Adhyaya 32

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु देवदेवेष्वसौ मुनिः । शतवर्षाणि तत्रस्थस्तपसे प्रस्थितो द्विजः

ઈશ્વરે કહ્યું—દેવદેવો પ્રસ્થાન કર્યા પછી તે દ્વિજ મુનિ ત્યાં જ રહી સો વર્ષ સુધી તપસ્યામાં પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 2

आश्रमादुत्तरात्तस्माद्दिव्यां दिशमथो त्तराम् । सुभद्रापि महाभागा तस्य या परिचारिका

તે આશ્રમના ઉત્તર ભાગથી તેઓ દિવ્ય ઉત્તર દિશા તરફ વળ્યા; અને તેમની પરિચારિકા મહાભાગા સુભદ્રા પણ સાથે નીકળી।

Verse 3

अस्त्रादानेऽसमर्था सा ऋषिं प्रोवाच भामिनी । नाहं नेतुं समर्थास्मि शस्त्राण्यालभ्य पाणिना

અસ્ત્ર આપવામાં અસમર્થ તે ભામિની ઋષિને બોલી— “હું હાથમાં ઉઠાવીને પણ આ શસ્ત્રો લઈ જવા સમર્થ નથી।”

Verse 4

जलेन सह तद्वीर्यं पीतवान्स ऋषिस्ततः । आत्मसंस्थानि सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राण्यसौ मुनिः । कारयित्वोत्तरामाशां जगाम तपसां निधिः

પછી તે ઋષિએ જળ સાથે તે વીર્યશક્તિ પાન કરી. તપોનિધિ એ મુનિએ સર્વ દિવ્ય અસ્ત્રોને પોતાના અંદર સ્થાપિત કરી, ત્યારબાદ ઉત્તર દિશા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 5

गंगाधरं शुक्लतनुं सर्प्पैराकीर्णविग्रहम् । शिववत्सुखदं पुंसामपश्यत्स हिमाचलम्

તેણે હિમાચલને જોયો— ગંગાધર, શ્વેત-તનુ, સર્પોથી અલંકૃત દેહવાળો, અને શિવ સમાન મનુષ્યોને સુખ આપનાર।

Verse 6

तथाश्रमं ददर्शोच्चैरश्वत्थैः परिपालितम् । चंद्रभागोपकंठस्थं समित्पुष्पकुशान्वितम्

પછી તેણે ઊંચા અશ્વત્થ વૃક્ષોથી સુરક્ષિત એવો આશ્રમ જોયો; તે ચન્દ્રભાગા નદીના કાંઠે સ્થિત હતો અને સમિધા, પુષ્પ તથા કુશથી યુક્ત હતો।

Verse 7

स तस्मिन्मुनिशादूलो ह्यवसन्मुनिभिः सह । सुभद्रया च संयुक्तश्चंद्रश्चंद्रिकया यथा

તે મુનિશાર્દૂલ ત્યાં અન્ય મુનિઓ સાથે નિવાસ કરતો હતો. તે સુભદ્રા સાથે એવો સંયુક્ત હતો, જેમ ચંદ્રમા ચાંદની સાથે સંયુક્ત હોય છે।

Verse 8

एकदा वसतस्तस्य सुभद्रा परिचारिका । स्नानार्थं यातुमारब्धा चतुर्थेऽह्नि रजस्वला

એક વખત તે ત્યાં વસતો હતો ત્યારે, પરિચારિકા સુભદ્રા—રજસ્વલા અવસ્થાના ચોથા દિવસે—સ્નાન માટે જવા તૈયાર થઈ।

Verse 9

व्रजन्त्या च तया दृष्टं कौपीनाच्छादनं पुनः । परि त्यक्तं विदित्वैवं दैवयोगाद्गृहाण सा

જતાં જતાં તેણે ફરી એક કૌપીન-આચ્છાદન જોયું. તે પરિત્યક્ત છે એમ જાણી, દૈવયોગે તેણે તેને ઉઠાવી લીધું।

Verse 10

परिधाय पुनः सा तु कौपीनं रेतसायुतम् । एकांते स्नातुमारब्धा जलाभ्याशे यथासुखम्

તેણે ફરી તે કૌપીન પહેર્યું, જે રેતસથી યુક્ત (દાગદાર) હતું. પછી તે એકાંતમાં જળની નજીક, મનગમતું સ્નાન કરવા લાગી।

Verse 11

ततो देवी यथाकाममकस्माद्वीक्षते हि सा । स्वोदरस्थं समुत्पन्नं गर्भं गुरुभरालसा

પછી તે દેવી યથેચ્છા રહેતાં અચાનક નજર કરી. તેણે પોતાના ઉદરમાં ઉત્પન્ન થયેલ ગર્ભ જોયો; તેના ભારે ભારથી તે શિથિલ થઈ ગઈ।

Verse 12

शोचयित्वात्मनात्मानमगर्भाहमिहागता । तत्केन मन्दभागिन्या ममैवं दूषणं कृतम्

મનમાં ને મનમાં શોક કરતી તે બોલી: 'હું અહીં આવી ત્યારે ગર્ભવતી નહોતી. તો પછી મારા જેવી મંદભાગી પર આ દૂષણ કોણે લગાડ્યું?'

Verse 13

लज्जाभिभूता सा तत्र प्रविश्याश्वत्थवाटिकाम् । तत्र तं सुषुवे गर्भमविज्ञाय कुतो ह्ययम्

લજ્જાથી વ્યાકુળ થઈને તેણે પીપળાની વાટિકામાં પ્રવેશ કર્યો. આ ગર્ભ ક્યાંથી આવ્યો તે જાણ્યા વિના જ તેણે ત્યાં બાળકને જન્મ આપ્યો.

Verse 14

पुनरेव हि सा स्नात्वा अविज्ञायात्मदुष्कृतम् । शापं दातुं समारब्धा गर्भकर्त्तरि दुःसहम्

ફરીથી સ્નાન કરીને, પોતાના દુષ્કૃત્યને જાણ્યા વિના, તેણે ગર્ભના કરનારને અસહ્ય શાપ આપવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 15

ज्ञानाद्वा यदि वाज्ञानाद्येनेयं दूषणा कृता । सोऽद्यैव पंचतां यातु यद्यहं स्यां पतिव्रता

'જાણ્યે કે અજાણ્યે, જેણે પણ આ દૂષણ કર્યું છે, જો હું પતિવ્રતા હોઉં, તો તે આજે જ મૃત્યુ પામે.'

Verse 16

यद्यहं मनसा वापि कामये नापरं पतिम् । एतेन सत्यवाक्येन यातु जारः स्वयं क्षयम्

'જો મેં મનથી પણ અન્ય પતિની કામના ન કરી હોય, તો આ સત્ય વચનથી તે જાર (વ્યભિચારી) સ્વયં નાશ પામે.'

Verse 17

एवं शप्त्वा तु तं देवी ह्यज्ञात्वा गर्भकारिणम् । पुनर्यातुं समारब्धा तद्दधीचिनिकेतनम्

આ રીતે તેને શાપ આપી—સાચો ગર્ભકાર કોણ છે તે અજાણ રહી—દેવી ફરી દધીચિના નિવાસ તરફ પરત જવા તૈયાર થઈ।

Verse 18

तत्र चार्कप्रतीकाशं गर्भमुत्सृज्य सा तदा । प्राप्ता तपोवनं रम्यं यत्रासौ मुनिपुंगवः

ત્યાં તેણે સૂર્યસમાન તેજસ્વી બાળકને મૂકીને, તે રમ્ય તપોવનમાં પહોંચી, જ્યાં તે મુનિશ્રેષ્ઠ નિવાસ કરતા હતા।

Verse 19

अत्रांतरे सर्वदेवा लोकपाला महाबलाः । अस्त्राणां कारणार्थाय मुनेराश्रममागताः

આ દરમિયાન સર્વ દેવો અને મહાબળવાન લોકપાલો, દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવવાના કારણ અને ઉપાય માટે, મુનિના આશ્રમમાં આવ્યા।

Verse 20

उवाच तं मुनिं शक्रो न्यासो यस्तव सुव्रत । दत्तोऽस्माभिस्तु शस्त्राणां तानि क्षिप्रं प्रयच्छ नः

શક્રે તે મુનિને કહ્યું—“હે સુવ્રત! અમે તને સોંપેલો શસ્ત્રન્યાસ, તે શસ્ત્રો અમને ત્વરિત આપ।”

Verse 21

ऋषिराह पुरा यत्र स्थापि तानि ममाश्रमे । तत्रैव तानि तिष्ठंति न चानीतानि वासव

ઋષિએ કહ્યું—“હે વાસવ! મારા આશ્રમમાં જ્યાં પહેલાં તે સ્થાપિત કરાયા હતા, ત્યાં જ તે છે; અહીં લાવવામાં આવ્યા નથી।”

Verse 22

यत्तु तेषां बलं वीर्यं संग्रामे शत्रुसूदन । तन्मया पीतमखिलं सह तोयेन वासव

હે શત્રુસૂદન વાસવ! યુદ્ધમાં તેમનું જે બળ અને પરાક્રમ હતું, તે મેં જળ સાથે સંપૂર્ણપણે પી લીધું છે.

Verse 23

एवं स्थिते मयाऽस्त्राणि यदि देयानि तेऽनघ । ततोस्थीनि प्रयच्छामि तदाकाराणि सुव्रत

હે અનઘ! આવી સ્થિતિમાં જો મારા અસ્ત્રો તને આપવાના હોય, તો હે સુવ્રત, હું તે જ આકારોમાં મારી અસ્થિઓ અર્પણ કરું છું.

Verse 24

एवमुक्तः सहस्राक्षस्तमाह मुनिसत्तमम् । नान्येषु तद्बलं रौद्रं यत्तु तेषु व्यवस्थितम्

આ રીતે કહ્યા પછી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) મુનિશ્રેષ્ઠને બોલ્યો—જે રૌદ્ર બળ તે (અસ્ત્રોમાં) સ્થિત છે, તે અન્ય ક્યાંય નથી.

Verse 25

यस्मात्तेषु विनिक्षिप्य सहस्रांशं स्वतेजसाम् । अस्माकं दत्तवान्रुद्रो रक्षार्थं जगतां शिवः

કારણ કે જગતોના શિવ રુદ્રે પોતાના તેજનો સહસ્રાંશ તે (અસ્ત્રોમાં) સ્થાપી, સૃષ્ટિ-રક્ષાર્થે અમને અર્પણ કર્યો છે.

Verse 26

तद्वयं तानि सर्वाणि गृहीत्वा च व्यवस्थिताः । लोकस्य रक्षणार्थाय संज्ञेयं तेन लोकपाः

અતએવ અમે તે સર્વ (અસ્ત્રો) ધારણ કરીને કર્તવ્યમાં સ્થિત છીએ; લોક-રક્ષાર્થે જ—એથી અમે ‘લોકપાલ’ કહેવાઈએ છીએ.

Verse 27

अमीषामपि शस्त्राणा मुत्तमं वज्रमिष्यते । तद्धारणाद्यतोऽस्माकं देवराजत्वमिष्यते

આ બધાં શસ્ત્રોમાં વજ્રને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. કારણ કે તેને ધારણ કરવાથી અમારું દેવરાજત્વ—ઇન્દ્રપદ—નિશ્ચિત રીતે સ્થિર અને પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 28

वज्रादप्युत्तमं चक्रं यत्तद्विष्णुपरिग्रहे । दैत्यदानवसंघानां तदायत्तो जयोऽभवत्

પરંતુ વજ્રથી પણ ઉત્તમ તે ચક્ર છે, જે વિષ્ણુના કરમાં શોભે છે. દૈત્ય-દાનવોના સમૂહો પર વિજય તે જ પર આધારિત રહ્યો.

Verse 29

तस्मात्तानि यथास्माभिः प्राप्यते मुनिसत्तम । तथा कुरुष्व संचिन्त्य कार्यं कार्यविदां वर

અતએવ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સમ્યક વિચાર કરીને એવું કરો કે તે (શસ્ત્રો) અમને પ્રાપ્ત થાય. હે કાર્યવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, યોગ્ય કર્મનું આયોજન કરો.

Verse 30

एवमुक्ते मुनिः प्राह तं शक्रं पुरतः स्थितम् । तत्प्राप्त्यर्थमुपायं तु कथयामि तवापरम्

આવું કહેવાતાં, સામે ઊભેલા શક્રને મુનિએ કહ્યું—“તેને પ્રાપ્ત કરવા માટે હું તને બીજો ઉપાય કહું છું.”

Verse 31

यान्येतानि ममास्थीनि यूयं तैस्तानि सर्वशः । निर्मापयध्वं शस्त्राणि तदाकाराणि सर्वशः

મારી આ અસ્થિઓનો ઉપયોગ કરીને તમે તે શસ્ત્રોને સંપૂર્ણ રીતે બનાવડાવો—એ જ આકાર-રૂપ પ્રમાણે સર્વ રીતે તેમ જ ઘડો.

Verse 32

एतानि तत्समुत्थानि तेषामप्यधिकं बलम् । साधयिष्यति भवतां संग्रामे यन्ममेहितम्

આ અસ્થિઓમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા શસ્ત્રો તેમના કરતાં પણ અધિક બળવાન થશે; યુદ્ધમાં તે તમારાં માટે મારો અભિપ્રાય સિદ્ધ કરશે।

Verse 33

तमुवाच ततः शक्रो दधीचिं तपसोनिधिम् । प्राणहारं प्रकर्तुं ते नाहं शक्तो यमिच्छसि

પછી શક્ર (ઇન્દ્ર) તપોનિધિ દધીચિને કહ્યું—“તમે જેમ ઇચ્છો તેમ તમારા પ્રાણ હરણ કરવા હું સમર્થ નથી।”

Verse 34

न चामृतस्य तेऽस्थीनि ग्रहीतुं शक्तिरस्ति नः । तस्मात्सर्वं समालोच्य यत्कर्तव्यं तदुच्यताम्

તપથી અમૃતત્વ પામેલાં તમારા અસ્થિઓ ગ્રહણ કરવાની શક્તિ પણ અમારે નથી; તેથી સર્વ વિચાર કરીને જે કર્તવ્ય હોય તે કહો।

Verse 35

एवमुक्तो मुनिः प्राह एतदेव कलेवरम् । त्यजामि स्वयमेवाहं देव कार्यार्थसिद्धये

આવું સાંભળીને મુનિ બોલ્યા—“દેવકાર્ય સિદ્ધ થાય તે માટે હું સ્વયં આ દેહનો ત્યાગ કરીશ।”

Verse 36

अध्रुवं सर्वदुःखानामाश्रयं सुजुगुप्सितम् । यदा ह्येतत्तदा युक्तः परित्यागोऽस्य सांप्रतम्

આ દેહ અધ્રુવ છે, સર્વ દુઃખોનું આશ્રય છે અને ખરેખર ત્યાજ્ય છે; તેથી હવે તેનો પરિત્યાગ કરવો જ યોગ્ય છે।

Verse 37

अस्य त्यागेन मे दुःखं संसारोत्थं न जायते । यस्माज्जन्मांतरे जातो मृतोपि हि भवेत्पुनः

આનો ત્યાગ કરવાથી મને સંસારજન્ય દુઃખ ઉત્પન્ન થતું નથી; કારણ કે જે અન્ય જન્મમાં જન્મ્યો છે, તે મરીને પણ ફરી જન્મ લે છે.

Verse 38

भार्या भगिनी दुहिता स्वकर्मफलयोजनात् । जाता तेनैव संसारे रतिकार्ये जुगुप्सिता

પોતાના કર્મફળના બંધનથી આ જ સંસારમાં એ જ જીવ પત્ની, બહેન કે પુત્રી બને છે; માત્ર રતિ-કાર્ય માટે તેને ઇચ્છવું ઘૃણાસ્પદ છે.

Verse 39

यस्माच्च स्वयमेवैतद्वपुस्त्यजति वै ध्रुवम् । तस्मादस्य परित्यागो वरः कार्योऽचिरात्स्वयम्

કારણ કે આ દેહ નિશ્ચયે પોતે જ છૂટી જાય છે; તેથી તેનો પરિત્યાગ સ્વયં જ શીઘ્ર અને સંકલ્પપૂર્વક કરવો શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 40

एवं पुरंदरस्याग्रे संकीर्त्य स महामुनिः । दधीचिः प्राणसंहारं कृतवान्सत्वरं तदा

આ રીતે પુરંદર (ઇન્દ્ર) સમક્ષ પોતાનો સંકલ્પ ઉચ્ચારી, મહામુનિ દધીચિએ ત્યારે ત્વરિત પ્રાણસંહાર (પ્રાણપ્રત્યાહાર) કર્યો.

Verse 41

गतासुं तं विदित्वैवं विबुधास्तत्कलेवरम् मां । सशोणितनिर्मुक्तं कथं कार्यं व्यचिंतयन्

એ રીતે તેઓ પ્રાણરહિત થયા છે એમ જાણી, દેવોએ રક્તથી મુક્ત થયેલા તેમના દેહ વિષે ‘હવે શું કરવું?’ એમ વિચારી રહ્યું।

Verse 42

ततस्तदस्थिशुद्ध्यर्थमुवाचेदं सुरेश्वरः । गौरीणां कर्कशा जिह्वा ता एतदुत्खिदंत्विति

પછી તે અસ્થિઓની શુદ્ધિ માટે દેવેશ્વરે કહ્યું— “ગૌરીઓની કર્કશ જીભો આને સારી રીતે ઘસીને શુદ્ધ કરે।”

Verse 43

ततस्तैर्विबुधैर्नंदा यदा लोकेषु संस्थिता । ध्याता तदोपयाता सा सखीभिः परिवारिता

પછી લોકોમાં પ્રતિષ્ઠિત નંદાનું તે દેવોએ ધ્યાન કર્યું; ત્યારે તે સખી ગોમાતાઓથી પરિભ્રમિત થઈ તત્ક્ષણે તેમની પાસે આવી પહોંચી।

Verse 44

नंदा सुभद्रा सुरभिः सुशीला सुमनास्तथा । इति गोमातरः पंच गोलोकाच्च समागताः

નંદા, સુભદ્રા, સુરભિ, સુશીલા અને સુમના—આ રીતે પાંચ ગોમાતાઓ ગોલોકમાંથી આવી પહોંચ્યા।

Verse 45

ऊचुस्तान्विबुधान्सर्वानस्माभिर्यत्प्रयोजनम् । कर्त्तव्यं तत्करिष्यामः कथ्यतां सुविचारितम्

તેઓએ તે સર્વ દેવોને કહ્યું— “અમારા દ્વારા તમારું જે પ્રયોજન હોય, જે કર્તવ્ય કરવાનું હોય, તે અમે કરીશું; સુવિચાર કરીને સ્પષ્ટ કહો।”

Verse 46

देवा ऊचुः । यदेतदृषिणा त्यक्तं स्वयमेव कलेवरम् । एतन्मांसादिनिर्मुक्तं क्रियतामस्थिपंजरम्

દેવોએ કહ્યું— “ઋષિએ સ્વયં ત્યાગેલું આ શરીર, જે હવે માંસાદિથી મુક્ત છે, તેને અસ્થિ-પંજરરૂપે ગોઠવવામાં આવે।”

Verse 47

तत्कृत्वा गर्हितं कर्म देवादेशात्सुदारुणम् । पुनः पितामहं द्रष्टुं गतास्ताः सुरसत्तमाः

દેવોના આદેશથી, નિંદનીય હોવા છતાં, તે અતિ દારુણ કર્મ કરીને, તે શ્રેષ્ઠ દેવગણ ફરી પિતામહ બ્રહ્માને દર્શન કરવા ગયા।

Verse 48

ततस्तु दारुणं कर्म यच्च ताभिरनुष्ठितम् । पितामहस्य तत्सर्वं समाचख्युर्यथातथम्

પછી તેમણે પોતાના દ્વારા કરાયેલું તે દારુણ કર્મ જે રીતે બન્યું હતું તે રીતે જ બધું પિતામહ બ્રહ્માને કહી સંભળાવ્યું।

Verse 49

तच्छ्रुत्वा विबुधान्सर्वान्समाहूय पितामहः । सर्वगात्रेष्वस्पृशत सुरभीः शुद्धिकाम्यया

આ સાંભળીને પિતામહે સર્વ દેવોને બોલાવી, શુદ્ધિની ઇચ્છાથી સુરભીને તેના સર્વ અંગોમાં સ્પર્શ કર્યો।

Verse 50

तास्तु तैर्विबुधैः स्पृष्टाः सुपूताः समवस्थिताः । मुखमेकं परं तासां न स्पृष्टमशुचि स्मृतम्

પરંતુ તે ગોમાતાઓને દેવોએ સ્પર્શ કરતાં તેઓ સંપૂર્ણ પવિત્ર બની સ્થિર થયા; છતાં તેમનો એક ભાગ—મુખ—સ્પર્શાયો નહીં, કારણ કે તે અશુચિ માનવામાં આવ્યો।

Verse 51

अपवित्रं भवेत्तासां मुखमेकं जुगुप्सितम् । शेषं शरीरं सर्वासां विशिष्टं तु सुरैः कृतम्

તેમનો મુખભાગ એકલો જ અપવિત્ર અને ત્યાજ્ય ગણાય છે; પરંતુ બાકીની સમગ્ર દેહરાશિ દેવોએ વિશિષ્ટ અને ઉત્તમ બનાવી છે।

Verse 52

सरस्वत्या तु ताः प्रोक्ता भवंत्यो ब्रह्मघातिकाः । अन्यथा कारणात्कस्मान्न स्पृष्टममरैर्मुखम्

સરಸ್ವતીએ તેમને કહ્યું—“તમે બ્રાહ્મણહત્યાના દોષી છો; નહિતર અમર દેવોએ તમારું મુખ કેમ ન સ્પર્શ્યું હોત?”

Verse 53

ततस्ताभिस्तु सा प्रोक्ता देवी तत्र सरस्वती । नैतत्ते वचनं युक्तं वक्तुमेवंविधं मुखम्

પછી ત્યાં દેવી સરસ્વતીએ તેમને કહ્યું—“આવું વચન બોલવું તમને યોગ્ય નથી; તમારા જેવા મુખને આવી વાણી શોભતી નથી।”

Verse 54

अस्माकमेव हृदयमनेन वचसा त्वया । निर्दग्धं येन तस्मात्त्वमचिराद्दाहमाप्स्यसि

“આ જ વચનોથી તું અમારા હૃદયને દગ્ધ કર્યું છે; તેથી ટૂંક સમયમાં તું પણ દાહને પામશે।”

Verse 55

शापं दत्त्वा ततस्तस्याः सरस्वत्यास्तु तास्तदा । गोलोकं गतवत्यस्तु सुरभ्यः सुरपूजिताः

આ રીતે સરસ્વતીને શાપ આપી, દેવોથી પૂજિત તે સૂરભિઓ ત્યારે ગોલોકને પ્રસ્થાન કરી ગઈ।

Verse 56

आहूय विश्वकर्माणं तक्षाणं सुरसत्तमाः । अस्माकं कुरु शस्त्राणि तमाहुर्युद्धकारणात्

પછી દેવશ્રેષ્ઠોએ શિલ્પી વિશ્વકર્માને બોલાવી કહ્યું—“યુદ્ધના કારણસર અમારા માટે શસ્ત્રો બનાવ।”

Verse 57

एतद्वचनमाकर्ण्य तानि पूतैर्नवैर्दृढैः । अस्त्राणि कारयामास दर्धोचेरस्थिसंचयैः

આ વચન સાંભળી તેણે દધીચિના અસ્થિસંચયમાંથી નવા, દૃઢ અને પવિત્ર શસ્ત્રો ઘડાવ્યાં।

Verse 58

प्रमाणाकारयुक्तानि देवानां तानि संयुगे । अजेयानि यथा चासंस्तथा चासौ विनिर्ममे

યુદ્ધમાં દેવતાઓ માટે યોગ્ય પ્રમાણ અને આકાર સાથે તેણે તે શસ્ત્રો અજય રહે તે રીતે ઘડ્યાં; એમ જ તેણે બનાવ્યાં।

Verse 59

वज्रमिंद्रस्य शक्तिं च वह्नेर्दंडं यमस्य च । खड्गं तु निऋतेः पाशं सम्यक्चक्रे प्रचेतसः

ઇન્દ્ર માટે વજ્ર, અગ્નિ માટે શક્તિ, યમ માટે દંડ, નિઋતિ માટે ખડ્ગ અને પ્રચેતસ (વરુણ) માટે પાશ—આ બધું તેણે સમ્યક રીતે બનાવ્યું।

Verse 60

वायोर्ध्वजं कुबेरस्य गदां गुर्वीं च निर्ममे । विश्वकर्मा तथा शूलमीशानस्य च निर्ममे

વાયુ માટે ધ્વજ અને કુબેર માટે ભારે ગદા તેણે બનાવી; તેમજ વિશ્વકર્માએ ઈશાન (શિવ) માટે શૂલ પણ ઘડ્યું।

Verse 61

गृहीत्वैतानि वै देवाः शस्त्राण्यस्त्रबलं तदा । विजेतुं च ततो दैत्यान्दानवांश्च गतास्तदा

આ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રબળ ધારણ કરીને દેવતાઓ ત્યારે દૈત્ય અને દાનવોને જીતવા માટે પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 62

अत्रांतरे सुभद्रापि दधीचेरौर्ध्वदैहिकम् । कृत्वा तैर्मुनिभिः सार्धमन्वेष्टुं सा गता सुतम्

દરમિયાન, સુભદ્રા પણ દધીચિની ઉત્તરક્રિયા કરીને તે મુનિઓની સાથે પોતાના પુત્રની શોધમાં ગઈ.

Verse 63

अश्वत्थवाटिकायां च तमपश्य न्मनोरमम् । दृष्ट्वा रोदिति जीवंतं मुक्त्वा बाष्पमथाचिरम्

પીપળાની વાટિકામાં તેણે તે મનોહર બાળકને જોયો. તેને જીવિત જોઈને તે આંસુ સારતી રડવા લાગી.

Verse 64

अंबेत्याभाष्य तेनोक्ता मा रोदीस्त्वं यशस्विनि । सर्वं पुराकृतस्यैतत्फलं तव ममापि हि

તેણે 'મા' કહીને સંબોધતા કહ્યું, "હે યશસ્વિની! તું રડ નહિ. આ બધું તારા અને મારા પૂર્વકૃત કર્મોનું જ ફળ છે."

Verse 65

यद्यथा यत्र येनेह कर्म जन्मांतरार्जितम् । तदवश्यं हि भोक्तव्यं त्यज शोकमतोऽखिलम्

જન્માંતરમાં જેણે, જ્યાં, જેવી રીતે કર્મ અર્જિત કર્યા છે, તે અવશ્ય ભોગવવા પડે છે; તેથી તું સઘળો શોક તજી દે.

Verse 66

मत्परित्यागलज्जा च न ते कार्येह सुन्दरि । फलं पुराकृतस्यैतद्भोक्तव्यं तन्मयापि हि

હે સુંદરી! મારો ત્યાગ કરવા બદલ તારે લજ્જિત થવાની જરૂર નથી. આ પૂર્વકૃત કર્મનું ફળ છે, જે મારે પણ ભોગવવું જ પડશે.

Verse 68

बालेनाभिहिता सा तु ध्यात्वा देवं जनार्द्दनम् । कृतांजलिरुवाचेदं कथ्यतां मे सुनिश्चितम्

બાળકે એમ કહ્યાથી તેણીએ ભગવાન જનાર્દનનું ધ્યાન કર્યું. પછી હાથ જોડીને બોલી— “મને નિશ્ચયપૂર્વક કહો, આનું નિશ્ચિત સત્ય શું છે?”

Verse 69

न विजानाम्यहं तथ्यं कस्यायं वीर्यसंभवः । तस्मात्कथय देवेश मम ते निश्चितं वचः

હું સત્ય જાણતી નથી— આ બાળક કોની શક્તિથી જન્મ્યો છે? તેથી, હે દેવેશ, તમારું નિશ્ચિત વચન મને કહો.

Verse 70

आहोक्ते मातरं कृष्णः सुभद्रां वै जनार्द्दनः । दधीचेस्तन यश्चायं भर्तुस्ते क्षेत्रसंभवः

ત્યારે જનાર્દન—શ્રીકૃષ્ણ—એ પોતાની માતા સુભદ્રાને કહ્યું— “આ દધીચિનો પુત્ર છે; તારા પતિ સાથે સંબંધિત આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તે ઉત્પન્ન થયો છે.”

Verse 71

तस्योत्पत्तिं विदित्वैवं सुभद्रा हृष्टमानसा । बालमंके समारोप्य अरोदीदार्तया गिरा

આ રીતે બાળકની ઉત્પત્તિ જાણીને સુભદ્રા હૃદયથી આનંદિત થઈ. બાળકને ગોદમાં બેસાડી, ભાવવિભોર વાણીથી તે રડી પડી.

Verse 72

आह बालक उत्पन्नः शोकस्य वद कारणम् । अथोक्तः स्तन्यरहितं कथं ते जीवितं धृतम्

તેણીએ કહ્યું— “હે બાળક, તું જન્મ્યો છે; તારા શોકનું કારણ કહો.” પછી પૂછ્યું— “માતાના દૂધ વિના તારો જીવ કેવી રીતે ટક્યો?”

Verse 73

यस्माच्चतुर्विधा सृष्टिर्जीवानां ब्रह्मणा कृता । जरायुजांडजोद्भिज्ज स्वेदजाश्च तथा स्मृताः

કારણ કે બ્રહ્માએ જીવસૃષ્ટિ ચાર પ્રકારની કરી છે—જરાયુજ (ગર્ભજ), અંડજ, ઉદ્ભિજ્જ (અંકુરજ) અને સ્વેદજ—એવું સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે।

Verse 74

नरस्त्रीनपुंसकाख्याश्च जातिभेदा जरायुजाः । चतुष्पदाश्च पशवो ग्राम्याश्चारण्यजास्तथा

પુરુષ, સ્ત્રી અને નપુંસક—જન્મભેદે વિવિધ—બધા જરાયુજ (ગર્ભજ) છે; તેમ જ ચતુષ્પદ પશુઓ પણ, ગ્રામ્ય હોય કે અરણ્યવાસી।

Verse 75

अण्डजाः पक्षिणः सर्वे मीनाः कूर्मसरीसृपाः । स्वेदजा मत्कुणा यूका दंशाश्च मशकास्तथा

બધા પક્ષીઓ અંડજ છે; તેમ જ માછલીઓ, કાચબા અને સરિસૃપો પણ. સ્વેદજમાં ખટમલ, જૂં, દંશક કીટ અને મચ્છર આવે છે।

Verse 76

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तृणगुल्मलता दयः । अन्येऽप्येवं यथायोगमंतर्भूताः सहस्रशः

ઉદ્ભિજ્જને સ્થાવર કહેવાયા છે—તૃણ, ગુલ્મ, લતા વગેરે. આ જ રીતે યોગ્ય સ્થાન અનુસાર અન્ય પણ હજારો રૂપો અંતર્ભૂત છે।

Verse 77

अण्डजाः पक्षपातेन जीवंति शिशवो भुवि । ऊष्मणा स्वेदजाः सर्वे उद्भिज्जाः सलिलेन हि

અંડજોના બચ્ચાં પૃથ્વી પર પાંખવાળા માતા-પિતાના પાલનથી જીવે છે. બધા સ્વેદજ ઉષ્માથી, અને ઉદ્ભિજ્જ નિશ્ચયે જળથી જીવંત રહે છે।

Verse 78

समुदायेन भूतानां पञ्चानामुद्भिजं भुवि । जरायुजाश्च स्तन्येन विना जीवितुमक्षमाः

પાંચ પ્રકારના પ્રાણીઓના સમૂહમાં, ઉદ્ભિજ્જો પૃથ્વી પર સારી રીતે વધે છે; પરંતુ જરાયુજો સ્તન્ય વિના જીવિત રહી શકતા નથી.

Verse 79

विना तेन कथं पुत्र त्वया प्राणा विधारिताः । तां तथा जननीं प्राह स च बाष्पाविलेक्षणाम्

“તે વિના, હે પુત્ર, તું પ્રાણ કેવી રીતે ધારણ કર્યા?” એમ કહી તેણે આંસુઓથી ધૂંધળી આંખોવાળી પોતાની માતાને તેમ પૂછ્યું.

Verse 80

अश्वत्थफलनिर्यासपानात्प्राणा मया धृताः । गौणं तदा तया तस्य पिप्पलादेति कल्पि तम्

તે બોલ્યો, “અશ્વત્થ (પીપળ) ફળનો રસ પીીને મેં પ્રાણ ધારણ કર્યા.” તેથી ત્યારે માતાએ તેને ગૌણ નામ ‘પિપ્પલાદ’ આપ્યું.

Verse 81

नाम तेन जगत्यस्मिन्नित्यं ख्यातं महात्मनः । तत्रस्थैर्मुनिभिस्तस्य कृताः सर्वैर्यथाक्रमम्

આ નામથી તે મહાત્મા આ જગતમાં સદાય પ્રસિદ્ધ થયો; અને ત્યાં નિવાસ કરનાર સર્વ મુનિઓએ તેના માટે ક્રમશઃ બધા સંસ્કાર કર્યા.

Verse 82

संस्काराः पिप्पलादस्य वेदोक्ता वेद पारगैः । षडंगोपांगसंयुक्ता वेदास्तेन समुद्धृताः । तदाश्रमनिवासिभ्यो मुनिभ्यश्च सुपुष्कलाः

પિપ્પલાદ માટે વેદપારંગત મુનિઓએ વેદોક્ત સંસ્કારો કર્યા. ષડંગ અને ઉપાંગોથી યુક્ત વેદોનું તેણે સમ્યક અધ્યયન કરીને તેને પ્રગટ કર્યું; અને તે આશ્રમનિવાસી મુનિઓ માટે તે અત્યંત ઉપકારક બન્યો.

Verse 83

पुनस्तत्र स्थितश्चासौ दृष्ट्वा मुनिकुमारकान् । स्वपित्रंकगतान्प्राह जननीं तां शुचिस्मिताम्

પછી ફરી ત્યાં રહી તેણે મુનિ-કુમારોને પિતૃગોદમાં બેઠેલા જોયા અને શુચિ સ્મિતવાળી પોતાની જનનીને સંબોધીને બોલ્યો।

Verse 84

पिता मे कुत्र भद्रं ते सुभद्रे कथय स्फुटम् । तदेकांतस्थितो येन बालक्रीडां करोम्यहम्

“મારા પિતા ક્યાં છે? તને મંગળ થાઓ—હે સુભદ્રે, સ્પષ્ટ કહો; જેથી હું ત્યાં એકાંતમાં રહી મારી બાળલીલા કરતો રહું.”

Verse 85

एवं सा जननी तेन यदा पृष्टा तपस्विनी । तदा रोदितुमारब्धा नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्

આ રીતે તેણે પૂછતાં તે તપસ્વિની જનની ત્યારે રડવા લાગી, અને કોઈ ઉત્તર જ ન બોલી।

Verse 86

रुदन्तीं तां समालोक्य कुद्धोऽसौ मुनिदारकः । किमसौ कुत्सितः कश्चिद्येन नाख्यासि तं मम

તેને રડતી જોઈ તે મુનિ-બાળક ક્રોધિત થયો—“શું મારા પિતા કોઈ નિંદ્ય છે, તેથી તું મને તેમના વિષે કહતી નથી?”

Verse 87

इत्युक्ते सुतमाहैवं विबुधैस्ते पिता हतः । कोपं त्यजस्व भद्रं ते दधीचिः कथितो मया

એવું કહ્યે પછી માતાએ પુત્રને કહ્યું—“દેવોએ તારા પિતાને હણ્યા. ક્રોધ ત્યજ, તને મંગળ થાઓ. મેં કહ્યું છે—તે દધીચિ હતા.”

Verse 88

कोपवह्निप्रदीप्तात्मा प्राह तां जननीं पुनः । किमपकृतं सुराणां मत्पित्रा कथयस्व तत्

ક્રોધાગ્નિથી પ્રજ્વલિત આત્માવાળા તેણે તે માતાને ફરીથી કહ્યું: 'મારા પિતાએ દેવોનું શું અહિત કર્યું હતું? તે મને કહો.'

Verse 89

सुभद्रोवाच । शस्त्राणां कारणान्मूढैर्हतोऽसौ मुनिपुंगवः प्र । यच्छन्नपि चान्यानि तदाकाराणि सुव्रत

સુભદ્રા બોલી: 'હે સુવ્રત! શસ્ત્રોના કારણે તે મૂર્ખાઓએ તે મુનિશ્રેષ્ઠની હત્યા કરી, જોકે તેમણે તેવા જ આકારના અન્ય શસ્ત્રો આપ્યા હતા.'

Verse 90

श्रुत्वैतद्वचनं सोऽपि मुनिरुग्रतपास्तदा । पिता मे यो हतो देवैस्तेषां कृत्यां महाबलाम्

આ વચન સાંભળીને તે ઉગ્ર તપસ્વી મુનિએ ત્યારે સંકલ્પ કર્યો: 'મારા પિતા જે દેવો દ્વારા હણાયા છે, તેમના માટે હું મહાબલી કૃત્યા (વિનાશક શક્તિ) સર્જીશ.'

Verse 91

उत्थाप्य पातयिष्यामि मूर्द्ध्नि प्राणापहारिकाम् । पितामहमहं मुक्त्वा नैव हन्यो भवेद्यदि

'હું તે પ્રાણહારિણી શક્તિને ઉઠાવીને તેમના મસ્તક પર પાડીશ. પિતામહ (બ્રહ્મા) ને છોડીને, જો કોઈ અવધ્ય ન હોય તો (હું બધાનો નાશ કરીશ).'

Verse 92

अन्यान्प्रमथयिष्यामि कृत्याशस्त्रेण संगतान् । शरणं यदि यास्यंति गीर्वाणा मद्भयातुराः । तथापि पातयिष्यामि तेनैव सह संगतान्

'કૃત્યા રૂપી શસ્ત્રથી હું તેમની સાથે જોડાયેલા અન્યોનો પણ સંહાર કરીશ. જો મારા ભયથી વ્યાકુળ દેવો શરણે જશે, તો પણ હું આશ્રય આપનારની સાથે તેમને પાડી દઈશ.'

Verse 93

मत्वैवं तमृषिं कुद्धं सर्वे ते सुरसत्तमाः । ब्रह्माणं शरणं प्राप्ता भयेन महताऽर्द्दिताः

એ ઋષિ આ રીતે ક્રોધિત થયો છે એમ જાણી તે સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવો મહાભયથી પીડિત થઈ બ્રહ્માજીની શરણમાં ગયા।

Verse 94

तांस्तस्य शरणं प्राप्ताञ्ज्ञात्वा देवः कृपान्वितः । तत्रैव गत्वा त्वरितं प्राह देवाञ्जनार्द्दनः

તેઓ તેની શરણમાં આવ્યા છે એમ જાણી કૃપાળુ ભગવાન જનાર્દન ત્યાં જ ત્વરિત જઈ દેવોને ઝડપથી સંબોધ્યા।

Verse 95

भवतां रक्षणोपायश्चिंतितोऽत्र मयाऽधुना । तेन तां मोहयिष्यामि कृत्यां हंतुमुपस्थिताम्

હવે મેં અહીં તમારાં રક્ષણનો ઉપાય વિચાર્યો છે; એ યુક્તિથી મારવા તૈયાર થઈ આવેલી તે કૃત્યાને હું મોહીત કરી દઈશ।

Verse 96

अत्रांतरे पिप्पलादः पितुर्वैरमनुस्मरन् । हंतुं सुरान्व्यवसितः प्रविवेश हिमाचलम्

આ દરમિયાન પિપ્પલાદ પિતાને લગતું વૈર યાદ કરીને, દેવોને મારવાનો નિશ્ચય કરી હિમાચલમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 97

श्रुत्वा तदप्रियं वाक्यं मातुर्वक्त्राद्विनिर्गतम् । पिप्पलादः पुनर्यातस्तस्मात्स्थानाद्धिमाचलम्

માતાના મુખમાંથી નીકળેલા તે અપ્રિય વચન સાંભળી પિપ્પલાદ તે સ્થાનથી ફરી હિમાચલ તરફ ગયો।

Verse 98

स्वर्गसोपानवत्पुंसां स्थलीभूतमिवांबरम् । शेषस्याभोगसंकाशं प्राप्तोऽसौ तुहिनाच लम्

તે તુહિનાચલ પર પહોંચ્યો; ત્યાં આકાશ જાણે ધરતી બની ગયું હોય—માનવો માટે સ્વર્ગસોપાન સમાન; અને શેષનાગના વળાંકો જેવું વિશાળ તથા વિસ્તૃત દેખાતું હતું।

Verse 99

प्रतिज्ञां कुरुते यत्र स्थितः स्थाणुरिवाचलः । हंतारो ये मम पितुस्तान्हनिष्यामि चारणात्

ત્યાં પર્વત પર થાંભલા સમો અચળ ઊભો રહી તેણે પ્રતિજ્ઞા લીધી—“જેઓએ મારા પિતાનું વધ કર્યું, તેમને સૌને હું નિશ્ચયે સંહાર કરીશ।”

Verse 100

कृत्याशस्त्रेण सकलानमर त्वेन गर्वितान् । तस्मिन्स्थितः प्रकुपितः शिवायतनसंसदि

તે શિવાલયની સભામાં ક્રોધિત થઈ રહ્યો અને કૃત્યા-શસ્ત્ર વડે અમરત્વના ગર્વમાં મત્ત થયેલ સૌને પાતાળ કરવા નિશ્ચય કર્યો।

Verse 101

अत्रस्थः साधयिष्यामि तां कृत्यां चिंतयन्हृदि । कृत्यां वा साधयिष्यामि यास्ये वा यमसादनम्

તે હૃદયમાં વિચાર્યો—“અહીં જ રહીને હું તે કૃત્યાને સિદ્ધ કરીશ. કૃત્યા સિદ્ધ થશે, નહીંતર હું યમસદન (મૃત્યુ) તરફ જઈશ।”

Verse 102

निर्द्वन्द्वो निर्भयो भूत्वा निराहारो ह्यहर्निशम् । सव्येन पाणिना सव्यं निर्मथ्योरुमहं पुनः

તે દ્વંદ્વરહિત અને નિર્ભય બની, દિવસ-રાત નિરાહાર રહ્યો; અને ફરી ડાબા હાથથી ડાબી જાંઘને મથીને ઘસવા લાગ્યો।

Verse 103

तस्मा दुत्पादयिष्यामि महाकृत्यामिति स्थितः । संवत्सरे तस्य गते ऊरुगात्राद्विनिःसृता

“હું અહીંથી એક મહાકૃત્યા ઉત્પન્ન કરીશ” એવો નિશ્ચય કરીને તે સ્થિર રહ્યો. એક વર્ષ વીતી ગયા પછી તે તેના ઊરુ-ભાગમાંથી પ્રગટ થઈ.

Verse 104

वडवा गुरुभारार्त्ता वाडवेनान्विता तदा । ऊरो र्निर्गत्य सा तस्मात्सुषुवे सुमहाबलम्

ત્યારે ભારે ભારથી પીડિત વડવા, વાડવાનલ સાથે સંયુક્ત થઈ, તેના ઊરુમાંથી બહાર આવી; અને ત્યાંથી તેણે અતિ મહાબલવાનને જન્મ આપ્યો.

Verse 105

वडवा स्वोदराद्गर्भं ज्वालामालासमाकुलम् । विमुच्य तमृषेस्तस्य पुरो गर्भं समुज्जवलम्

વડવાએ પોતાના ઉદરથી જ્વાલામાળાઓથી ઘેરાયેલો તેજસ્વી ગર્ભ બહાર કાઢીને તે ઋષિના સમક્ષ મૂક્યો.

Verse 106

पुनर्गता क्वापि तदा न ज्ञाता मुनिना हि सा । वडवानलो नरस्तस्याः स गर्भो निःसृतस्तदा

પછી તે ફરી ક્યાંક ચાલી ગઈ; મુનિને તે ક્યાં ગઈ તે જાણ ન પડી. તે સમયે વાડવાનલ-સ્વભાવવાળો તે ગર્ભ મનુષ્યરૂપે બહાર આવ્યો.

Verse 107

कल्पांत इव भूतानां कालाग्निरिव वर्चसा । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं तं दृष्ट्वा पुरतः स्थितम्

પોતાની સામે ઊભેલા તેને જોઈ—કల్పાંતના કાલાગ્નિ સમાન તેજસ્વી અને વિદ્યુત્પુંજ સમાન પ્રતીત થતો—મુનિએ ભયંકર પ્રભાનું દર્શન કર્યું.

Verse 108

स चापि विस्मितोऽत्यंतं किमेतदिति चिंतयन् । ततस्तेन पुरःस्थेन वाडवेन च वह्निना

તે પણ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ ‘આ શું છે?’ એમ વિચારી રહ્યો. ત્યારે તેની સામે સ્થિત વાડવ-અગ્નિ, તે પ્રજ્વલિત પાવકે તેને સંબોધ્યો.

Verse 109

ऋषिः प्रोक्तः पिप्पलादः साधितोऽहं त्वया बलात् । इदानीं ते मया कार्यं कर्त्तव्यं यत्समाहितम्

ઋષિએ કહ્યું—“હું પિપ્પલાદ છું. તું બળપૂર્વક મને વશમાં કર્યો છે. હવે તું જે દૃઢ સંકલ્પિત કાર્ય નક્કી કર્યું છે, તે મને તારા માટે કરવું જ પડશે.”

Verse 110

करिष्यामीह तत्सर्वम साध्यमपि साध्यताम् । स्वोरुं निर्मथ्य जनितो येन संवत्सरादहम् । तातोरुणा विहीनोऽपि करिष्ये त्वत्समीहितम्

“હું અહીં તે બધું કરીશ; જે અસાધ્ય લાગે તે પણ સાધ્ય બને. કારણ કે હું મારા જ ઊરુને મથન કરીને એક વર્ષ પછી ઉત્પન્ન થયો હતો; તેથી ઊરુ વિહોણો હોવા છતાં તારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરીશ.”

Verse 111

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मुनिः कोपसमन्वितः । प्रोवाच विबुधान्सर्वान्मद्दत्तान्भक्षय स्वयम्

તેનું વચન સાંભળી મુનિ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો અને સર્વ દેવોને કહ્યું—“મારા દ્વારા અપાયેલા આ દેવોને તું પોતે જ ભક્ષી જા!”

Verse 112

पितुर्वधात्क्रोधकृतावधानं मत्वा सुरा रौद्रमतीव घोरम् । समेत्य सर्वे पुरुषं पुराणं समाश्रितास्ते सहसा सभार्याः

પિતૃવધના કારણે તેનું ધ્યાન ક્રોધથી પ્રેરિત થઈ અત્યંત રૌદ્ર અને ઘોર બન્યું છે—એ જાણીને સર્વ દેવો એકત્ર થયા અને પોતાની પત્નીઓ સાથે સહસા આદિપુરુષની શરણમાં ગયા.

Verse 113

स तान्समाश्वास्य सुरान्वरिष्ठं कोपानलं तत्र ययौ प्रहृष्टः । दृष्ट्वा च तं वै रविपुंजकाशमुवाच विष्णुर्वचनं वरिष्ठम्

તે દેવોને આશ્વાસન આપી વિષ્ણુ આનંદપૂર્વક ત્યાં તે અત્યંત પ્રચંડ ‘ક્રોધાગ્નિ’ પાસે ગયા. સૂર્યસમૂહ સમાન તેજસ્વી તેને જોઈ વિષ્ણુએ પરમ ઉત્તમ વચન કહ્યું.

Verse 114

अहं सुरेशान तवैव पार्श्वं विसर्जितो जातभयैश्च देवैः । मत्तः शृणु त्वं वचनं हि पथ्यं यच्चारणानां भवतोऽपि पथ्यम्

હે સુરેશ! ભયગ્રસ્ત દેવોએ મને તમારા જ સાન્નિધ્યમાં મોકલ્યો છે. મારી પાસેથી આ પથ્ય અને હિતકારક વચન સાંભળો; તે તમારા માટે પણ અને ચారణો માટે પણ કલ્યાણકારી છે.

Verse 115

ज्ञातं बलं ते विबुधैरचिंत्यं विनाशनं चात्मवतां ह्यवश्यम् । एवं स्थिते कुरु वाक्यं सुराणामेकैकमद्धि प्रतिवासरं त्वम्

વিবુધોએ તમારું અચિંત્ય બળ જાણ્યું છે, અને બળવાનનો પણ વિનાશ અવશ્ય થઈ શકે છે. તેથી આ સ્થિતિમાં દેવોના વચનને માન્ય કરો—દરરોજ એક એક કરીને તેમને ભક્ષણ કરો.

Verse 116

मुख्यानां कोटयस्त्रिंशत्सुराणां बलशालिनाम् । कथं तु भक्षणं तेषां युगपत्त्वं करिष्यसि

બલશાળી મુખ્ય દેવો તો ત્રીસ કરોડ છે; તો પછી તમે તેમને એકસાથે કેવી રીતે ભક્ષણ કરશો?

Verse 117

तस्मादेकैकशस्तेषां कर्त्तव्यं भक्षणं त्वया । नैकेन भवता शक्या विधातुं भक्षणक्रिया

અતએવ તમારે તેમને એક એક કરીને ભક્ષણ કરવું જોઈએ; એકસાથે ભક્ષણક્રિયા કરવી તમારા માટે શક્ય નથી.

Verse 118

तथा च पांडुरोगित्वं हुतभुक्प्राप्तवान्पुरा । अतिभक्षणं न युक्तं तस्मात्कुरु मतिं मम

અને પૂર્વકાળે હુતભુક્ (અગ્નિદેવ) પણ પાંડુરોગને પામ્યા હતા. અતિભક્ષણ યોગ્ય નથી; તેથી મારી સલાહ સ્વીકારો।

Verse 119

तथा च युगपत्तेषु भक्षितेषु पुनस्त्वया । प्रत्यहं भक्षणोपायश्चिंतितव्यो बुभुक्षया

અને જો તું તે બધું એકસાથે ભક્ષી લે, તો ભૂખના વશથી તારે દરરોજ ભક્ષણનો નવો ઉપાય વિચારવો પડશે।

Verse 121

तत्करिष्यायहं सर्वमाहैवं स जनार्दनः । एकैकशः स विबुधान्भक्षयिष्यति वाडवः

‘હું આ બધું કરીશ,’ એમ જનાર્દને કહ્યું. ત્યારબાદ વાડવ દેવોને એકેક કરીને ભક્ષ કરશે।

Verse 122

ततः सुराः सुरेशानं तं विष्णुममितौजसम् । प्रणम्याहुर्यथायुक्तं शोभनं भवता कृतम्

પછી દેવોએ અમિત તેજવાળા તે વિષ્ણુ સুরેશને પ્રણામ કરીને કહ્યું—‘આપે જે કર્યું તે યથાયોગ્ય છે; અતિ શોભન છે.’

Verse 123

भूयोऽद्य पुनरेवास्य दोषस्योपशमक्रियाम् । कर्तुं त्वमेव शक्तोऽसि नान्यस्त्राता दिवौक साम्

આજે ફરી આ દોષના ઉપશમની ક્રિયા કરવા તું જ સમર્થ છે; સ્વર્ગવાસીઓનો તારા સિવાય બીજો કોઈ ત્રાતા નથી।

Verse 124

ततः पीतांबरधरः शंखचक्रगदाधरः । युष्मद्भयं हरिष्यामि तत्सुरानाह माधवः

ત્યારે પીતાંબરધારી, શંખ-ચક્ર-ગદાધારી માધવે દેવોને કહ્યું—“હું તમારો ભય દૂર કરીશ।”

Verse 125

श्रुत्वैतद्विबुधाः सर्वे हर्षेणोत्फुल्ल लोचनाः

આ સાંભળીને સર્વ દેવો હર્ષથી પરિપૂર્ણ થયા; તેમના નેત્રો આનંદથી ખીલી ઊઠ્યા।

Verse 126

ततस्तान्विबुधान्दृष्ट्वा प्रोवाच स तु वाडवः । किमिदानीं मया कार्यं भवतां कथ्यतां हि तत्

પછી તે દેવોને જોઈ વાડવે કહ્યું—“હવે હું શું કરું? તમારાં હિત માટે જે કરવાનું છે તે સ્પષ્ટ કહો।”

Verse 127

अत्रान्तरे विश्व तनुर्महौजा विमोहयंस्तं ज्वलनं स्वबुद्ध्या । प्रोवाच पूर्वं विहिता यदापस्ता भक्षयस्वेति महानुभावः

આ વચ્ચે વિશ્વતનુ મહાતેજસ્વીએ પોતાની બુદ્ધિથી તે જ્વલંત અગ્નિને મોહીત કરી કહ્યું—“પૂર્વે નિમણૂક થયેલાં જળ છે; તે જળોને ભક્ષણ કર।”

Verse 128

एतद्व्यवसितं विष्णोर्यः शृणोति समाहितः । सोऽतिचारभयान्मुक्तो ज्ञानं मुक्तिमवाप्नुयात्

જે એકાગ્ર મનથી વિષ્ણુના આ નિશ્ચયને સાંભળે છે, તે અતિચારના ભયથી મુક્ત થઈ જ્ઞાન અને મુક્તિ પામે છે।