Adhyaya 3
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ પૂર્વેના સૃષ્ટિવર્ણન પછી સૂતને તીર્થોનું ક્રમબદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત વર્ણન આપવા વિનંતી કરે છે. સૂત કૈલાસ પર થયેલા પૂર્વ સંવાદને સ્મરે છે—જ્યાં દેવી દિવ્ય સભાનું દર્શન કરીને શિવની દીર્ઘ સ્તુતિ કરે છે. શિવ ઉત્તરરૂપે શિવ-શક્તિનો પરમ અભેદ પ્રગટ કરે છે અને યજ્ઞકર્મ, લોકવ્યવહાર, કાળમાન તથા પ્રકૃતિશક્તિઓમાં પરસ્પર વ્યાપ્તિ દર્શાવતી વિશાળ તાદાત્મ્ય-વચનમાળા કહે છે. પછી દેવી કલિયુગથી પીડિત જીવો માટે વ્યવહારુ ઉપદેશ માંગે છે—એવું કયું તીર્થ કે જેના દર્શનથી સર્વ તીર્થફળ મળે. શિવ ભારતનાં મુખ્ય તીર્થો ગણાવી અંતે પ્રભાસને ગુહ્ય અને સર્વોત્તમ ક્ષેત્ર તરીકે મહિમાવંત કરે છે. કપટી, હિંસક અથવા નાસ્તિક યાત્રિકોને વચનબદ્ધ ફળ મળતું નથી એવી નૈતિક ટીકા આવે છે અને ક્ષેત્રની શક્તિ જાણબૂઝીને રક્ષિત છે એવું સૂચિત થાય છે. અંતે સોમેશ્વર લિંગનું પ્રાકટ્ય, તેની સૃષ્ટિમાં ભૂમિકા અને ઇચ્છા-જ્ઞાન-ક્રિયા—આ ત્રણ શક્તિઓ જગત્કાર્ય માટે પ્રગટ થઈ એવી વાત સાથે, શ્રદ્ધાથી સાંભળનારને પાવનતા અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું ફળશ્રુતિરૂપ વચન આપવામાં આવે છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथितो भवता सर्गः प्रतिसर्गस्तथैव च । वंशानुवंशचरितं पुराणानामनुक्रमः
ઋષિઓએ કહ્યું—આપે સર્ગ અને પ્રતિસર્ગ, તેમજ વંશ-ઉપવંશના ચરિત્ર અને પુરાણોના અનુક્રમનું પણ વર્ણન કર્યું છે।
Verse 2
मन्वन्तरप्रमाणं च ब्रह्मांडस्य च विस्तरः । ज्योतिश्चक्रस्वरूपं च यथावदनुवर्णितम् । श्रोतुमिच्छामहे त्वत्तः सांप्रतं तीर्थविस्तरम्
આપે મન્વંતરોનું પ્રમાણ, બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર અને જ્યોતિશ્ચક્રનું સ્વરૂપ યથાવત્ વર્ણવ્યું છે. હવે અમે આપ પાસેથી તીર્થોનો વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।
Verse 3
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पापघ्नानि शुभानि च । तानि सूतज कार्त्स्न्येन यथावद्वक्तुमर्हसि
હે સૂતપુત્ર! પૃથ્વી પર જે જે પાપહારી અને શુભપ્રદ તીર્થો છે, તે બધાંને તું યથાવિધિ ક્રમપૂર્વક સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવવા યોગ્ય છે।
Verse 4
सूत उवाच । इदं पृष्टं पुरा देव्या कैलासशिखरोत्तमे । नानाधातुविचित्रांगे नानारत्नसमन्विते
સૂત બોલ્યા—આ પ્રશ્ન પૂર્વે દેવીએ કૈલાસના પરમ ઉત્તમ શિખર પર પૂછ્યો હતો, જેનાં ઢાળ અનેક ધાતુઓથી વિચિત્ર અને અનેક રત્નોથી સુશોભિત હતાં।
Verse 5
नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते । यक्षविद्याधराकीर्णे ह्यप्सरोगणसेविते
તે સ્થાન અનેક વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરપૂર, અનેક પુષ્પોથી શોભિત, યક્ષો તથા વિદ્યાધરોથી પરિપૂર્ણ અને અપ્સરાગણ દ્વારા સેવિત હતું।
Verse 6
तत्र ब्रहमा च विष्णुश्च स्कन्दनन्दिगणेश्वराः । चंद्रादित्यौ ग्रहैः सार्धं नक्षत्रध्रुवमण्डलम्
ત્યાં બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, તેમજ સ્કંદ, નંદી અને ગણેશ્વરો હતા; ચંદ્ર-સૂર્ય ગ્રહો સહિત, નક્ષત્રમંડળ અને ધ્રુવમંડળ પણ હાજર હતું।
Verse 7
वायुश्च वरुणश्चैव कुबेरो धनदस्तथा । ईशानश्चाग्निरिंद्रश्च यमो निरृतिरेव च
ત્યાં વાયુ અને વરુણ, તેમજ ધનદ કૂબેર પણ હતા; ઉપરાંત ઈશાન, અગ્નિ, ઇન્દ્ર, યમ અને નિરૃતિ પણ હાજર હતા।
Verse 8
सरितः सागराः सर्वे पर्वता उरगास्तथा । ब्राह्म्याद्या मातरश्चैव ऋषयश्च तपोधनाः
ત્યાં સર્વ નદીઓ અને સર્વ સાગરો, તેમજ પર્વતો અને નાગો પણ હાજર હતા; બ્રાહ્મી આદિ માતૃદેવીઓ અને તપોધન ઋષિઓ પણ ત્યાં હતા।
Verse 10
मूर्तिमंति च तीर्थानि क्षेत्राण्यायतनानि च । दानवासुरदैत्याश्च पिशाचा भूतराक्षसाः
અને તીર્થો સ્વયં મૂર્તિમાન થઈ પ્રગટ થયા; ક્ષેત્રો અને આયતનો (દેવાલય) પણ; તેમજ દાનવો, અસુરો, દૈત્યો, પિશાચો, ભૂતો અને રાક્ષસો પણ ત્યાં હતા।
Verse 11
तत्र सिंहासनं दिव्यं शतयोजनविस्तृतम्
ત્યાં શત યોજન વિસ્તૃત એક દિવ્ય સિંહાસન સ્થિત હતું।
Verse 12
लक्षायुतसहस्रैश्च रुद्रकोटिभिरावृतम् । तन्मध्ये सर्वतोभद्रं सिंहद्वारैः सुतोरणैः
તે લાખો-હજારો અને રુદ્રોની કરોડો દ્વારા ઘેરાયેલું હતું; અને તેના મધ્યમાં સર્વ દિશાઓથી મંગલમય એક મંડપ હતો, સિંહદ્વારો અને સુંદર તોરણોથી યુક્ત।
Verse 13
स्वच्छमौक्तिकसंकाशं प्राकारशिखरावृतम् । नन्दीश्वरमहाकालद्वारपालगणैर्वृतम्
તે સ્વચ્છ મોતી સમાન તેજસ્વી હતું, પ્રાકારો અને ઊંચા શિખરો વડે ઘેરાયેલું; અને નંદીશ્વર તથા મહાકાલ આદિ દ્વારપાલગણો દ્વારા રક્ષિત હતું।
Verse 14
किंकिणीजालमुखरैः सत्यताकैरलंकृतम् । वितानच्छत्रखंडैश्च मुक्तादामप्रलंबितैः
તે ઝણઝણતા કિંકિણી-જાળ અને તેજસ્વી અલંકારોથી અલંકૃત હતું; તેમજ વિતાન અને છત્રખંડોમાંથી લટકતી મુક્તામાળાઓથી વિશેષ શોભિત હતું।
Verse 15
घंटाचामरशोभाढयैर्दर्पणैश्चोपशोभितम् । कलशैर्द्वारविन्यस्तरत्नपल्लवसंयुतैः
તે ઘંટ અને ચામરના શોભાથી યુક્ત તેજસ્વી દર્પણોથી વધુ શોભિત હતું; તેમજ દ્વારે સ્થાપિત મંગલ કલશો, રત્નજડિત પલ્લવો અને કોમળ અંકુરોથી સજ્જ, તેને અલંકૃત કરતા હતા।
Verse 16
चित्रितं चित्रशास्त्रज्ञै रत्नचूर्णैः समु्ज्वलैः । स्वस्तिकैः पत्रवल्याद्यैर्लिंगोद्भवलतादिभिः
ચિત્રશાસ્ત્રમાં નિષ્ણાતોએ તેને કલાત્મક રીતે ચિતર્યું હતું; તેજસ્વી રત્નચૂર્ણોથી તે ઝગમગતું હતું; સ્વસ્તિક, પત્રવલ્લી વગેરે અને લિંગોદ્ભવ-લતા આદિ મંગલચિહ્નોથી અંકિત હતું।
Verse 17
शतसिंहासनाकीर्णं वेदिकाभिश्च शोभितम् । आसीनै रुद्रवृन्दैश्च रुद्रकन्याकदम्बकैः
તે સૈકડો સિંહાસનોથી ભરેલું અને વેદિકાઓથી શોભિત હતું; તેમજ આસનસ્થ રુદ્રગણો અને રુદ્રકન્યાઓના સમૂહોથી પરિપૂર્ણ હતું।
Verse 18
लक्षपत्रदलाढ्यैश्च श्वेतपद्मैश्च भूषितम् । अप्सरोभिः समाकीर्णं पुष्पप्रकरविस्तृतम्
તે બહુ પ્રમાણમાં પાંદડા અને દળોથી સમૃદ્ધ અને શ્વેત કમળોથી ભૂષિત હતું; અપ્સરાઓથી ભરેલું અને વિવિધ પુષ્પસમૂહોથી વિસ્તરેલું હતું।
Verse 19
धूपितं धूपवर्त्तीभिः कुंकुमोदकसेचितम् । वंशवीणामृदंगैश्च गोमुखैर्मुखवादनैः
તે ધૂપવર્તીઓથી સુગંધિત હતું અને કુંકુમમિશ્રિત સુગંધિત જળથી સિંચિત; તથા વંશી, વીણા, મૃદંગ, ગોમુખ-શૃંગ અને અન્ય મુખવાદ્યોના નાદથી ગુંજતું હતું।
Verse 20
शंखभेरीनिनादेन दुन्दुभिध्वनितेन च । गर्जद्भिर्गणवृन्दैश्च मेघस्वनितनिस्वनैः
શંખ અને ભેરીના નિનાદથી, દુન્દુભિના ગર્જનાસમાન ધ્વનિથી, અને ગર્જતા ગણવૃંદોથી—મેઘગર્જના જેવી ગુંજ સર્વત્ર ફેલાઈ।
Verse 21
गणानां स्तोत्रशब्देन सामवेदरवेण च । प्रेक्षणीयैर्महानादैर्गेयहुङ्कारशोभितम्
ગણોના સ્તોત્રશબ્દો અને સામવેદના ગાનરવથી તે શોભિત હતું; અદ્ભુત મહાનાદો તથા ગીતમાં ઊઠતા મધુર હુંકારોથી અલંકૃત હતું।
Verse 22
वृषनर्दितशब्देन गजवाजिरवेण च । कांचीनूपुरशब्देन समाकीर्णदिगंतरम्
વૃષભોના ગર્જનશબ્દ, હાથી-ઘોડાના રવ, અને કાંસી-નૂપુરની ઝંકારથી—દિશાઓનું અંતરાળ નાદથી ભરાઈ ગયું હતું।
Verse 23
सर्वसंपत्करं श्रीमच्छंकरस्यैव मंदिरम् । वंश वीणामृदंगैश्च नादितं तत्र तत्र ह । ऋग्वेदो मूर्तिमांश्चैव शक्रनीलसमद्युतिः
સર્વ સંપત્તિ આપનાર શ્રીશંકરનું તે શ્રીમંદિર, ત્યાં ત્યાં વંશી, વીણા અને મૃદંગના નાદથી ગુંજતું હતું। અને ઋગ્વેદ સ્વયં મૂર્તિમાન બની, ઇન્દ્રનીલમણિ સમાન ગાઢ નીલ તેજથી પ્રકાશિત હતો।
Verse 24
दिव्यगन्धानुलिप्तांगो दिव्याभरणभूषितः । संस्थितः पूर्वतस्तस्य दीप्यमानः स्वतेजसा
દિવ્ય સુગંધોથી અનુલેપિત અંગોવાળો અને દિવ્ય આભૂષણોથી વિભૂષિત તે, તે ધામના પૂર્વમાં સ્થિત રહી પોતાના સ્વતેજથી દીપ્તિમાન હતો।
Verse 25
उत्तरेण यजुर्वेदः शुद्धस्फटिकसन्निभः । दिव्यकुण्डलधारी च महाकायो महाभुजः
ઉત્તર દિશામાં યજુર્વેદ સ્થિત હતો—શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન તેજસ્વી; દિવ્ય કુંડલધારી, મહાકાય અને મહાભુજ।
Verse 26
स्थितः पश्चिम दिग्भागे सामवेदः सनातनः । रक्तांबरधरः श्रीमान्पप्ररागसमप्रभः
પશ્ચિમ દિશાભાગે સનાતન સામવેદ સ્થિત હતો—શ્રીમંત, રક્તાંબરધારી અને પદ્મરાગમણિ સમાન પ્રભાથી ઝળહળતો।
Verse 27
स्रग्दामधारी चित्रश्च गीतभूषणभूषितः । अथवांऽजनवच्छयामः स्थितो दक्षिणतस्तथा
સ્રગ્દામધારી, વિચિત્ર રીતે સુસજ્જ, પવિત્ર ગીતોના ભૂષણોથી અલંકૃત; અને અંજન સમ શ્યામવર્ણ, દક્ષિણ દિશામાં પણ સ્થિત હતો।
Verse 28
पिंगाक्षो लोहितग्रीवो हरिकेशो महातनुः । इतिहासषडंगानि पुराणान्यखिलानि च
પિંગલ નેત્રોવાળો, લોહિત ગ્રીવાવાળો, સુવર્ણકેશવાળો, મહાતનુ—ત્યાં ઇતિહાસો, વેદના ષડંગો અને સર્વ પુરાણો પણ ઉપસ્થિત હતાં।
Verse 29
वेदोपनिषदश्छन्दो मीमांसारण्यकं तथा । स्वाहाकारवषट्कारौ रहस्यानि तथैव च
ત્યાં વેદોની ઉપનિષદો, વૈદિક છંદો, મીમાંસા અને આરણ્યક પણ હતાં; તેમજ ‘સ્વાહા’ અને ‘વષટ્’ના ઉચ્ચારો તથા ગુહ્ય રહસ્ય-વિદ્યા પણ હતી।
Verse 30
एतैः समन्वितैश्चैव तत्र ब्रह्मा स्वयं स्थितः । शक्तिरूपधरैर्मन्त्रैर्योगैश्वर्यसमन्वितैः
આ બધાથી સમન્વિત થઈ ત્યાં સ્વયં બ્રહ્મા સ્થિત હતા—શક્તિરૂપ ધારણ કરનારા મંત્રો સાથે, અને યોગૈશ્વર્યની સિદ્ધિઓથી સમૃદ્ધ।
Verse 31
सहस्रपत्रकमलैरंकितैः सुरपूजितैः । पूजितैर्गणरुद्रैश्च ब्रह्मविष्विंद्रवंदितैः
સહસ્રદલ કમળોથી અંકિત, દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત; ગણો અને રુદ્રો દ્વારા પણ પૂજિત, તથા બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-ઇન્દ્ર દ્વારા વંદિત।
Verse 32
चामराक्षेपव्यजनैर्वीजितैश्च समन्ततः । शोभितश्च सदा श्रीमांश्चंद्रकोटिसमप्रभः
ચારેય તરફ ચામર અને વ્યજનના ઝોકાથી સેવિત, સદા શોભિત અને શ્રીસમૃદ્ધ—કોટે ચંદ્ર સમાન તેજથી દીપ્ત।
Verse 33
ज्ञानामृतसुतृप्तात्मा योगैश्वर्यप्रसादकः । योगींद्रमानसांभोज राजहंसो द्विजोत्तमः
જ્ઞાનામૃતથી તૃપ્ત આત્માવાળો, યોગૈશ્વર્યનો પ્રસાદ આપનાર; મહાયોગીઓના કમલમન પર રાજહંસ સમાન—દ્વિજોમાં ઉત્તમ।
Verse 34
अज्ञानतिमिरध्वंसी षट्त्रिंशत्तत्त्वभूषणः । सर्वसौख्यप्रदाता च तत्रास्ते चंद्रशेखरः
ત્યાં ચન્દ્રશેખર વિરાજે છે—અજ્ઞાનના અંધકારનો નાશ કરનાર, છત્રીસ તત્ત્વોથી ભૂષિત, અને સર્વ સુખ આપનાર।
Verse 35
तस्योत्संगगता देवी तप्तकांचनसप्रभा । पूजितो योगिनीवृन्दैः साधकैः सुरकिन्नरैः
તપ્ત કાંચન જેવી તેજસ્વી દેવી તેમના ઉત્સંગમાં બિરાજમાન હતી; અને તેમને યોગિનીવૃંદો, સિદ્ધ સાધકો તથા દેવો અને કિન્નરો દ્વારા પૂજવામાં આવતા।
Verse 36
सर्वलक्षणसंपूर्णा सर्वाभरणभूषिता । योगसिद्धिप्रदा नित्यं मोक्षाभ्युदयदायिनीम्
તે સર્વ શુભલક્ષણોથી પરિપૂર્ણ, સર્વ આભરણોથી અલંકૃત—નિત્ય યોગસિદ્ધિ આપનારિણી, તથા મોક્ષ અને મંગલમય અભ્યुदય દેનારિણી હતી।
Verse 37
सौभाग्यकदलीकन्दमूलबीजं च पार्वती । देवस्य मुखमालोक्य विस्मिता चारुलोचना
સૌભાગ્યરૂપ કેળીના કંદ-મૂલ-બીજસ્વરૂપા પાર્વતીએ દેવના મુખનું દર્શન કર્યું; ત્યારે તે ચારુલોચના દેવી વિસ્મિત થઈ ગઈ।
Verse 38
आनंदभावं संज्ञाय आनन्दास्राविलेक्षणम् । उवाच देवी मधुरं कृतांजलिपुटा सती
તેમના આનંદભાવને જાણી, આનંદાશ્રુથી ભરાયેલા નેત્રો જોઈ, અંજલિ જોડીને ઊભેલી સતી દેવી મધુર વચન બોલી।
Verse 39
देव्युवाच । जन्मकोटिसहस्राणि जन्मकोटिशतानि च । शोधितस्त्वं जगन्नाथ मया प्राणनचिंतया
દેવીએ કહ્યું—હજારો કરોડ જન્મોમાં અને સૈકડો કરોડ જન્મોમાં પણ, હે જગન્નાથ! પ્રાણ-ચિંતનના ધ્યાનથી મેં તમને શોધ્યા છે।
Verse 40
अर्द्धांग संस्थया वापि त्वद्वक्त्रध्यानकाम्यया । तथापि ते जगन्नाथ नांतो लब्ध्वो महेश्वर
હું તારા અર્ધાંગરૂપે સ્થિત હોવા છતાં અને તારા મુખનું ધ્યાન કરવા ઇચ્છા ધરાવતી હોવા છતાં, હે જગન્નાથ, હે મહેશ્વર! તારો અંત મને પ્રાપ્ત થયો નથી।
Verse 41
अनन्तरूपिणे तुभ्यं देवदेव नमोऽस्तु ते । नमो वेदरहस्याय नमो वेदैः स्तुताय च
અનંતરૂપ ધારણ કરનાર દેવાધિદેવ! તમને નમસ્કાર. વેદોના રહસ્યતત્ત્વને નમસ્કાર; અને વેદોથી સ્તુત પરમેશ્વરને નમસ્કાર।
Verse 42
श्मशानरतिनित्याय नमो गगनचारिणे । ज्येष्ठसामरहस्याय शतरुद्रप्रियाय च
શ્મશાનમાં નિત્ય રતિ ધરનારને નમસ્કાર; ગગનચારીને નમસ્કાર. જ્યેષ્ઠ-સામના રહસ્યને નમસ્કાર; અને શતરુદ્રીયના પ્રિયને નમસ્કાર।
Verse 43
नमो वृषकृतांकाय यजुर्वेदधराय च । ब्रह्मांडकोटिसंलग्नमालिने गगनात्मने
વૃષભચિહ્નથી અંકિતને નમસ્કાર; અને યજુર્વેદ ધારણ કરનારને નમસ્કાર. કરોડો બ્રહ્માંડોની માળ ધારણ કરનારને નમસ્કાર; અને ગગનાત્મસ્વરૂપને નમસ્કાર।
Verse 44
मणिचित्रितकन्दाय नमः सर्वार्थसिद्धये । नमो वेदस्वरूपाय द्विज सिद्धिप्रियाय च
મણિરત્નોથી વિચિત્ર રીતે અલંકૃત નિધિ-સ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર; સર્વાર્થસિદ્ધિ કરાવનારને નમસ્કાર. વેદસ્વરૂપને નમસ્કાર, અને દ્વિજોની સિદ્ધિઓમાં પ્રિય એવા પ્રભુને પણ નમસ્કાર.
Verse 45
पुंस्त्रीविकाररूपाय नमश्चंद्रार्द्धधारिणे । नमोग्नये सहोमाय आदित्यवरुणाय च
પું-સ્ત્રીના વિકૃતિરૂપે પ્રગટ થનારને નમસ્કાર, અને અર્ધચંદ્ર ધારણ કરનારને નમસ્કાર. હોમসহ અગ્નિરૂપને નમસ્કાર; તેમજ આદિત્ય અને વરુણરૂપને પણ નમસ્કાર.
Verse 46
पृथिव्यै चांतरिक्षाय वायवे दीक्षिताय च । संयोगाय वियोगाय धात्रे कर्त्रेऽपहारिणे
પૃથ્વીરૂપને નમસ્કાર અને અંતરિક્ષરૂપને નમસ્કાર; વાયુરূপને નમસ્કાર, તથા દીક્ષિત પ્રભુને નમસ્કાર. સંયોગ-વિયોગરૂપને નમસ્કાર; ધાતા, કર્તા અને અપહારિણ (સંહારક) ને નમસ્કાર.
Verse 47
प्रदीप्तशूलहस्ताय ब्रह्मदण्डधराय च । नमः पतीनां पतये महतां पतये नमः
પ્રદીપ્ત શૂલ હાથમાં ધરનારને નમસ્કાર, અને બ્રહ્મદંડ ધારણ કરનારને નમસ્કાર. પતીનાં પતિ—સર્વ અધિપતિઓના અધિપતિને નમસ્કાર; મહતાં પતિ—મહાત્માઓના સ્વામીને નમસ્કાર.
Verse 48
नमः कालाग्निरुद्राय सप्तलोकनिवासिने । त्वं गतिः सर्वभूतानां भूतानां पतये नमः
કાલાગ્નિરુદ્ર, સાત લોકોમાં નિવાસ કરનારને નમસ્કાર. તમે સર્વ ભૂતોની પરમ ગતિ છો; ભૂતપતિને નમસ્કાર.
Verse 49
नमस्ते भगवन्रुद्र नमस्ते भगवञ्छिव । नमस्ते परतः श्रेष्ठ नमस्ते परतः पर
હે ભગવાન રુદ્ર, તમને નમસ્કાર; હે ભગવાન શિવ, તમને નમસ્કાર. હે પરાત્પર શ્રેષ્ઠ, તમને નમસ્કાર; હે પરાત્પર, તમને નમસ્કાર.
Verse 50
जिह्वाचापल्यभावेन खेदितोऽसि मया प्रभो । तत्क्षन्तव्यं महेशान ज्ञानदिव्य नमोऽस्तु ते
હે પ્રભુ, જીભની ચંચળતા કારણે મેં તમને દુઃખ આપ્યું છે. હે મહેશાન, તે ક્ષમા કરશો; દિવ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર.
Verse 51
ईश्वर उवाच । ममोत्संगस्थिता देवि किं त्वं सास्राविलेक्षणा । अद्यापि किमपूर्णं ते तत्सर्वं करवाण्यहम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, મારી ગોદમાં બેઠેલી તારી આંખોમાં આંસુ કેમ છે? આજે પણ તારો કયો અભાવ છે? તે બધું હું પૂર્ણ કરી દઈશ.
Verse 52
वरं ब्रवीहि भद्रं ते स्तवेनानेन सुव्रते । ददामि ते न संदेहः शोकं त्यज महेश्वरि
હે સુવ્રતે, વર કહો—તમારું કલ્યાણ થાઓ. આ સ્તવથી હું નિઃસંદેહ તમને વર આપું છું; હે મહેશ્વરી, શોક ત્યજો.
Verse 53
निष्कले सकले देवि स्थूले सूक्ष्मे चराचरे । न तत्पश्यामि देवेशि यत्त्वया रहितं भवेत्
હે દેવી, નિષ્કલ હોય કે સકલ, સ્થૂલ હોય કે સૂક્ષ્મ, ચર હોય કે અચર—હે દેવેશી, તમારાથી રહિત એવું કંઈ હું નથી જોતો.
Verse 54
अहं ते हृदये गौरि त्वं च मे हृदि संस्थिता । अहं भ्राता च पुत्रश्च बंधुर्भर्ता तथैव च
હે ગૌરી! હું તારા હૃદયમાં છું અને તું મારા હૃદયમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. હું તારો ભાઈ પણ છું અને પુત્ર પણ, સગો અને પતિ પણ છું.
Verse 55
त्वं तु मे भगिनी भार्या दुहिता बांधवी स्नुषा । अहं यज्ञपतिर्यज्वा त्वं च श्रद्धा सदक्षिणा
તું મને ભગિની, ભાર્યા, દુહિતા, બાંધવી અને સ્નુષા સમાન છે. હું યજ્ઞપતિ અને યજમાન છું; અને તું યજ્ઞની શ્રદ્ધા તથા શુભ દક્ષિણા છે.
Verse 56
ओंकारोऽहं वषट्कारः सामाहमृग्यजुस्तथा । अहमग्निश्च होता च यजमानस्तथैव च
હું ઓંકાર છું, હું વષટ્કાર છું; હું સામ છું તેમજ ઋક્ અને યજુઃ પણ. હું અગ્નિ, હોતા અને યજમાન પણ છું.
Verse 57
अध्वर्युरहमुद्गाता ब्रह्माहं ब्रह्मवित्तथा । त्वं तु देव्यरणी चैव पत्नी तु परिकीर्त्यसे
હું અધ્વર્યુ છું, હું ઉદ્ગાતા છું; હું બ્રહ્મા અને બ્રહ્મવિત્ પણ છું. પરંતુ હે દેવી! તું અરણિ છે અને યજ્ઞની પત્ની—દીક્ષિત સહધર્મિણી—રૂપે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 58
स्वाहा स्वधा च सुश्रोणि त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । अहमिष्टो महायज्ञः पूर्वो यज्ञस्त्वमुच्यसे
હે સુશ્રોણિ! તું સ્વાહા અને સ્વધા છે; તારા માં સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે. હું ઇષ્ટિ અને મહાયજ્ઞ છું; અને તું આદ્ય યજ્ઞ કહેવાય છે.
Verse 59
पुरुषोऽहं वरारोहे प्रकृतिस्त्वं निगद्यसे । अहं विष्णुर्महावीर्यस्त्वं लक्ष्मीर्लोकभाविनी
હે વરારોહે! હું પુરુષ છું અને તું પ્રકૃતિ તરીકે કહેવાય છે. હું મહાવીર્ય વિષ્ણુ છું, અને તું લોકોને સમૃદ્ધિ આપનારી લક્ષ્મી છે.
Verse 60
अहमिन्द्रो महातेजाः प्राची त्वं परमेश्वरी । प्रजापतीनां रूपेण सर्वमाहं व्यवस्थितः
હું મહાતેજસ્વી ઇન્દ્ર છું; હે પરમેશ્વરી, તું પ્રાચી—પૂર્વ દિશા છે. પ્રજાપતિઓના રૂપે હું સર્વમાં સ્થાપિત છું.
Verse 61
तेषां या नायिकास्तास्त्वं रूपैस्तैस्तैरवस्थिता । दिवसोऽहं महादेवि रजनी त्वं निगद्यसे
તેમામાં જે જે નાયિકા/અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ છે, તું જ તે તે રૂપોમાં સ્થિત છે. હે મહાદેવી, હું દિવસ છું અને તું રજની કહેવાય છે.
Verse 62
निमेषोऽहं मुहूर्तश्च त्वं कला सिद्धिरेव च । अहं तेजोऽधिकः सूर्यस्त्वं तु संध्या प्रकीर्त्त्यसे
હું નિમેષ અને મુહૂર્ત છું; તું કલા અને સિદ્ધિ પણ છે. હું તેજમાં અધિક સૂર્ય છું; અને તું સંધ્યા તરીકે પ્રખ્યાત છે.
Verse 63
अहं बीजधरः श्रेष्ठस्त्वं तु क्षेत्रं वरानने । अहं वनस्पतिः प्लक्षस्त्वं वनस्पतिरुच्यसे
હું શ્રેષ્ઠ બીજધારક છું; હે વરાનને, તું ક્ષેત્ર—ભૂમિ છે. હું વનસ્પતિ પ્લક્ષ વૃક્ષ છું; અને તું પણ વનસ્પતિ કહેવાય છે.
Verse 64
शेषरूपधरो नित्ये फणामणिविभूषितः । रेवती त्वं विशालाक्षि मदविभ्रमलोचना
હું સદા શેષરૂપ ધારણ કરનાર, ફણાઓ પરના મણિરત્નોથી વિભૂષિત છું. હે વિશાલાક્ષી, મદભ્રમ જેવી ચપળ નજરવાળી, તું રેવતી છે.
Verse 65
मोक्षोऽहं सर्वदुःखानां त्वं तु देवि परा गतिः । अपां पतिरहं भद्रे त्वं तु देवि सरिद्वरा
હું સર્વ દુઃખોથી મુક્તિ (મોક્ષ) છું; પરંતુ હે દેવી, તું પરમ ગતિ અને અંતિમ આશ્રય છે. હે ભદ્રે, હું જળોના પતિ છું; પરંતુ હે દેવી, તું શ્રેષ્ઠ નદી છે.
Verse 66
वडवाग्निरहं भद्रे त्वं तु दीप्तिः प्रकीर्तिता । प्रजापतिरहं कर्त्ता त्वं प्रजा प्रकृतिस्तथा
હે ભદ્રે, હું વડવાગ્નિ છું; પરંતુ તું તેની દીપ્તિ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. હું પ્રજાપતિ—કર્તા છું; અને તું પ્રજા, તેમજ તેમની પ્રકૃતિ પણ છે.
Verse 67
नागानामधिपश्चाहं पातालतलवासिनाम् । त्वं नागी नागराजोऽहं सहस्रफणभूषितः
હું પાતાળતલમાં વસતા નાગોનો અધિપતિ છું. તું નાગી છે; હું સહસ્ર ફણોથી વિભૂષિત નાગરાજ છું.
Verse 68
निशाकरवरश्चाहं श्रेष्ठा त्वं रजनीकरी । कामोऽहं कामदो देवि त्वं रतिः स्मृतिरेव च
હું નિશાકરોમાં શ્રેષ્ઠ છું; તું રજનીકરીમાં શ્રેષ્ઠા છે. હું કામ—કામના આપનાર છું; અને હે દેવી, તું રતિ તથા સ્મૃતિ પણ છે.
Verse 69
दुर्वासाश्चाप्यहं भद्रे त्वं क्षमा समचारिणी । लोभमोहतपश्चाहं त्वं तृष्णा तामसी स्मृता
હે ભદ્રે! હું પણ દુર્વાસા છું; અને તું સમ્યક્ આચરણવાળી ક્ષમા છે. હું લોભ, મોહ અને તપ પણ છું; અને તું તામસી શક્તિરૂપે સ્મરાતી તૃષ્ણા છે.
Verse 70
ककुद्मान्वृषभश्चाहं योगमाता तपस्विनी । वायुरप्यहमव्यक्तस्त्वं गतिर्मनसूदनी
હું કકુદ્માન્ વૃષભ પણ છું; અને તું યોગમાતા, તપસ્વિની છે. હું અવ્યક્ત વાયુ પણ છું; હે મનસૂદની, તું તેની ગતિ છે.
Verse 71
अहं मोचयिता लोभे निर्ममा त्वं यशस्विनि । नयोऽहं सर्वकार्येषु नीतिस्त्वं कमलेक्षणा
હે યશસ્વિની! હું લોભમાંથી મુક્ત કરનાર છું; અને તું નિર્મમા (મમતા-રહિત) છે. હું સર્વ કાર્યોમાં નય (વિવેક) છું; હે કમલનેત્રે, તું નીતિ અને ધર્મવ્યવસ્થા છે.
Verse 72
अहमन्नं च भोक्ता च ओषधी त्वं निगद्यसे । अहमग्निश्च धूमश्च त्वमूष्मा ज्वालमेव च
હું અન્ન પણ છું અને ભોક્તા પણ; અને તું ઔષધિ કહેવાય છે. હું અગ્નિ અને ધૂમ પણ છું; અને તું ઊષ્મા તથા જ્વાળા જ છે.
Verse 73
अहं संवर्त्तको मेघस्त्वं च धारा ह्यनेकशः । अहं मुनीनां रूपेण त्वं तत्पत्नी प्रकीर्तिता
હું સંવર્ત્તક મેઘ છું; અને તું અનેક રીતે વરસતી ધારાઓ છે. હું મુનિઓના રૂપે પણ છું; અને તું તેમની પત્ની તરીકે પ્રકીર્તિત છે.
Verse 74
अहं संसारकर्त्ता वै त्वं तु सृष्टिर्वरानने । अहं शुक्रास्थिरोमाणि त्वं मज्जा बलमेव च
હું જ ખરેખર સંસારનો કર્તા છું; હે વરાનને, તું તો સૃષ્ટિસ્વરૂપ છે. હું શુક્ર, અસ્થિ અને રોમ; તું મજ્જા અને બળ સ્વયં છે.
Verse 75
पर्जन्योऽहं महाभागे त्वं वृष्टिः परमेश्वरि । अहं संवत्सरो देवि त्वमृतुः परिकीर्त्तिता
હે મહાભાગે, હું પરજન્ય (વર્ષાવાહક મેઘ) છું; હે પરમેશ્વરી, તું વૃષ્ટિ છે. હે દેવી, હું સંવત્સર; તું ઋતુ તરીકે પરિકીર્તિતા છે.
Verse 76
अहं कृतयुगो देवि त्वं तु त्रेता निगद्यसे । युगोऽहं द्वापरः श्रीमांस्त्वं कलिः परमेश्वरि
હે દેવી, હું કૃતયુગ છું; તું ત્રેતા તરીકે નિગદ્ય છે. હું શ્રીમાન દ્વાપરયુગ; હે પરમેશ્વરી, તું કલિયુગ છે.
Verse 77
आकाशश्चाप्यहं भद्रे पृथिवी त्वमिहोच्यसे । अहमदृश्यमूर्तिश्च दृश्यमूर्तिस्त्वमुच्यसे
હે ભદ્રે, હું આકાશ પણ છું; અહીં તું પૃથ્વી તરીકે ઉચ્યસે. હું અદૃશ્ય મૂર્તિ; તું દૃશ્ય મૂર્તિ તરીકે ઉચ્યસે.
Verse 78
वरदोऽहं वरारोहे मंत्रस्त्वमिति चोच्यसे । अहं द्रष्टा च श्रोता च त्वं दृश्या श्रुतिरेव च
હે વરારોહે, હું વરદાતા છું; તું મંત્ર તરીકે ઉચ્યસે. હું દ્રષ્ટા અને શ્રોતા; તું દૃશ્ય અને સ્વયં શ્રુતિ છે.
Verse 79
अहं वक्ता रमयिता त्वं वाच्या परमेश्वरि । अहं श्रोता च गाता च त्वं गीतिर्गेयमेव च
હે પરમેશ્વરી! હું વક્તા અને આનંદ કરાવનાર છું, અને તું જ વાચ્ય—વાણીનો વિષય છે. હું શ્રોતા અને ગાયક છું, અને તું જ ગીતી તથા ગેય છે॥
Verse 80
अहं त्राता च गन्धश्च त्वं तु निघ्राणमेव च । अहं स्पर्शयिता कर्ता स्पर्श्यस्त्वं सृष्टमेव च
હું રક્ષક પણ છું અને સુગંધ પણ; અને તું જ ઘ્રાણ—સુંઘવાની ક્રિયા છે. હું સ્પર્શ કરનાર અને કર્તા; તું સ્પર્શ્ય અને સૃષ્ટિરૂપ જગત્ છે॥
Verse 81
अहं सर्वमिदं भूतं त्वं तु देवि न संशयः । स्रष्टाऽहं तव देवेशि त्वं सृजस्यखिलं जगत्
હે દેવી! આ સર્વ ભૂતભાવ હું છું; અને તું પણ નિઃસંદેહ એ જ છે. હે દેવેશી! હું તારા સંબંધે સ્રષ્ટા, અને તું જ અખિલ જગત્ સર્જે છે॥
Verse 82
त्वया मया च देवेशि ओतप्रोतमिदं जगत् । एकधा दशधा चैव तथा शतसहस्रधा
હે દેવેશી! તારા અને મારા દ્વારા આ જગત્ ઓતપ્રોત રીતે વણાયેલું છે. તે એકરૂપે, દશરૂપે, તેમજ શત-સહસ્ર રૂપે પણ પ્રગટે છે॥
Verse 83
ऐश्वर्येण तु संयुक्तौ सर्वप्राणि व्यवस्थितौ । अहं त्वं च विशालाक्षि सततं संप्रतिष्ठितौ
ઐશ્વર્યથી સંયુક્ત થઈ અમે બન્ને સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત છીએ. હે વિશાલાક્ષિ! તું અને હું સદા દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત રહીએ છીએ॥
Verse 84
क्रीडामि क्रीडया देवि त्वया सार्द्धं वरानने । त्वं धृतिर्धारिणी लक्ष्मीः कांता मत्प्रकृतिर्ध्रुवम्
હે દેવી, હે વરાનને! હું તારી સાથે ક્રીડારૂપે ક્રીડા કરું છું. તું ધૃતિ છે, ધારણશક્તિ છે, લક્ષ્મી છે, મારી કાંતા છે—નિશ્ચયે મારી ધ્રુવ પ્રકૃતિ છે.
Verse 85
रतिः स्मृतिः कामचारी मम चांगनिवासिनी । देवि किं बहुनोक्तेन प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
રતિ, સ્મૃતિ અને કામચારી મારા જ ગૃહમાં નિવાસ કરે છે. હે દેવી, વધુ શું કહું—તું તો મારા પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય છે.
Verse 86
वरं वरय देवशि यत्किंचिन्मनसि स्थितम् । तत्ते ददामि तुष्टोऽहं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
હે દેવેશી! મનમાં જે કંઈ સ્થિત છે તે વર માગ. હું પ્રસન્ન થઈને તે તને આપું છું, ભલે તે અતિ દુર્લભ હોય.
Verse 87
देव्युवाच । धन्याहं कृतपुण्याहं तपः सुचरितं मया । यत्त्वयाऽहं जगन्नाथ हर्षदृष्ट्याऽवलोकिता
દેવી બોલી: હું ધન્ય છું, મેં પુણ્ય કમાયું છે; મારું તપ સુચરિત થયું—હે જગન્નાથ, કારણ કે તમે હર્ષદૃષ્ટિથી મને અવલોકિત કરી છે.
Verse 88
यदि तुष्टोऽसि मे देव वरं दातुं ममेच्छसि । तन्मे कथय देवेश सांप्रतं तीर्थविस्तरम्
હે દેવ! જો તમે મારી ઉપર પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવા ઇચ્છો, તો હે દેવેશ, અત્યારે મને તીર્થોનો સંપૂર્ણ વિસ્તાર કહો.
Verse 89
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पापघ्नानि शिवानि च । तानि देवेश कार्त्स्न्येन यथावद्वक्तुमर्हसि
હે દેવેશ! પૃથ્વી પરનાં જે જે તીર્થો પાપનાશક અને શિવમંગલકારી છે, તે બધાંનું યથાવત્ સંપૂર્ણ વર્ણન તમે મને કરવું યોગ્ય છે।
Verse 90
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वपापहरं नृणां पुण्यं देवर्षिसत्कृतम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું તીર્થોનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય કહું છું—જે મનુષ્યોનાં સર્વ પાપ હરે, પુણ્યમય છે અને દેવ-ઋષિઓ દ્વારા સત્કૃત છે।
Verse 91
तीर्थानां दर्शनं श्रेष्ठं स्नानं चैव सुरेश्वरि । श्रवणं च प्रशंसंति सदैव ऋषिसत्तमाः
હે સુરેશ્વરી! તીર્થોમાં તેમનું દર્શન શ્રેષ્ઠ છે, અને ત્યાં સ્નાન પણ; તેમજ તેમની મહિમાનું શ્રવણ પણ—ઋષિશ્રેષ્ઠો સદૈવ તેની પ્રશંસા કરે છે।
Verse 92
पृथिव्यां नैमिषं तीर्थमंतरिक्षे च पुष्करम् । केदारं च प्रयागं च विपाशा चोर्मिला तथा
પૃથ્વી પર નૈમિષ તીર્થ છે અને અંતરિક્ષ પ્રદેશમાં પુષ્કર; તેમજ કેદાર, પ્રયાગ, અને તેમ જ વિપાશા તથા ઉર્મિલા (પણ છે)।
Verse 93
कर्णवेणा महादेवी चंद्रभागा सरस्वती । गंगासागरसंभेदस्तथा वाराणसी शुभा
કર્ણવેણા, મહાદેવી, ચંદ્રભાગા અને સરસ્વતી; તેમજ ગંગાનો સાગર સાથેનો પાવન સંગમ અને શુભ વારાણસી (પણ છે)।
Verse 94
अर्घतीर्थं समाख्यातं गंगाद्वारं तथैव च । हिमस्थानं महातीर्थं तथा मायापुरी शुभा
પ્રસિદ્ધ અર્ઘતીર્થ તથા ગંગાદ્વાર પણ; હિમસ્થાન મહાતીર્થ અને શુભ માયાપુરી પણ (પાવન છે).
Verse 95
शतभद्रा महाभागा सिन्धुश्चैव महा नदी । ऐरावती च कपिला शोणश्चैव महानदः
મહાભાગ્યા શતભદ્રા અને મહાનદી સિંધુ; તેમજ ઐરાવતી, કપિલા અને મહાનદ શોણ પણ (પ્રસિદ્ધ પવિત્ર નદીઓ).
Verse 96
पयोधिः कौशिकी तद्वत्तथा गोदावरी शुभा । देवखातं गया चैव तथा द्वारावती शुभा
સમુદ્ર, કૌશિકી તથા શુભ ગોદાવરી; તેમજ દેવખાત, ગયા અને શુભ દ્વારાવતી પણ (પવિત્ર તીર્થો).
Verse 97
प्रभासं च महातीर्थं सर्वपातकनाशनम्
પ્રભાસ મહાતીર્થ છે—તે સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે.
Verse 98
एवमादीनि तीर्थानि यानि संति महीतले । तानि दृष्ट्वा तु देवेशि पुनर्जन्म न विन्दते
હે દેવેશી! ધરતી પર આવા જે તીર્થો છે, તેમનું દર્શન કરનારને ફરી પુનર્જન્મ મળતો નથી.
Verse 99
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले । संजातानि पवित्राणि सर्वपापहराणि च
આ ભૂતલ પર તીર્થોની ત્રણ કરોડ અને અર્ધકરોડ સંખ્યા પ્રાદુર્ભૂત થઈ છે; તે સર્વ પરમ પવિત્ર અને સર્વ પાપ હરણ કરનારાં છે।
Verse 100
गंतव्यानि महादेवि स्वधर्मस्य विवृद्धये । अशक्यानि शिवान्येवं गंतुं चैव सुरेश्वरि । मनसा तानि सर्वाणि गंतव्यानि समाहितैः
હે મહાદેવી, સ્વધર્મની વૃદ્ધિ માટે તે તીર્થોનું દર્શન કરવું જોઈએ; પરંતુ હે સুরેશ્વરી શિવે, સર્વ તીર્થોમાં જવું અશક્ય છે—અતએવ સમાહિત મનથી મનમાં જ સર્વ તીર્થોનું ગમન કરવું।
Verse 101
।देव्युवाच । भगवन्प्राणिनः सर्वे सर्वोपद्रवसंकुलाः । अल्पायुषः सदा बद्धा व्यामोहैर्मंदिरोद्भवैः
દેવીએ કહ્યું—હે ભગવન, સર્વ પ્રાણી સર્વ પ્રકારના ઉપદ્રવોથી ઘેરાયેલા છે; અલ્પાયુ થઈ સદા બંધાયેલા રહે છે અને ગૃહજીવનમાંથી ઉદ્ભવતા મોહભ્રમોથી મોહિત થાય છે।
Verse 102
त्रेतायां द्वापरे चैव किं नु वै दारुणे कलौ । तस्मात्तेषां हितार्थाय तत्तीर्थं त्वं प्रकीर्तय । येन दृष्टेन सर्वेषां तीर्थानां लभ्यते फलम्
જો ત્રેતા અને દ્વાપરમાં પણ આવું હોય, તો દારુણ કલિયુગમાં શું થશે? તેથી તેમના હિત માટે તે તીર્થનું તમે પ્રકીર્તન કરો, જેના માત્ર દર્શનથી સર્વ તીર્થોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 103
एवमुक्तस्तु पार्वत्या प्रहस्य परमेश्वरः । उवाच परया प्रीत्या वाचा मधुरया प्रभुः
પાર્વતીએ એમ કહ્યે ત્યારે પરમેશ્વર હસ્યા; અને પ્રભુએ પરમ પ્રીતિથી મધુર વાણીમાં કહ્યું।
Verse 104
ईश्वर उवाच । त्वमेव हि चराः प्राणाः सर्वस्य जगतोरणिः । त्वया विरहितो देवि मुहूर्तमपि नोत्सहे
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી! તું જ સમગ્ર જગતના ચલિત પ્રાણ છે; તું જ જગતની ઉત્પત્તિનું અરણિ-સ્વરૂપ છે. તારા વિયોગમાં હું એક ક્ષણ પણ સહન કરી શકતો નથી.
Verse 105
शिवस्य च तथा शक्तेरंतरं नास्ति पार्वति । न तदस्ति महादेवि यन्न जानासि शोभने
હે પાર્વતી! શિવ અને શક્તિ વચ્ચે જરાય અંતર નથી. હે મહાદેવી, હે શોભને! એવું કશું નથી જે તું જાણતી ન હોય.
Verse 106
त्वया विनाऽहं न क्वास्मि न त्वं देवि मया विना । चंद्रचंद्रिकयोर्यद्वदग्नेरुष्णत्वमेव हि
તારા વિના હું ક્યાંય નથી, અને મારા વિના, હે દેવી, તું પણ ક્યાંય નથી. જેમ ચંદ્ર અને ચાંદની અવિભાજ્ય છે, અને જેમ અગ્નિથી ઉષ્ણતા અલગ નથી—તેમ જ આપણે છીએ.
Verse 107
तव देवि ममापीह नास्ति चैवांतरं प्रिये । सर्वं चैव सुरेशानि यथावत्कथयाम्यहम्
હે દેવી, હે પ્રિયે! અહીં તારા અને મારા વચ્ચે કોઈ અંતર નથી. તેથી, હે સુરેશાની, હું બધું યથાવત્ તને કહું છું.
Verse 108
रहस्यानां रहस्यं तु गोपनीयं प्रयत्नतः । नास्तिकाय न दातव्यं न च पापरताय च
આ રહસ્યોમાં પણ પરમ રહસ્ય છે; તેને પ્રયત્નપૂર્વક ગુપ્ત રાખવું જોઈએ. નાસ્તિકને આપવું નહીં, અને પાપમાં રત વ્યક્તિને પણ નહીં.
Verse 109
दातव्यं भक्ति युक्ताय स्वशिष्याय सुताय वा । पूर्वमेव मया ख्यातं सारात्सारतरं प्रिये
ભક્તિયુક્ત જનને—પોતાના શિષ્યને કે પુત્રને પણ—આ આપવું જોઈએ. પ્રિયે, મેં અગાઉ જ સારથી પણ પરમ સાર કહેલું છે.
Verse 110
तीर्थोपनिषदः ख्याता लिंगोपनिषदस्तथा । योगोपनिषदो देवि पूर्वं वै कथितास्तव
તીર્થ-ઉપનિષદ પ્રસિદ્ધ છે, તેમજ લિંગ-ઉપનિષદ પણ; અને યોગ-ઉપનિષદો પણ, હે દેવી—આ બધું મેં તને અગાઉ કહેલું છે.
Verse 111
पार्वत्युवाच । लेशेनापि न सिद्ध्यंति कांक्षमाणाः परं पदम् । योनीर्भ्रमंतो दृश्यंते नरा नास्तिकवृत्तयः
પાર્વતી બોલ્યાં: પરમ પદની ઇચ્છા હોવા છતાં તેઓ લેશમાત્ર સિદ્ધિ પામતા નથી. નાસ્તિક વૃત્તિવાળા નર યોનિથી યોનિ ભટકતા દેખાય છે.
Verse 112
तीर्थव्रतानि सेवन्ते प्रत्ययो नैव जायते । मोहितं तु जगत्पूर्वं मिथ्याज्ञानेन शंकर
તેઓ તીર્થવ્રતોનું સેવન કરે છે, છતાં સાચો નિશ્ચય જન્મતો નથી. હે શંકર, પૂર્વે જગત મિથ્યાજ્ઞાનથી મોહિત થયું હતું.
Verse 113
किं ते फलं सुरश्रेष्ठ जगद्व्यामोहने कृते
હે સૂરશ્રેષ્ઠ, જગતને વિમોહિત કરવાથી તને શું ફળ મળે છે?
Verse 114
सारात्सारतरं नाथ तव प्राणप्रियं हि यत् । तन्मे कथय देवेश प्रियाहं यदि ते प्रभो
હે નાથ! સારનું પણ સાર જે છે, જે તમારા પ્રાણને અતિ પ્રિય છે, તે મને કહો. હે દેવેશ, હે પ્રભુ! જો હું તમને પ્રિય હોઉં તો તે મને પ્રગટ કરો.
Verse 115
इत्युक्तः स तया देव्या श्रीकंठः सुरनायकः । प्रहस्योवाच भगवान्गंभीरार्थमिदं वचः
દેવીએ આમ કહ્યે ત્યારે દેવોના નાયક શ્રીકંઠ ભગવાન્ હસીને, ગૂઢ અર્થથી ભરેલું આ વચન બોલ્યા.
Verse 116
ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भूत्वा पृष्टोऽहं यस्त्वयाऽधुना । निष्फलं तत्प्रवक्ष्यामि वस्तुतत्त्वं यथास्थितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—એકાગ્ર થઈને સાંભળ. તું હમણાં મને જે પૂછ્યું છે, તેનું યથાસ્થિત વાસ્તવ તત્ત્વ હું કહું છું—વિપરીત ભાવથી તે કેવી રીતે નિષ્ફળ બને છે તે પણ.
Verse 117
पूर्वमुक्तानि तीर्थानि यानि ते सुरसुंदरि । तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटी च ब्रह्मांडे सचराचरे
હે સુરसुન્દરી! મેં પહેલાં તને કહેલા તીર્થો આ ચરાચર બ્રહ્માંડમાં ત્રણ કરોડ અને વધુ અડધો કરોડ—એટલા છે.
Verse 118
तेषां च गोपितं तीर्थं प्रभासं चैव सुव्रते
અને તેમાં, હે સુવ્રતે! ‘પ્રભાસ’ નામનું તીર્થ ગોપિત રીતે રક્ષિત છે, સહેલાઈથી પ્રગટ થતું નથી.
Verse 119
एवमुक्तं महादेवि प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । दृष्ट्वा संस्काररहिताः कलौ पापेन मोहिताः
હે મહાદેવી! આ રીતે પ્રભાસને પરમ ઉત્તમ પવિત્ર ક્ષેત્ર કહેવાયું છે. પરંતુ કલિયુગમાં સંસ્કાર-નિયમથી રહિત લોકો પાપમોહમાં મોહીત થઈને પણ તેનું દર્શન કરે છે.
Verse 120
राजसास्तामसाश्चैव पापोपहतचेतसः । परदारपरद्रव्यपरहिंसारता नराः
તેઓ રજસ્ અને તમસ્ ગુણોથી ચલિત, પાપથી આઘાત પામેલા ચિત્તવાળા—પરસ્ત્રી, પરધન અને પરહિંસામાં રત નર છે.
Verse 121
उद्वेगं च परं यांति प्रतप्यंति यतस्ततः । आत्मसंभाविता मूढा मिथ्याज्ञानेन मोहिताः । वर्णाश्रमविरुद्धं तु तीर्थे कु्र्वन्ति येऽधमाः
તેઓ પરમ ઉદ્વેગમાં પડે છે અને જ્યાં-ત્યાં દુઃખથી દગ્ધ થઈ ભટકે છે—આત્મગર્વી મૂઢ, મિથ્યા જ્ઞાનથી મોહીત. જે અધમ લોકો વર્ણાશ્રમ-ધર્મના વિરોધમાં વર્તે છે, તેઓ તીર્થમાં પણ આવા અપચાર કરે છે.
Verse 122
तीर्थयात्रां प्रकुर्वंति दंभेन कपटेन च । तीर्थे मृता न सिध्यंति ते नरा वरवर्णिनि
તેઓ દંભ અને કપટથી તીર્થયાત્રા કરે છે; હે વરવર્ણિની! તીર્થમાં મરી જાય તોય એવા નર સિદ્ધિ પામતા નથી.
Verse 123
एतदर्थं मया देवि तीर्थानि विविधानि च । लिंगानि चैव सुश्रोणि गोपितानि प्रयत्नतः । न सिद्धिदानि देवेशि कलौ कल्मषकारिणाम्
હે દેવી! આ જ કારણથી મેં વિવિધ તીર્થો અને લિંગોને પણ, હે સુશ્રોણિ, પ્રયત્નપૂર્વક ગોપિત રાખ્યાં છે; હે દેવેશિ! કલિયુગમાં કલ્મષ કરનારાઓને તે સિદ્ધિ આપતાં નથી.
Verse 124
ये नरास्तु जितक्रोधा जितलोभा जितेंद्रियाः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चादम्भमत्सराः
જે મનુષ્યો ક્રોધને જીત્યા છે, લોભને જીત્યા છે અને ઇન્દ્રિયો પર સંયમ ધરાવે છે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે શૂદ્ર—દંભ અને મત્સરથી રહિત છે.
Verse 125
मद्भावभाविता देवि तीर्थं सेवंति सुव्रताः । तेषां चैव हितार्थाय कथयामि यशश्विनि
હે દેવી! જે સુવ્રતી મારા ભક્તિભાવથી ભાવિત થઈ આ તીર્થનું સેવન-સેવા કરે છે, તેમના હિતાર્થે, હે યશસ્વિની, હું હવે કહું છું.
Verse 126
प्रभासमिति विख्यातं क्षेत्रं त्रैलोक्यवंदितम् । तत्क्षेत्रं नैव जानंति मम मायाविमोहिताः
પ્રભાસ નામે વિખ્યાત આ ક્ષેત્ર ત્રિલોકમાં વંદિત છે; પરંતુ મારી માયાથી મોહિત લોકો તે ક્ષેત્રને યથાર્થ રીતે જાણતા નથી.
Verse 127
परोहं त्वेकचित्तैश्च बहुजन्मभिरर्चितः । ते विदंति परं क्षेत्रं प्रभासं पापनाशनम्
હું પરમ છું; એકચિત્ત ભક્તો અનેક જન્મોમાં મારી આરાધના કરે છે. તેઓ જ પાપનાશક પરમ ક્ષેત્ર પ્રભાસને જાણે છે.
Verse 128
मद्भावभाविता देवि मम व्रतनिषेविणः । तेषां प्रभासिकं क्षेत्रं विदितं नात्र संशयः
હે દેવી! જે મારા ભક્તિભાવથી ભાવિત છે અને મારા વ્રતોનું નિષ્ઠાપૂર્વક સેવન કરે છે, તેમને પ્રભાસનું ક્ષેત્ર નિશ્ચિત રીતે વિદિત છે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 129
यमैश्च नियमैर्युक्ता अहंकारविवर्ज्जिताः । तेषामर्थे वदिष्यामि तव प्रश्नं सुदुर्ल्लभम् । ब्रह्मविष्ण्विन्द्रदेवानां पुराणं कथितं मया
યમ-નિયમોથી યુક્ત અને અહંકારવિહિન એવા ભક્તોના હિતાર્થે હું તારા અતિ દુર્લભ પ્રશ્નનો ઉત્તર કહું છું. આ પુરાણ મેં પૂર્વે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર તથા દેવતાઓને પણ વર્ણવ્યું છે.
Verse 130
सोऽहं देवि वदिष्यामि कर्णं देहि वरानने । पृथिव्यामपि सर्वेषां तीर्थानां सुरसुंदरि
અતએવ, હે દેવી, હું કહું છું—હે વરાનને, કાન ધરી સાંભળ. હે સુરसुન્દરી, પૃથ્વી પર આવેલા સર્વ તીર્થોના વિષયમાં હું વર્ણન કરીશ.
Verse 131
एकं मे वल्लभं तत्र प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । तस्मिंश्चैव महाक्षेत्रे तीर्थैः सोमेन पूजितः । वरांस्तस्मै प्रदायाथ सदैकांते स्थितो ह्यहम्
તે બધામાં મને એક જ પરમ પ્રિય છે—ઉત્તમ પ્રભાસક્ષેત્ર. તે મહાક્ષેત્રમાં તીર્થો સાથે સોમએ મારી પૂજા કરી; તેને વરદાન આપી હું ત્યાં સદૈવ નજીકના સાન્નિધ્યમાં સ્થિત રહું છું.
Verse 132
तेन गुह्यं कृतं स्थानं तव देवि प्रकाशितम् । तत्र मे योगयुक्तस्य दिव्यं लिंगं बभूव ह
તેને તે સ્થાન ગુપ્ત કર્યું હતું, હે દેવી; તે હવે તને પ્રકાશિત થયું છે. ત્યાં યોગમાં સ્થિત મારા માટે એક દિવ્ય લિંગ પ્રાદુર્ભૂત થયું.
Verse 133
दिव्यतेजस्समा युक्तं वह्निमेखलमंडितम् । लक्षमात्रस्थितं शांतं दुर्निरीक्ष्यं तु मानवैः
તે દિવ્ય તેજથી યુક્ત અને અગ્નિ-મેખલાથી મંડિત હતું. તે લક્ષ-પ્રમાણ ઊંચું ઊભું, શાંત—પરંતુ મનુષ્યો માટે નિહાળવું દુષ્કર હતું.
Verse 134
इच्छाज्ञानक्रियाख्याश्च तिस्रो वै शक्तयश्च याः । तस्माल्लिंगात्समुत्पन्ना जगत्कर्तृत्वहेतवे
ઇચ્છા, જ્ઞાન અને ક્રિયા નામની ત્રણ શક્તિઓ ખરેખર તે લિંગમાંથી પ્રગટ થઈ; જગતની સૃષ્ટિ અને વ્યવસ્થાપનનું કારણ પણ તે જ છે.
Verse 135
तस्मिंल्लिंगे लयं याति जगदेतच्चराचरम् । पुनस्तेनैव संभूतं दृश्यते सचराचरम्
તે જ લિંગમાં આ સમગ્ર ચરાચર જગત લય પામે છે; અને ફરી તે જ પરમથી ઉત્પન્ન થઈ ચરાચર જગત રૂપે દેખાય છે.
Verse 136
गुह्यं चैव तु संभूतं न कश्चिद्वेद तत्परम् । जन्माभ्यासेन तल्लिंगं ज्ञायते भुवि मानवैः
આ પરમ ગુહ્ય રહસ્ય છે; તેની સર્વોચ્ચ તત્ત્વતા કોઈ સંપૂર્ણ જાણતું નથી. અનેક જન્મોના સાધના-અભ્યાસથી જ પૃથ્વી પર માનવોને તે લિંગનું જ્ઞાન થાય છે.
Verse 137
क्षेत्रं प्रभासिकं प्रोक्तं क्षेत्रज्ञोऽहं न संशयः । तत्र सोमेशनामाहमस्मिन्क्षेत्रं वरानने
આ ‘પ્રભાસ’ નામનું પવિત્ર ક્ષેત્ર કહેવાયું છે; અને હું જ તેનો ક્ષેત્રજ્ઞ છું—એમાં સંશય નથી. હે સુમુખી, આ જ ક્ષેત્રમાં હું ‘સોમેશ’ નામે પ્રસિદ્ધ છું.
Verse 138
ममांशसंभवा ये च अस्मिन्क्षेत्रे समुद्भवाः । तेषां तु विदितं लिंगं पूर्वकल्पे तु भैरवम्
આ ક્ષેત્રમાં મારા અંશમાંથી ઉત્પન્ન થઈ પ્રગટ થનારા લોકોને આ લિંગ વિદિત છે; કારણ કે પૂર્વકલ્પમાં તે (લિંગ) ‘ભૈરવ’ રૂપે પ્રકટ થયું હતું.
Verse 139
अन्यैरपि युगैर्देवि इदं लिंगं सुदुर्लभम् । घोरे कलियुगे पापे विशेषेण च दुर्लभम्
હે દેવી, અન્ય યુગોમાં પણ આ લિંગનું દર્શન-લાભ અતિ દુર્લભ છે; પાપમય ઘોર કલિયુગમાં તો તે વિશેષ કરીને વધુ જ દુષ્કર છે.
Verse 140
अन्यन्निदर्शनं तत्र तत्प्रवक्ष्यामि पार्वति
હે પાર્વતી, તે વિષય અંગે ત્યાંનું બીજું એક નિદર્શન (ચિહ્ન/ઉદાહરણ) હું હવે તને કહું છું.
Verse 141
कलौ युगे महाघोरे हेतुवादरता नराः । वदिष्यंति महापापाः सर्वे पाखण्डसंस्थिताः
અતિ ઘોર કલિયુગમાં હેતુવાદ (શુષ્ક તર્ક)માં રત મનુષ્યો બોલશે; મહાપાપી, બધા પાખંડમાં સ્થિત રહી પોતાના મત પ્રગટ કરશે.
Verse 142
मिथ्या चैतत्कृतं सर्वं मूर्खैश्चापि प्रकीर्तितम् । क्व क्षेत्रं क्व प्रभावश्च कुत्र वै सन्ति देवताः
‘આ બધું ખોટું છે; મૂર્ખોએ રચી અને ફેલાવ્યું છે’ એમ કહી તેઓ બોલશે—‘ક્યાં ક્ષેત્ર? ક્યાં તેનો પ્રભાવ? અને દેવતાઓ ખરેખર ક્યાં છે?’
Verse 143
सर्वं चापि तथालीकं मूढैश्चापि प्रकीर्तितम्
અને ફરી, ‘આ બધું પણ એવું જ—માત્ર ખોટું છે’ એમ મૂઢ લોકો પણ પ્રચાર કરશે.
Verse 144
एवं मूर्खा वदिष्यंति प्रहसिष्यन्ति चापरे । नारका नास्तिका लोकाः पापोपहतचेतसः । सिद्धिं नैव प्रयास्यंति संप्राप्ते तु कलौ युगे
આ રીતે મૂર્ખો બોલશે અને કેટલાક તો ઉપહાસ પણ કરશે. પાપથી આઘાત પામેલા ચિત્તવાળા નાસ્તિક, નરકગામી લોકો—કલિયુગ આવી પહોંચે ત્યારે—સિદ્ધિ માટે પ્રયત્ન જ નહીં કરે.
Verse 145
तीर्थे चैव मृता ये तु शिवनिन्दापरायणाः । तिर्यग्योनिप्रसूताश्च दृश्यन्ते सर्वयोनिषु
પરંતુ જે લોકો તીર્થમાં મરીને પણ શિવનિંદામાં તત્પર રહે છે, તેઓ તિર્યક્-યોનિમાં જન્મે છે અને અનેક નીચ યોનિઓમાં દેખાય છે.
Verse 146
एतस्मात्कारणाद्देवि तीर्थे चैव सुदुःखिताः । दृश्यन्ते युगमाहात्म्यात्सत्यशौचविवर्जिताः
આ કારણથી, હે દેવી, યુગના સ્વભાવના પ્રભાવથી સત્ય અને શૌચથી રહિત લોકો તીર્થમાં પણ અત્યંત દુઃખિત દેખાય છે.
Verse 147
इदं हि कारणं प्रोक्तं क्षेत्राणां चैव गोपने । एतत्ते कथितं सर्वं सिद्धिर्येन सुदुर्ल्लभा
ક્ષેત્રોની રક્ષા કરવાનું આ જ કારણ કહેવાયું છે. આ બધું મેં તને કહ્યું—જેના દ્વારા અતિ દુર્લભ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 148
युगेयुगे तु तीर्थानि कीर्तितानि सुरेश्वरि । तेषां मे वल्लभं देवि प्रभासं क्षेत्रमेव च
હે સુરેશ્વરી, યુગે યુગે તીર્થોની કીર્તિ થાય છે; પરંતુ હે દેવી, તેમાં મને આ પ્રભાસ ક્ષેત્ર જ અતિ પ્રિય છે.
Verse 149
इत्येतत्कथितं देवि रहस्यं पापनाशनम् । क्षेत्रबीजं महादेवि किमन्यत्परिपृच्छसि
હે દેવી, પાપનાશક આ રહસ્ય—આ ક્ષેત્રનું ‘બીજ’—મેં કહી દીધું. હે મહાદેવી, હવે બીજું શું પૂછવા ઇચ્છો છો?
Verse 150
इदं महापातकनाशनं ये श्रोष्यंति वै क्षेत्रमहाप्रभावम् । ते चापि यास्यन्ति मम प्रभावात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्
જે આ ક્ષેત્રના મહાપ્રભાવનું—મહાપાતકનાશક—વૃત્તાંત શ્રદ્ધાથી સાંભળશે, તે મારી કૃપાથી પુણ્યજનોના નિવાસ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ)ને પ્રાપ્ત કરશે.