Adhyaya 114
ઈશ્વર દેવીને ‘વામન-સ્વામિન’ નામના વિષ્ણુ-તીર્થમાં જવા ઉપદેશ આપે છે. આ સ્થાન પાપપ્રણાશક અને સર્વપાતકનાશક કહેવાય છે તથા પુષ્કરના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ભાગની નજીક સ્થિત હોવાનું વર્ણન છે. અહીં બલિબંધનની કથા આવે છે—ત્રિવિક્રમ વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં: પ્રથમ પગલું આ સ્થાને જમણા પગથી, બીજું મેરુશિખર પર, અને ત્રીજું આકાશમાં; ત્રીજા પગલાંથી જગત્સીમા ભેદાય છે અને ત્યાંથી જળ પ્રગટ થઈ ‘વિષ્ણુપદી’ ગંગા તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ‘પુષ્કર’ શબ્દની વ્યुत્પત્તિ ‘આકાશ’ અને ‘જળ’ એવા અર્થોથી સમજાવી, તેને પ્રજાપતિ-સંબંધિત પવિત્ર સંગમરૂપે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે. અહીં સ્નાન કરીને હરિના પાદચિહ્નનું દર્શન કરવાથી હરિના પરમધામની પ્રાપ્તિ, પિંડદાનથી પિતૃઓની દીર્ઘ તૃપ્તિ, અને નિયમશીલ બ્રાહ્મણને પાદુકા દાન કરવાથી વિષ્ણુલોકમાં સન્માનિત વાહનપ્રાપ્તિનું પુણ્ય પ્રશંસિત છે. વસિષ્ઠની ગાથા ઉદ્ધૃત કરીને તીર્થની શુદ્ધિકારક મહિમા દૃઢ કરવામાં આવી છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि विष्णुं पापप्रणाशनम् । वामनस्वामिनामानं सर्वपातकनाशनम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ પાપનો નાશ કરનાર વિષ્ણુ પાસે જવું જોઈએ; તેઓ ‘વામનસ્વામી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ પાતકોનો નાશ કરે છે.
Verse 2
पुष्करान्नैरृते भागे धनुर्विशतिभिः स्मृतम् । यदा बद्धो बलिर्देवि विष्णुना प्रभविष्णुना
પુષ્કરના નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) ભાગમાં વીસ ધનુષના અંતરે તે સ્થાન કહેવાય છે. હે દેવી, ત્યાં જ સર્વવ્યાપી પરાક્રમી વિષ્ણુએ બલિને બાંધી દીધો હતો.
Verse 3
तदा तत्र पदं न्यस्तं दक्षिणं विश्वरूपिणा । द्वितीयं मेरुशृंगे तु तृतीयं गगने प्रिये
ત્યારે વિશ્વરૂપધારી (વામન/વિષ્ણુ) પ્રભુએ ત્યાં પોતાનું જમણું પગલું મૂક્યું. બીજું પગલું મેરુશિખર પર અને ત્રીજું, હે પ્રિયે, આકાશમાં હતું.
Verse 4
यावदूर्ध्वं चोत्क्षिपति तावद्भिन्नं सुदूरतः । पादाग्रेण तु ब्रह्माण्डं निष्क्रान्तं सलिलं ततः
જેટલું ઊંચે તેમણે ઉઠાવ્યું, એટલું જ દૂર સુધી તે વિદિર્ણ થઈ ગયું. અને તેમના પાદાગ્રથી બ્રહ્માંડનું આવરણ ભેદાઈ ગયું; ત્યાંથી જળ બહાર નીકળ્યું.
Verse 5
ततः स्वजानुमात्रेण संप्राप्तं पृथिवीतले । ततो विष्णुपदी गंगा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ
પછી તે તેમના પોતાના ઘૂંટણના માપ જેટલી ઉતરીને પૃથ્વીતળે પહોંચી. તેથી ગંગા પૃથ્વી પર ‘વિષ્ણુપદી’—વિષ્ણુના પાદથી ઉત્પન્ન—નામે પ્રસિદ્ધ થઈ.
Verse 6
पूर्वं सा पुष्करे प्राप्ता पुष्करात्सा महानदी । पुष्करं कथ्यते व्योम पुष्करं कथ्यते जलम् । तेन तत्पुष्करं ख्यातं संनिधानं प्रजापतेः
પ્રથમ તે પુષ્કરે પહોંચી; અને પુષ્કરથી તે મહાનદી આગળ વહેવા લાગી. ‘પુષ્કર’ શબ્દ આકાશ માટે પણ કહેવાય છે અને ‘પુષ્કર’ જળ માટે પણ કહેવાય છે; તેથી તે પુષ્કર પ્રજાપતિના પવિત્ર સન્નિધાન-સ્થાન તરીકે ખ્યાત છે.
Verse 7
तत्र स्नानं नरः कृत्वा यः पश्यति हरेः पदम् । स याति परमं स्थानं यत्र देवो हरिः स्वयम्
ત્યાં સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય હરિના પાદચિહ્નનું દર્શન કરે છે, તે પરમ ધામને પામે છે—જ્યાં સ્વયં દેવ હરિ નિવાસ કરે છે।
Verse 8
तत्र पिंडप्रदानेन तृप्तिः स्यात्कोटिवार्षिकी । पितॄणां च वरारोहे ह्येतदाह हरिः स्वयम्
હે વરારોહે! ત્યાં પિંડપ્રદાન કરવાથી પિતૃઓને કરોડ વર્ષો સુધી તૃપ્તિ થાય છે—એવું સ્વયં હરિ કહે છે।
Verse 9
अत्र गाथा पुरा गीता वसिष्ठेन महर्षिणा । वामनस्वामिनं दृष्ट्वा तां शृणुष्व समाहिता
આ વિષયમાં મહર્ષિ વશિષ્ઠે પ્રાચીનકાળે વામનસ્વામીનું દર્શન કરીને એક ગાથા ગાઈ હતી; તેને એકાગ્ર મનથી સાંભળો।
Verse 10
स्नात्वा तु पुष्करे तीर्थे दृष्ट्वा विष्णुपदं ततः । अपि कृत्वा महत्पापं किमतः परितप्यते
પુષ્કર તીર્થમાં સ્નાન કરીને પછી વિષ્ણુપદનું દર્શન કરવાથી, મહાપાપ કર્યું હોય તોય—પછી શા માટે શોક કરવો?
Verse 11
यस्तत्रोपानहौ दद्याद्ब्राह्मणाय यतव्रतः । स यानवरमारूढो विष्णुलोके महीयते
જે ત્યાં વ્રતનિષ્ઠ અને સંયમી બની બ્રાહ્મણને એક જોડી પાદુકા દાન આપે છે, તે વિષ્ણુલોકમાં ઉત્તમ વાહન પર આરૂઢ હોય તેમ મહિમાવંત થાય છે।
Verse 114
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्र माहात्म्ये वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘વામનસ્વામી-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।