Adhyaya 12
આ અધ્યાયમાં ઈશ્વર શબ્દવ્યૂત્પત્તિ સાથે તીર્થની પ્રામાણિકતા અને મહિમા વર્ણવે છે. પ્રથમ ‘રાજા/રાણી’ તથા ‘છાયા’ જેવા શબ્દોની ધાતુ-આધારિત વ્યાખ્યા કરીને નામ અને ઓળખ પણ તત્ત્વજ્ઞાનનું સૂચક છે એમ દર્શાવે છે. પછી વર્તમાન મનુને વંશપરંપરામાં સ્થિર કરીને શંખ-ચક્ર-ગદા-ધારી વૈષ્ણવ-લક્ષણવાળા પુરુષનો ઉલ્લેખ થાય છે; સાથે યમને ‘હીન-પાદ’ દોષથી પીડિત બતાવી તેના નિવારણ માટે તપસ્યાનો ઉપાય સૂચવાય છે. યમ પ્રભાસક્ષેત્રે જઈ દીર્ઘકાળ તપ કરે છે અને અતિ લાંબા સમય સુધી લિંગની આરાધના કરે છે. પ્રસન્ન થઈ ઈશ્વર અનેક વર આપે છે અને તે સ્થાનને સ્થાયી રીતે ‘યમેશ્વર’ નામે પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિરૂપે કહે છે કે યમદ્વિતીયાના દિવસે યમેશ્વર દર્શન કરવાથી યમલોકનું દર્શન/અનુભવ ટળી જાય છે; આમ પ્રભાસ તીર્થયાત્રામાં આ તિથિનું મોક્ષદાયક મહત્ત્વ પ્રગટ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा । राजृ दीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यः सदा
ઈશ્વરે કહ્યું— જે સંજ્ઞા છે તે ‘રાજ્ઞી’ તરીકે સ્મરાય છે; અને જે છાયા છે તે ‘નિક્ષુભા’ કહેવાય છે. ‘રાજૃ’ ધાતુ ‘દીપ્તિ’ અર્થમાં પ્રસિદ્ધ છે; તેથી જે સદા તેજસ્વી રહે છે તે ‘રાજા’ કહેવાય છે।
Verse 2
अधिकं सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्राजा स उच्यते । राजपत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता
તે સર્વ ભૂતો કરતાં અધિક શ્રેષ્ઠ હોવાથી ‘રાજા’ કહેવાય છે; અને તે રાજાની પત્ની હોવાથી ‘રાજ્ઞી’ તરીકે પ્રખ્યાત છે।
Verse 3
क्षुभ संचलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवंति ह्यथवा यस्मात्स्वांगीयाः क्षुद्विवर्जिताः
‘ક્ષુભ્’ ધાતુ ‘ચલન/ક્ષોભ’ અર્થમાં છે; તે નિશ્ચલ હોવાથી ‘નિક્ષુભા’ કહેવાય છે. અથવા તેના પોતાના અંગથી ઉત્પન્ન સંતાન ભૂખથી રહિત થાય છે તેથી।
Verse 4
छाया तां विशते दिव्या स्मृता सा तेन निक्षुभा । सांप्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते
દિવ્ય છાયા તે સંજ્ઞામાં પ્રવેશી; તેથી તે ‘નિક્ષુભા’ નામે સ્મરાય છે. અને હે મહામતે, જે મનુ અત્યારે લોકમાં પ્રવર્તે છે—
Verse 5
तस्यान्ववाये जातस्तु शंखचकगदाधरः । यमस्तु मात्रा संशप्तो हीनपादो धरातले
તેના વંશમાં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર જન્મ્યો. પરંતુ યમ માતાના શાપથી ધરાતલ પર પગોમાં દોષવાળો/હીનપાદ થયો.
Verse 6
प्रभासक्षेत्रमासाद्य चचार विपुलं तपः । वर्षाणामयुतं साग्रं लिंगं पूजितवान्प्रिये
પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચી તેણે વિશાળ તપ કર્યું. હે પ્રિયે, દસ હજાર વર્ષથી થોડું વધુ સમય સુધી તેણે લિંગની પૂજા કરી.
Verse 7
तुष्टश्चाहं ततस्तस्य वराणां च शतं ददौ । अद्यापि तत्र देवेशि यमेश्वरमिति श्रुतम् । यमद्वितीयायां दृष्ट्वा यमलोकं न पश्यति
ત્યારે હું પ્રસન્ન થઈ તેને સો વર આપ્યા. હે દેવેશી, તે સ્થાન આજેય ‘યમેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. યમદ્વિતીયાના દિવસે તેના દર્શનથી યમલોક જોવો પડતો નથી.
Verse 12
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यमेश्वरोत्पत्तिवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘યમેશ્વરોત્પત્તિ-વર્ણન’ નામનો બારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.