Adhyaya 220
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર દેવીને ઉપદેશ આપતાં પ્રભાસક્ષેત્રના દક્ષિણ ભાગમાં સ્થિત ‘ત્રિલોકપૂજિત’ વૃષધ્વજેશ્વરનું દર્શન કરવા દિશા-સૂચન આપે છે, જેથી યાત્રિકને ચોક્કસ સ્થાનનો સંકેત મળે. ત્યારબાદ શિવતત્ત્વનું વર્ણન થાય છે—શિવ અક્ષર અને અવ્યક્ત છે, તેમના પરે કોઈ પરમ તત્ત્વ નથી; યોગ દ્વારા તેઓ અનુભૂતિગમ્ય છે; અને સર્વવ્યાપી મહાપુરુષ છે, જેમના હાથ-પગ, નેત્ર, શિર અને મુખ સર્વત્ર છે એમ સર્વાત્મભાવથી સ્તુતિ થાય છે. પૃથુ, મરુત્ત, ભરત, શશબિંદુ, ગય, શિબી, રામ, અંબરીષ, માંધાતા, દિલીપ, ભગીરથ, સુહોત્ર, રંતિદેવ, યયાતિ, સગર વગેરે રાજાઓના દૃષ્ટાંતથી કહેવામાં આવે છે કે તેમણે પ્રભાસમાં આવી યજ્ઞો સહિત વૃષધ્વજેશ્વરની પૂજા કરી અને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો. જન્મ-મરણ, જરા-વ્યાધિ અને ક્લેશભર્યા સંસારનું પુનઃપુનઃ સ્મરણ કરાવી, અસારમાં શિવાર્ચનને જ ‘સાર’ ગણાવ્યું છે. ભક્તિને સમૃદ્ધિ આપનાર શક્તિ તરીકે દર્શાવવામાં આવી છે—ભક્તને ચિંતામણિ અને કલ્પદ્રુમ સમાન લાભ, અને કુબેર પણ સેવક સમાન થાય એવી ઉપમા. અલ્પ ઉપચારની મહિમા પણ છે: માત્ર પાંચ પુષ્પોથી પૂજન કરવાથી પણ દસ અશ્વમેધનું ફળ મળે. વૃષધ્વજની નજીક વૃષદાન પાપક્ષય અને તીર્થયાત્રાના પૂર્ણ ફળ માટે વિધાનરૂપે જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं त्रैलोक्यपूजितम् । वृषध्वजेश्वरं नाम स्थितं दक्षिणतस्तथा
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી, ત્યારબાદ દક્ષિણ દિશામાં સ્થિત ત્રિલોકપૂજિત દેવ ‘વૃષધ્વજેશ્વર’ પાસે જવું જોઈએ।
Verse 2
यत्तदक्षरमव्यक्तं परं यस्मान्न विद्यते । योगगम्यमनाद्यंतं वृषभध्वज संमितम्
જે અક્ષર, અવ્યક્ત, પરમ તત્ત્વ છે—જેનાથી પરે કશું નથી; જે યોગથી જ ગમ્ય, અનાદિ અને અનંત છે—તે જ ‘વૃષભધ્વજ’ (શિવ) તરીકે જાણવું।
Verse 3
सर्वाश्चर्यमयं देवि बुद्धिग्राह्यं निरामयम् । विश्वतः पाणिपादं च विश्वतोऽक्षिशिरोमुखम्
હે દેવી, તે સર્વથા આશ્ચર્યમય છે—શુદ્ધ બુદ્ધિથી ગ્રાહ્ય, નિરામય; જેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે અને જેના નેત્ર, શિર તથા મુખ સર્વ દિશામાં છે।
Verse 4
तं च देवं चिरं स्थाणुं वृषभध्वजसंज्ञितम् । पृथुर्मरुच्च भरतः शशबिन्दुर्गयः शिबिः
તે પ્રાચીન, અચલ દેવ ‘વૃષભધ્વજ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; પૃથુ, મરુત્ત, ભરત, શશબિંદુ, ગય અને શિબિએ તેની આરાધના કરી।
Verse 5
रामोंऽबरीषो मांधाता दिलीपोऽथ भगीरथः । सुहोत्रो रंतिदेवश्च ययातिः सगरस्तथा
તેમજ રામ, અંબરીષ, માંધાતા, દિલીપ અને ભગીરથ; સુહોત્ર, રંતિદેવ, યયાતિ તથા સગરએ પણ તેની પૂજા કરી।
Verse 6
षोडशैते नृपा धन्याः प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः । वृषध्वजेशमाराध्य यज्ञैरिष्ट्वा दिवं गताः
આ સોળ ધન્ય રાજાઓ પ્રભાસ ક્ષેત્રનો આશ્રય લઈને રહ્યા. વૃષધ્વજેશ (શિવ)ની આરાધના કરીને અને યજ્ઞો કરીને તેઓ સ્વર્ગને પામ્યા.
Verse 7
सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः । असारे दग्धसंसारे सारं तत्र शिवार्चनम्
હું સત્ય કહું છું, હિતકારી કહું છું, અને વારંવાર સાર જ કહું છું. આ અસારમાં, દગ્ધ સંસારમાં સાચો સાર તો શિવાર્ચન જ છે.
Verse 8
पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः पुनः क्लेशः पुनर्जरा । अहरहर्घटीन्यायो न कदाचिदपीदृशः
ફરી જન્મ, ફરી મૃત્યુ; ફરી ક્લેશ, ફરી જરા—દરરોજ, ક્ષણક્ષણ આ પુનરાવર્તન કદી અન્યથા થતું નથી.
Verse 9
तदा श्वेतस्य संसारग्रन्थेरत्यन्तदुर्भिदः । परं निर्मूलविच्छेदि क्रियतां तद्भवार्चनम्
અતઃ અતિ દુર્ભેદ્ય સંસાર-ગ્રંથિને મૂળથી જ કાપી નાખનાર પરમ ઉપાય—ભવ (શિવ)ની આરાધના—કરવી જોઈએ.
Verse 10
तस्य चिन्तामणिर्गेहे तस्य कल्पद्रुमः कुले । कुबेरः किंकरस्तस्य भक्तिर्यस्य शिवे स्थिता
જેનાં શિવમાં ભક્તિ સ્થિર છે, તેના ઘરમાં ચિંતામણિ છે, તેના કુળમાં કલ્પદ્રુમ છે, અને કુબેર પણ તેનો સેવક બની જાય છે.
Verse 11
सेयं लक्ष्मीः पुरा पुंसां सेयं भक्तिः समीहिता । सेयं श्रेयस्करी मूर्तिर्भक्तिर्या वृषभध्वजे
આ જ મનુષ્યો માટે સાચી લક્ષ્મી છે; આ જ ઇચ્છનીય ભક્તિ છે. આ જ કલ્યાણકારી મૂર્તિ છે—વૃષભધ્વજ (શિવ) પ્રત્યેની ભક્તિ.
Verse 12
पुष्पैः पंचभिरप्यत्र पूजयित्वा महेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः
અહીં માત્ર પાંચ પુષ્પોથી પણ મહેશ્વરની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોના સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 13
वृषभस्तत्र दातव्यो वृषभध्वज संनिधौ । सर्वपातकनाशार्थं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
વૃષભધ્વજ (શિવ)ના સાન્નિધ્યમાં ત્યાં વૃષભનું દાન કરવું જોઈએ—યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનારોએ—સર્વ પાતકોના નાશ માટે.
Verse 220
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वृषभध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિ-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’ ભાગમાં ‘વૃષભધ્વજેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.