेण देवेशि समुत्पन्नमिदं जगत् । शशिसूर्यविभागेन चित्ररूपमनंतकम्

હે દેવેશિ! આ રીતે ક્રમે ક્રમે આ જગત ઉત્પન્ન થયું; ચંદ્ર-સૂર્યના વિભાગથી તે અનંત અને નાનારૂપ બન્યું.

Verse 18

कला देवि यदाद्यंतमनादिमजमव्ययम् । तदान्वितः शशी तस्यामधोमुखमवस्थितः

હે દેવી! ‘કલા’ તે છે જેમાં આદિ અને અંત હોય; પરંતુ (પરમ તત્ત્વ) અનાદિ, અજ અને અવ્યય છે. તે કલાથી અનુવિત ચંદ્ર ત્યાં અધોમુખ સ્થિત છે.

Verse 19

एवं क्षयोदयं ज्ञेयं चंद्रार्काभ्यामवस्थितम् । सृष्टिक्रमं मया प्रोक्तं संहारमधुना शृणु

આ રીતે ક્ષય અને ઉદય ચંદ્ર-સૂર્ય દ્વારા સ્થાપિત છે એમ જાણવું. સૃષ્ટિનો ક્રમ મેં કહ્યું; હવે મારી પાસેથી સંહાર સાંભળો.

Verse 21

अहोरात्रं मुहूर्तेन मुहूर्तं तु कलाहतम् । कलां काष्ठा हतां कृत्वा काष्ठां निमिषभाजिताम्

અહોરાત્ર મુહૂર્તોથી ગણાય છે અને મુહૂર્ત કલાઓમાં વહેંચાય છે. કલાને કાષ્ઠામાં અને કાષ્ઠાને નિમિષોમાં વિભાજિત કરીને—આ રીતે કાળમાપ થાય છે.

Verse 22

निमिषं च लवैर्हत्वा लवं त्रुटिविभाजितम् । तदतीतं प्रशांतं च निर्विकारमलक्षणम्

નિમિષ લવોમાં વહેંચાય છે અને લવ ત્રુટિઓમાં વિભાજિત થાય છે. પરંતુ આ બધાથી પર જે તત્ત્વ છે તે પ્રશાંત, નિર્વિકાર અને અલક્ષણ છે.

Verse 23

तस्य चेयं परा माया कला शिरसि धारिता । सा शक्तिर्देवदेवस्य विश्वाकारा परा प्रिये । मोहयित्वा तु संतानं संसारयति पार्वति

તે પરમ તત્ત્વની આ પરા માયા—‘કલા’—શિરે ધારિત છે. હે પ્રિયે! દેવોના દેવની એ પરમ શક્તિ વિશ્વરૂપ ધારણ કરીને સંતાનને મોહિત કરે છે અને, હે પાર્વતી, તેમને સંસારમાં ભટકાવે છે.

Verse 24

एवमेतज्जगद्देवि उत्पत्तिस्थितिलक्षणम् । यत्रैवोत्पद्यते कृत्स्नं पुनस्तत्रैव लीयते

હે દેવી! આ સમગ્ર જગત ઉત્પત્તિ અને સ્થિતિના લક્ષણવાળું છે; જ્યાંથી તે સંપૂર્ણ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યાં જ ફરી લય પામે છે.

Verse 25

सेयं मायामयी शक्तिः शुद्धाशुद्धस्वरूपिणी । चंद्ररूपा स्थिता सा तु तव देवि प्रकाशयेत्

આ જ તે માયામયી શક્તિ છે, જે શુદ્ધ અને અશુદ્ધ—બન્ને સ્વરૂપ ધરાવે છે. તે ચંદ્રરૂપે સ્થિત રહી, હે દેવી, તારા માટે પ્રકાશ પ્રગટ કરે છે.

Verse 26

देव्युवाच । पंचाग्निनोपसन्तप्ता वर्षकोटीरनेकधा । तत्तपः सफलं जातं मेऽद्य देव जगत्पते

દેવીએ કહ્યું: ‘પંચાગ્નિ-તપથી અનેક રીતે કરોડો વર્ષો સુધી દહન પામી—આજે, હે દેવ, જગત્પતે, મારું તે તપ સફળ થયું છે.’

Verse 27

सृष्टियोगो मया ज्ञातः संहारश्च महेश्वर । चन्द्रोत्पत्तिस्वरूपं च कलामानं तथैव च

હે મહેશ્વર! મેં સૃષ્ટિનો યોગ (વિધિ) અને સંહાર પણ જાણી લીધો છે; તેમજ ચંદ્રની ઉત્પત્તિનું સ્વરૂપ અને તેમ જ તેની કલાઓનું પ્રમાણ પણ.

Verse 28

अधुना मम देवेश सन्देहो हृदि संस्थितः । कौतूहलं परं देव कथयस्व महेश्वर

હવે, હે દેવેશ! મારા હૃદયમાં સંદેહ સ્થિર થયો છે. હે દેવ! મારું કૌતુક અતિ વિશાળ છે; હે મહેશ્વર, કૃપા કરીને કહો.

Verse 29

अमृतादेव संभूतः सर्वाह्लादकरः शशी । प्रियश्च तव देवेश वल्लभश्चंद्रमास्तथा

અમૃતમાંથી જ ઉત્પન્ન થયેલો શશી સર્વને આનંદ આપનાર છે. હે દેવેશ! ચંદ્રમા તમને પ્રિય છે—તે તમારો વલ્લભ પણ છે.

Verse 31

सर्वौषधीनामधिपः पितॄणां प्रीणनं परम् । तदाश्रयश्च त्वद्भक्तस्त्व त्सेवातत्परः शशी

તે સર્વ ઔષધિઓનો અધિપતિ છે અને પિતૃઓને પરમ તૃપ્તિ આપનાર છે. તે દિવ્ય વ્યવસ્થાનો આશ્રય લઈને શશી તમારો ભક્ત છે, તમારી સેવામાં જ તત્પર છે.

Verse 32

तथापि सकलंकोऽयं कौतुकं कुरुते मम । देवि ब्रह्मांडसंघट्टमालामंडितशेखरः

તથાપિ આ કલંકાંકિત ચંદ્ર મારા મનમાં આશ્ચર્ય જગાવે છે—હે દેવી! જેના શિરે બ્રહ્માંડોના સંઘટ્ટથી બનેલી માળા શોભે છે.

Verse 33

शीर्षे तव निविष्टस्य कष्टं चंद्रस्य चेद्यदि । तर्हि नाथ न शोच्या वै संसारे दुःखभागिनः

જો તમારા શિરે નિવાસ કરનાર ચંદ્રને પણ કષ્ટ ભોગવવું પડે, તો હે નાથ! સંસારમાં દુઃખભાગી કોઈ પણ ખરેખર શોચનીય નથી.

Verse 34

न चास्ति त्रिषु लोकेषु न चैतत्संभविष्यति । यत्र शक्तो भवत्कर्तुं दुःखस्यास्य च संक्षयम्

ત્રણેય લોકોમાં એવો કોઈ નથી—અને આગળ પણ કદી નહીં થાય—જે આ દુઃખનો અંત કરી શકે.

Verse 35

सर्वेषां वर्तते शंका यथा मम महेश्वर । उत्पन्नं कारणं किंतद्येन सोमस्य लांछनम्

હે મહેશ્વર! મારી જેમ સૌના મનમાં શંકા છે—સોમ (ચંદ્ર) પરનું લાઞ્છન કયા કારણથી ઉત્પન્ન થયું?

Verse 36

किमेतत्कारणं देव कथयस्व महेश्वर । अमृते संभवो यस्य कथं तस्यापि लांछनम्

હે દેવ, હે મહેશ્વર! આ કારણ કહો. જેનો ઉદ્ભવ અમૃતમાંથી છે, તેને પણ લાઞ્છન કેવી રીતે લાગ્યું?

Verse 37

प्रियश्च तव देवेश लांछनं चापि तिष्ठति । कौतूहलं परं देव तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि

હે દેવેશ! તે તમને પ્રિય છે, છતાં લાઞ્છન ટક્યું છે. હે દેવ! મારું કૌતૂહલ બહુ છે—તેનું તત્ત્વ મને કહો.

Verse 38

एवमुक्तः स पार्वत्या देवदेवो महेश्वरः । उवाच परमप्रीतः प्रेम्णा शैलसुतां प्रभुः

પાર્વતીએ આમ કહ્યે ત્યારે દેવોના દેવ મહેશ્વર પરમ પ્રસન્ન થઈ, શૈલસુતાને પ્રેમથી ઉત્તર આપ્યો.

Verse 39

ईश्वर उवाच । किं ते देवि महाशंकाद्योत्पन्ना वरवर्णिनि । ममोपरि न कर्त्तव्या निरुद्विग्ना भव प्रिये । पितुस्तव प्रभावेन लांछनं शशिनोऽभवत्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, વરવર્ણિની! તને આ મહાશંકા કેમ ઉપજી? મારા વિષે એવો સંદેહ ન કર; પ્રિયે, નિર્વિઘ્ન રહેજે. તારા પિતાના પ્રભાવથી જ ચંદ્ર પર આ કલંક આવ્યો.

Verse 40

भावित्वात्कर्मणो देवि दक्षस्याज्ञाव्यतिक्रमात् । समं वर्त्तस्व भार्याभिरित्युक्तः शशलांछनः

હે દેવી, ભાવિ કર્મના પરિણામે અને દક્ષની આજ્ઞાનો ભંગ કરવાથી ‘શશલાઞ્છન’ ચંદ્રને કહેવામાં આવ્યું—“પત્નીઓ સાથે સમભાવથી વર્ત.”

Verse 41

तद्वाक्यमन्यथा चक्रे ततः शप्तः शशी प्रिये । इदं पृष्टं तु यद्देवि त्वया लांछनकारणम्

પ્રિયે, ચંદ્રે તે વચનથી વિરુદ્ધ વર્તન કર્યું; તેથી શશી શાપિત થયો. હે દેવી, તું ચંદ્રના કલંકનું કારણ પૂછ્યું હતું—એ જ આ છે.

Verse 42

कल्पेकल्पे पृथग्भावं कारणैरस्ति भामिनि । असंख्यातं च तद्वक्तुं शक्यं नैव मया प्रिये

હે ભામિની, દરેક કલ્પમાં કારણભેદથી સ્થિતિ જુદી જુદી હોય છે. તે કારણો અસંખ્ય છે; તેથી પ્રિયે, બધું કહેવું મને શક્ય નથી.

Verse 43

असंख्येयाश्चन्द्रमसः संभवंति पुनःपुनः । विनश्यंति च देवेशि सर्वमन्वन्तरान्तरम्

હે દેવેશી, અસંખ્ય ચંદ્રો વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે અને નાશ પણ પામે છે; એક મન્વંતરથી બીજા મન્વંતર સુધી સર્વેનું એવું જ થાય છે.

Verse 44

असंख्याताश्च कल्पाख्या असंख्याताः पितामहाः । हरयश्चाप्यसंख्याता एक एव महेश्वरः

અસંખ્ય કલ્પચક્રો છે, અસંખ્ય પિતામહો (બ્રહ્માઓ) છે. અસંખ્ય હરિઓ (વિષ્ણુઓ) પણ છે—પરંતુ મહેશ્વર એક જ છે.

Verse 45

कोटिकोट्ययुतान्यत्र ब्रह्माण्डानि मम प्रिये । जलबुद्बुदवद्देवि संजातानि तु लीलया

હે મારી પ્રિય દેવી! અહીં કરોડો-કરોડો અયુત બ્રહ્માંડ જળના બબ્બુલા જેવી રીતે, માત્ર લીલાથી સહજ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 46

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्धा शंभोस्तु संनिधिः

ત્યાં-ત્યાં ચતુર્મુખ બ્રહ્માઓ, હરિઓ (વિષ્ણુઓ) અને ભવો (રુદ્રો) પ્રધાનથી સૃષ્ટ થાય છે; છતાં દરેક લોકમાં શંભુનું સાન્નિધ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 47

लयं चैव तथान्योन्यमाद्यंतं प्रकरोति च । सर्गसंहारसंस्थानां कर्त्ता देवो महेश्वरः

એ જ લય પણ કરે છે અને આદ્ય-અંતનો પરસ્પર સંયોગ પણ રચે છે; સર્જન, સંહાર અને લોકવ્યવસ્થાનો કર્તા દેવ મહેશ્વર છે.

Verse 48

सर्गे च रजसा पृक्तः सत्त्वस्थः परिपालने । प्रतिसर्गे तमोयुक्तः सोऽहं देवि त्रिधा स्थितः

સર્જનમાં હું રજોગુણથી યુક્ત છું, પાલનમાં સત્ત્વમાં સ્થિત છું; અને પ્રતિસર્જ/સંહારમાં તમોગુણથી સંયુક્ત—હે દેવી, હું ત્રિધા સ્થિત છું.

Verse 49

तस्मान्माहेश्वरो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽधिपतिः शिवः । सदाशिवो भवेद्विष्णुर्ब्रह्मा सर्वात्मको ह्यतः

અતએવ બ્રહ્મા માહેશ્વર-સ્વરૂપ છે અને બ્રહ્માના પણ અધિપતિ શિવ છે। સદાશિવ જ વિષ્ણુ-રૂપ બને છે; તેથી બ્રહ્મા પણ સર્વાત્મા પરમાત્માથી વ્યાપ્ત છે।

Verse 50

स एव भगवान्रुद्रो विष्णुर्विश्व जगत्प्रभुः । अस्मिन्नण्डे त्विमेलोका अन्तर्विश्वमिदंजगत्

એ જ ભગવાન રુદ્ર છે; એ જ વિષ્ણુ પણ—વિશ્વ અને જગતના પ્રભુ। આ બ્રહ્માંડ-અંડામાં આ લોકો છે; એની અંદર જ આ સમગ્ર અંતર્વિશ્વ સમાયેલું છે।

Verse 51

चन्द्रसूर्यग्रहा देवि ब्रह्माण्डेऽस्मिन्मनस्विनि । संख्यातुं नैव शक्यन्ते ये भविष्यंति ये गताः

હે દેવી, હે મનસ્વિની! આ બ્રહ્માંડમાં ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહોની સંખ્યા ગણવી શક્ય નથી—જે ગયા છે અને જે આવનાર છે।

Verse 52

अस्मिन्वाराहकल्पे तु वर्तमाने मनस्विनि । षडतीता महादेवि रोहिणीपतयः पुरा

હે મનસ્વિની, હે મહાદેવી! આ વર્તમાન વારાહ-કલ્પમાં પૂર્વે રોહિણીના છ પતિ (ચંદ્ર) પસાર થઈ ગયા છે।

Verse 53

सप्तमोऽयं महादेवि वर्ततेऽमृतसंभवः । दक्षशापेन यो देवि संक्षीणो दृश्यतेऽधुना

હે મહાદેવી! આ સાતમો અમૃત-સમ્ભવ ચંદ્ર હવે વર્તે છે; અને હે દેવી, દક્ષના શાપથી તે આજે ક્ષીણ થતો દેખાય છે।

Verse 54

अथ द्वितीये संप्राप्ते परार्द्धे चैव वेधसः । तस्य त्रिंशत्तिमे कल्पे पितृ कल्पेति विश्रुते

પછી જ્યારે વેધસ (બ્રહ્મા)નું દ્વિતીય પરાર્ધ પ્રાપ્ત થયું, ત્યારે તેમના ત્રીસમા કલ્પમાં—‘પિતૃ-કલ્પ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ—આ ગણના કહેવાય છે।

Verse 55

स्वायंभुवेंऽतरे प्राप्ते तस्यादौ त्वं सती किल । तस्मिन्काले महादेवि योभूद्दक्षः पिता तव

જ્યારે સ્વાયંભુવ મન્વંતર આવ્યું, તેના આરંભમાં તું ખરેખર સતી બની. તે કાળે, હે મહાદેવી, દક્ષ તારો પિતા તરીકે જન્મ્યો।

Verse 56

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म तस्य दक्षस्य कीर्तितम् । अस्मिन्मन्वन्तरे देवि दक्षः प्राचेतसोऽभवत्

કથિત છે કે દક્ષનો જન્મ પ્રજાપતિના પ્રાણમાંથી થયો. અને આ મન્વંતરમાં, હે દેવી, દક્ષ ‘પ્રાચેતસ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 57

अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षो भविष्यत्यधुना प्रिये । युगेयुगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः

હે પ્રિયે, હવે જમણા અંગૂઠાથી દક્ષ ઉત્પન્ન થશે. યુગે યુગે આ બધા—દક્ષ આદિ—દ્વિજ ઋષિરૂપે વારંવાર જન્મે છે।

Verse 58

पुनश्चैव विनश्यन्ति विद्वांस्तत्र न मुह्यति । तस्यापमानात्त्वं देवि देहं तत्यक्थ वै पुरा

અને ફરી તેઓ નાશ પામે છે; તેમાં વિદ્વાન મોહ પામતો નથી. તેના અપમાનથી, હે દેવી, તું પૂર્વે એક વાર દેહ ત્યાગ કર્યો હતો।

Verse 59

तावद्वियुक्तोऽहं देवि त्वया मुक्तोऽभवं पुरा । यावद्वराहकल्पस्य चाक्षुषस्यान्तरं प्रिये

હે દેવી, એટલા સમય સુધી હું તારા વિયોગમાં રહ્યો; પૂર્વે પણ તારા વિરહથી વિહોણો થયો હતો—પ્રિયે, વરાહકલ્પના ચાક્ષુષ મન્વંતર સુધી।

Verse 60

एकविंशो मनुश्चायं कल्पे वाराहसंज्ञके । कल्पेकल्पे महादेवि भवेन्नामान्तरं तव

આ વરાહ-સંજ્ઞક કલ્પમાં આ મનુ એકવીસમો છે. હે મહાદેવી, દરેક કલ્પમાં તારો નામ ભિન્ન ભિન્ન થાય છે.

Verse 61

अस्मिन्कल्पे तु वाराहे हिमवत्तपसार्ज्जिते । संभूता पार्वती देवि चाक्षुषस्यांतरे गते

પરંતુ આ વરાહકલ્પમાં—હિમવતના તપથી પ્રાપ્ત—ચાક્ષુષ મન્વંતર વીતી ગયા પછી, હે દેવી, તું પાર્વતી રૂપે પ્રગટ થઈ.

Verse 62

ब्रह्मणो दिनमेकं तु षण्मासेन तवावधिः । त्वं वियुक्ता मया सार्द्धं दक्षकोपेन भामिनि

બ્રહ્માનો એક દિવસ તારા પ્રમાણમાં છ માસ સમાન છે. હે ભામિની, દક્ષના ક્રોધથી તું પણ મારી સાથે વિયોગમાં પડી.

Verse 63

तव क्रोधेन ये शप्ता ऋषयो वै मया पुरा । तेऽपि देवि त्वया सार्द्धं जाता वैवस्वतेंतरे

તારા ક્રોધથી મેં પૂર્વે જેમને શાપ આપ્યો હતો તે ઋષિઓ પણ, હે દેવી, તારી સાથે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં ફરી જન્મ્યા.

Verse 64

भृगुरंगिरा मरीचिस्तु पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

ભૃગુ, અંગિરા, મરીચિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, અત્રિ અને વસિષ્ઠ—આ આઠેય બ્રહ્માના પુત્રો છે.

Verse 65

दक्षस्य यज्ञे ते शप्ताः पूर्वं स्वायंभुवेन्तरे । जाता देवि पुनस्ते वै कल्पेस्मिंश्चाक्षुषे गते

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, દક્ષના યજ્ઞમાં તમે પૂર્વે શપ્ત થયા હતા. પરંતુ હે દેવી, ચાક્ષુષ મન્વંતર વીતી ગયા પછી આ જ કલ્પમાં તમે ફરી જન્મ્યા છો.

Verse 66

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् । ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया

પૂર્વે દેવના મહાયજ્ઞમાં, જ્યારે (એક) વારુણીનું સ્વરૂપ ધારણ કરેલું હતું, ત્યારે પ્રજાની ઇચ્છાથી બ્રહ્માએ પોતાનું શુક્ર અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કર્યું.

Verse 67

ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं सूर्यबिंबसमप्रभाः । पितुस्तव समीपं ते वरणाय तव प्रिये । प्रस्थापिता मया पूर्वं तत्त्वं जानासि सुव्रते

પૂર્વે સૂર્યબિંબ સમ તેજસ્વી ઋષિઓ જન્મ્યા. હે પ્રિયે, તને વરવા માટે તેમને તારા પિતાના સમીપે મેં પહેલેથી મોકલ્યા હતા; હે સુવ્રતે, આ તત્ત્વ તું જાણે છે.

Verse 68

अथ किं बहुनोक्तेन वच्मि ते प्रश्नमुत्तमम् । द्वितीये तु परार्द्धेऽस्मिन्वर्त्तमाने च वेधसः

હવે વધુ કહેવાનું શું કામ? તારા પ્રશ્નનું પરમ ઉત્તમ ઉત્તર હું કહું છું. વેધસ બ્રહ્માના આયુષ્યના આ વર્તમાન દ્વિતીય પરાર્ધમાં…

Verse 69

श्वेतकल्पात्समारभ्य यावद्वाराहगोचरम् । समतीताश्च ये चन्द्रास्ताञ्छृणुष्व वरानने

શ્વેતકલ્પથી આરંભ કરીને વારાહકલ્પની સીમા સુધી જે જે ચંદ્રચક્રો (માસ) પૂર્ણ રીતે વીતી ગયા છે, હે સુમુખી, તે સાંભળ।

Verse 70

चतुःशतानि देवेशि षड्विंशत्यधिकानि तु । गतानि शीतरश्मीनां सप्तविंशोऽधुना प्रिये

હે દેવેશી, શીતરશ્મિ ચંદ્રના ચારસો છવ્વીસ ચક્રો વીતી ગયા છે; હે પ્રિયે, હવે સત્તાવીસમો વર્તે છે.

Verse 71

वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते यश्चायं वर्ततेऽधुना । त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयपुरःसरः

જ્યારે વૈવસ્વત મન્વંતર આવ્યું—જે અત્યારે પ્રવર્તે છે—ત્યારે ત્રેતાયુગના દસમામાં દત્તાત્રેય અગ્રેસર બની (આગે ચાલ્યા)।

Verse 72

संजातो रोहिणीनाथो योऽधुना वर्त्तते प्रिये । तस्योत्पत्तिप्रसंगेन विष्णोर्मानुषसंभवान्

હે પ્રિયે, જે રોહિણીનાથ (ચંદ્ર) અત્યારે વર્તે છે તે સંજાત થયો; અને તેની ઉત્પત્તિના પ્રસંગે વિષ્ણુના માનુષરૂપ અવતારો (વર્ણવાશે)।

Verse 73

देहावतारान्वक्ष्यामि प्रारंभात्प्रथमान्प्रिये । पञ्चमः पंचदश्यां स त्रेतायां तु बभूव ह

હે પ્રિયે, હું આરંભથી જ પ્રાથમિક દેહાવતારોનું વર્ણન કરીશ. પંદરમા ક્રમમાં પાંચમો અવતાર થયો, અને તે ત્રેતાયુગમાં જ બન્યો.

Verse 74

मांधाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यपुरःसरः । एकोनविंशत्रेतायां सर्वक्षत्रांतकोऽभवत्

માંધાતાએ ચક્રવર્તિત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; તેના અગ્રેસર માર્ગદર્શક તરીકે ઉતથ્ય હતા. ઓગણીસમા ત્રેતા-યુગમાં સર્વ ક્ષત્રિયાંતક પ્રગટ થયો.

Verse 75

जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः । चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

છઠ્ઠો અવતાર જામદગ્ન્ય (પરશુરામ) પ્રગટ થયો; અગ્રેસર વિશ્વામિત્ર હતા. ચોવીસમા યુગમાં રામનો જન્મ થયો; વશિષ્ઠ રાજપુરોહિત હતા.

Verse 76

सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः । अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्

સાતમો અવતાર દશરથના પુત્રરૂપે રાવણવધાર્થે જન્મ્યો. આઠમા દ્વાપરમાં વિષ્ણુ અઠ્ઠાવીસમા પ્રાકટ્યરૂપે પરાશરથી પ્રગટ થયા.

Verse 77

वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः । तत्रैव नवमो विष्णुरदितेः कश्यपात्मजः

પછી વેદવ્યાસનો જન્મ થયો; અગ્રેસર જાતૂકર્ણ્ય હતા. ત્યાં જ વિષ્ણુનું નવમ પ્રાકટ્ય અદિતીના સંતાન—કશ્યપના પુત્ર—રૂપે થયું.

Verse 78

देवक्यां वसुदेवात्तु ब्रह्मगर्गपुरःसरः । एकविंशतमस्यास्य द्वापरस्यांशसंक्षये । नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले स्वयम्

દેવકીના ગર્ભમાં વસુદેવ દ્વારા વિષ્ણુ પ્રગટ થયા; બ્રહ્મા અને ગર્ગ અગ્રગણ્ય સાક્ષી રહ્યા. આ એકવીસમા દ્વાપરના અંશક્ષયે, ધર્મ નષ્ટ થતાં, ત્યારે વિષ્ણુ સ્વયં વૃષ્ણિકુળમાં જન્મ્યા.

Verse 79

कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनः । पूर्वजन्मनि विष्णुः स प्रमतिर्नाम वीर्यवान्

ધર્મવ્યવસ્થા સ્થાપવા અને અસુરોનો નાશ કરવા માટે, પૂર્વજન્મમાં એ જ વિષ્ણુ ‘પ્રમતિ’ નામે પરાક્રમી હતો।

Verse 80

गोत्रेण वै चंद्रमसः संध्यामिश्रे भविष्यति । कल्किर्विष्णुयशानाम पाराशर्यप्रतापवान्

ગોત્રથી તે ચાંદ્રમસ (ચંદ્રવંશીય) થશે અને સંધ્યામિશ્રમાં પ્રાદુર્ભાવ પામશે. વિષ્ણુયશાના વંશમાં જન્મેલો, પારાશર્ય-પ્રતાપથી તેજસ્વી કલ્કિ હશે।

Verse 81

दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः । अनुकर्षश्च वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

ભવિષ્યમાં દસમો અવતાર પ્રગટ થશે; તેની આગેવાનીમાં યાજ્ઞવલ્ક્ય રહેશે; અને તે હાથી-ઘોડા-રથોથી ભરેલી સેનાને સાથે ખેંચી લઈ જશે।

Verse 82

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्भृशं शतसहस्रशः । निःशेषाञ्छूद्रराज्ञस्तांस्तदा स तु करिष्यति

આયુધ ધારણ કરેલા બ્રાહ્મણો—લાખોની સંખ્યામાં—સાથે, તે ત્યારે તે શૂદ્ર-રાજાઓનો નિઃશેષ નાશ કરશે।

Verse 83

पाखंडान्म्लेच्छजातींश्च दस्यूंश्चैव सहस्रशः । नात्यर्थं धार्मिका ये च ब्रह्मब्रह्मद्विषः क्वचित्

તે પાખંડી, મ્લેચ્છ જાતિઓ અને દસ્યૂઓને—હજારોની સંખ્યામાં—તથા જે અત્યંત ધાર્મિક નથી, અને ક્યારેક બ્રહ્મ તથા બ્રાહ્મણદ્વેષીઓને પણ (દમન કરશે)।

Verse 84

प्रवृत्तचक्रो बलवाञ्च्छूराणामंतको बली । अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति

પ્રવર્તિત ચક્રવાળો, બળવાન અને પરાક્રમી—દુષ્ટોનો અંતક—સર્વ ભૂતોને અદૃશ્ય રહી પૃથ્વી પર વિચરશે.

Verse 85

मानवस्य तु सोंऽशेन देवस्य भुवि वै प्रभुः । क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन नोदितान् । गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः

દેવના માનવાંશ સાથે ભુવમાં તે પ્રભુ પ્રગટ થશે. આવનારા કાળના વિધાનથી પ્રેરિત થયેલાં તે સર્વનો ક્ષય કરીને, અનુચરો સહિત ગંગા-યમુના વચ્ચેના પ્રદેશમાં નિષ્ઠા (અંતિમ સ્થાપના) પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 86

ततो व्यतीते कल्कौ तु सामात्ये सहसैनिके । नृपेष्वपि च नष्टेषु तदात्वप्रहराः प्रजाः

પછી, કલ્કિ મંત્રીઓ અને સૈન્યসহ વિતી ગયા પછી, અને રાજાઓ પણ નષ્ટ થયા પછી, તે સમયે પ્રજા પરસ્પર પ્રહાર કરનારી, ઉગ્ર બની જશે.

Verse 87

रक्षणे विनिवृत्ते च हत्वा चान्योन्यमाहवे । परस्परहतास्ताश्च निराक्रंदाः सुदुःखिताः

જ્યારે રક્ષણ અને વ્યવસ્થા નિવૃત્ત થશે, ત્યારે તેઓ યુદ્ધમાં એકબીજાને મારી નાખશે. પરસ્પરહત થઈ તેઓ અત્યંત દુઃખિત બની, કોઈ આર્તક્રંદન વિના પડ્યા રહેશે.

Verse 88

क्षीणे कलियुगे चास्मिन्दशवर्षसहस्रके । स संध्यांशे तु निःशेषे कृतं वै प्रतिपत्स्यति

જ્યારે આ દસ હજાર વર્ષનો કલિયુગ ક્ષીણ થઈ જશે અને તેનો સંધ્યાંશ પણ સંપૂર્ણ સમાપ્ત થશે, ત્યારે નિશ્ચયે કૃતયુગ ફરીથી પ્રારંભ કરશે.

Verse 89

यदा चंद्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यंति प्रपत्स्यति तदा कृतम्

જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય તથા તિષ્ય નક્ષત્ર સાથે બૃહસ્પતિ એક જ રાશિમાં એકત્ર થશે, ત્યારે કૃતયુગનું પ્રારંભ થશે।

Verse 90

अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयंतीनाम शर्वरी । मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः

નક્ષત્રનું નામ અભિજિત હતું, રાત્રિ જयंતી કહેવાતી હતી, અને મુહૂર્ત વિજય નામનો હતો—એ જ સમયે જનાર્દનનો જન્મ થયો।

Verse 91

देव्युवाच । नोक्तं यथावदखिलं भृगुशापविचेष्टितम् । पूर्वावतारान्मे ब्रूहि नोक्तपूर्वान्महेश्वर

દેવીએ કહ્યું—ભૃગુના શાપથી ઉપજેલો સમગ્ર પ્રસંગ તમે યથાવત્ સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું નથી। હે મહેશ્વર, અગાઉ ન કહેલા પૂર્વાવતારો મને કહો।

Verse 92

ईश्वर उवाच । यदा तु पृथिवी व्याप्ता दानवैर्बलवत्तरैः । ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन ह

ઈશ્વરે કહ્યું—જ્યારે પૃથ્વી બલવાન દાનવો દ્વારા વ્યાપ્ત થઈ ગઈ, ત્યારે ભૃગુ-નિમિત્ત શાપના કારણે તે સમયથી આ ક્રમ પ્રવર્ત્યો।

Verse 93

जज्ञे पुनःपुनर्विष्णुः कर्त्तुं धर्मव्यवस्थितिम् । धर्मान्नारायणः साध्यः संभूतश्चाक्षुषेंतरे

ધર્મવ્યવસ્થા સ્થાપવા માટે વિષ્ણુ વારંવાર પ્રગટ થયા। ધર્મમાંથી નારાયણ ‘સાધ્ય’ રૂપે પ્રાદુર્ભૂત થઈ ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં ઉત્પન્ન થયા।

Verse 94

यज्ञं प्रवर्तयामास स च वैवस्वतेंऽतरे । प्रादुर्भावे तदा तस्य ब्रह्मा चासीत्पुरोहितः

તેણે યજ્ઞનું પ્રવર્તન કર્યું; તે વૈવસ્વત મન્વંતરમાં બન્યું. તે પ્રાદુર્ભાવ સમયે સ્વયં બ્રહ્મા જ તેના પુરોહિત હતા.

Verse 95

चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्विह । संभूतः स समुद्रात्तु हिरण्यकशिपोर्वधे

અહીં કહેલી ચોથી યુગપરંપરામાં, દેવતાઓ સંકટમાં પડ્યા ત્યારે, હિરણ્યકશિપુના વધ માટે તે સમુદ્રમાંથી પ્રાદુર્ભૂત થયો.

Verse 96

द्वितीयो नरसिंहोऽभूद्रुद्रस्तस्य पुरःसरः । लोकेषु बलिसंस्थेषु त्रेतायां सप्तमे युगे

બીજો અવતાર નરસિંહ થયો; તેના અગ્રગામી રુદ્ર હતા. જ્યારે લોક બલિના રાજ્ય હેઠળ સ્થિર હતા, ત્યારે ત્રેતાયુગના સાતમા યુગમાં આ બન્યું.

Verse 97

दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रांते तृतीयो वामनोभवत् । संक्षिप्यात्मानमंगेषु बृहस्पतिपुरःसरः

દૈત્યો ત્રિલોક પર આક્રમણ કરીને છવાઈ ગયા ત્યારે, ત્રીજો અવતાર વામન થયો. પોતાના અંગોમાં સ્વરૂપ સંક્ષિપ્ત કરીને, બૃહસ્પતિને અગ્રગામી બનાવી તે આગળ વધ્યો.

Verse 98

त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह । नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कंडेयपुरःसरः । एते दिव्यावतारा वै मानुष्ये कथिताः पुरा

ત્રેતાયુગના દસમા યુગમાં દત્તાત્રેય પ્રાદુર્ભૂત થયા; જ્યારે ધર્મનો એક ચતુર્થાંશ નષ્ટ થયો હતો, ત્યારે માર્કંડેય અગ્રગામી હતા. આ જ તે દિવ્ય અવતારો છે, જે પ્રાચીનકાળે મનુષ્યોમાં વર્ણવાયા છે.