Adhyaya 104
ઈશ્વર દેવીને દિશાનુસાર તીર્થયાત્રાનો ક્રમ ઉપદેશે છે—સાધકે પ્રથમ મહિમાવંત કોટીશ્વર જવું અને તેના ઉત્તર ભાગે આવેલા કોટીશા (કોટીશ) નું પણ દર્શન કરવું. આ સ્થાનની પવિત્રતા કપાલેશ્વર નજીકની એક પ્રાચીન ઘટનાથી સ્થાપિત થાય છે. ત્યાં પાશુપત તપસ્વીઓ—ભસ્મલિપ્ત, જટાધારી, મુંજમેખલા ધારણ કરનાર, સંયમી અને ક્રોધવિજયી બ્રાહ્મણ શિવયોગીઓ—ચારેય દિશામાં ક્ષેત્ર વ્યાપીને દીર્ઘ તપ કરતા રહ્યા. તેઓ ‘કોટિ’ સંખ્યામાં મંત્રજપપરાયણ બની, કપાલેશ પાસે વિધિવત્ લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરતા. મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ તેમને મુક્તિ આપે છે; કારણ કે ત્યાં કોટિ ઋષિઓએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, તેથી તે લિંગ પૃથ્વી પર ‘કોટીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. કોટીશ્વરની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવાથી કોટિ મંત્રજપનું ફળ મળે છે; અને આ સ્થળે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને સોનાનું દાન કરવાથી કોટિ હોમ સમાન પુણ્ય મળે છે—આ યાત્રા સમ્યક્ ફળદાયી હોવાનું પણ જણાવાયું છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कोटीश्वरमनुत्तमम् । तस्मादुत्तरतो देवि कोटीशमिति विश्रुतम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, અનુત્તમ કોટીશ્વર પાસે જવું જોઈએ. તેના ઉત્તર તરફ, હે દેવી, “કોટીશ” તરીકે પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે.
Verse 2
पापघ्नं सर्वजंतूनां पशुपाशविमोक्षदम् । पुरा पाशुपता देवि कपालेश्वरसंनिधौ
આ સર્વ જીવોના પાપોનો નાશ કરનારું અને પશુ-પાશ (સાંસારિક બંધન)માંથી મુક્તિ આપનારું છે. હે દેવી, પ્રાચીનકાળે કપાલેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં પાશુપતો—
Verse 3
तपः कुर्वंति विपुलं भस्मोद्धूलितविग्रहाः । जटामुकुटसंयुक्ता मुंजमेखलधारिणः
તેઓ વિશાળ તપ કરતા—દેહ પર પવિત્ર ભસ્મ લપેટેલું, જટાનો મુકુટ ધારણ કરેલો, અને મુંજ ઘાસની મેખલા પહેરેલી.
Verse 4
शांताः सर्वे जितक्रोधा ब्राह्मणाः शिवयोगिनः । तपः कुर्वंति तत्रस्था व्याप्य क्षेत्रं चतुर्द्दिशम्
તેઓ બધા શાંત, ક્રોધજિત બ્રાહ્મણો—શિવયોગીઓ—ત્યાં નિવાસ કરીને તપ કરતા, અને ચારેય દિશામાં ક્ષેત્રને વ્યાપી દેતા.
Verse 5
कोटिसंख्या महादेवि मन्त्रजाप्यपरायणाः । सम्यक्संस्थाप्य ते लिंगं कपालेशसमीपगम्
હે મહાદેવી, તેઓ કોટિ સંખ્યામાં હતા અને મંત્રજપમાં સંપૂર્ણ પરાયણ હતા. તેમણે કપાલેશના સમીપે વિધિપૂર્વક એક લિંગ સ્થાપ્યું.
Verse 6
ततस्ते पूजयांचक्रुस्तल्लिंगं भक्तिसंयुताः । ततस्तुष्टो महादेवो मुक्तिं तेषां ददौ हरः
પછી તેમણે ભક્તિપૂર્વક તે લિંગની પૂજા કરી. તેથી પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવ હરએ તેમને મુક્તિ આપી.
Verse 7
ऋषयः कोटिसंख्यातास्तस्मिन्सिद्धा यतः प्रिये । तेन कोटीश्वरं लिंगं नाम्ना ख्यातं धरातले
હે પ્રિયે! જ્યાં કરોડ સંખ્યાના ઋષિઓએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી, તેથી તે લિંગ ધરાતળ પર ‘કોટીશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 8
यस्तं पूजयते भक्त्या कोटीश्वरमनामयम् । स कोटिमन्त्रजाप्यस्य फलं प्राप्स्यति मानवः
જે ભક્તિપૂર્વક નિરામય કોટીશ્વરની પૂજા કરે છે, તે માનવ કરોડ મંત્રજપનું ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 9
हिरण्यं तत्र दातव्यं ब्राह्मणे वेदपारगे । कोटिहोमफलं तस्य सम्यग्यात्राफलं भवेत्
ત્યાં વેદપારંગત બ્રાહ્મણને સોનું દાન કરવું જોઈએ; તેથી કરોડ હોમનું ફળ મળે અને એ જ સમ્યક યાત્રાફળ બને।
Verse 104
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कोटीश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरधिक शततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં ‘કોટીશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।