Adhyaya 308

Verse 1

ईश्वर उवाच । तस्मान्नारायणात्पूर्वे किंचिदीशानसंस्थितम् । मूलचण्डीशनाम्ना तु विख्यातं भुवनत्रयं

ઈશ્વરે કહ્યું—તે નારાયણથી પણ પૂર્વે ઈશાન-ધામમાં એક તત્ત્વ પ્રતિષ્ઠિત છે; ‘મૂલચન્ડીશ’ નામે તે ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે.

Verse 2

यत्र लिंगं पुराऽस्माकं पातितं त्वृषिभिः प्रिये । क्रोधरक्तेक्षणैर्देवि मूलचण्डीशता गतम्

પ્રિયે, જ્યાં એક વખત ઋષિઓએ અમારું લિંગ પાતિત કર્યું હતું, હે દેવી, ક્રોધથી રક્તિમ દૃષ્ટિના કારણે તે ‘મૂલચન્ડીશ’ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયું.

Verse 3

आद्यं लिंगोद्भवं देवि ऋषिकोपान्निपातितम् । ये केचिदृषयस्तत्र देवदारुवने स्थिताः

હે દેવી, આદ્ય સ્વયંભૂ લિંગ ઋષિઓના કોપથી પાતિત થયું; ત્યાં દેવદારુ-વનમાં વસતા જે જે ઋષિઓ હતા, તેઓ જ તેમાં સંકળાયેલા હતા.

Verse 4

कालांतरे महादेवि अहं तत्र समागतः । तेषां जिज्ञासया देवि ततस्ते रोषिता भवन् । शप्तस्ततोऽहं देवेशि चक्रुर्मे लिंगपातनम्

કાળાંતરે, હે મહાદેવી, હું ત્યાં આવ્યો. હે દેવી, મને પરખવાની જિજ્ઞાસાથી તેઓ ક્રોધિત થયા; પછી, હે દેવેશી, તેમણે મને શાપ આપ્યો અને મારા લિંગનું પાતન કર્યું.

Verse 5

देव्युवाच । रोषोपहतसद्भावाः कथमेते द्विजातयः । संजाता एतदाख्याहि परं कौतूहलं मम

દેવીએ કહ્યું—ક્રોધથી જેમનો સદ્ભાવ નષ્ટ થયો છે, એવા આ દ્વિજાતિઓ કેવી રીતે આવા બન્યા? આ વાત કહો; મારું કૌતૂહલ અત્યંત છે.

Verse 6

ईश्वर उवाच । डिंडि रूपः पुरा देवि भूत्वाऽहं दारुके वने । ऋषीणामाश्रमे पुण्ये नग्नो भिक्षाचरोऽभवम् । भिक्षंतमाश्रमे दृष्ट्वा ताः सर्वा ऋषियोषितः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, પ્રાચીન કાળે હું ડિંડીરૂપ ધારણ કરીને દારુક વનમાં ગયો. ઋષિઓના પવિત્ર આશ્રમમાં હું નિર્વસ્ત્ર ભિક્ષુક બની ભિક્ષા માગતો રહ્યો; આશ્રમમાં મને ભિક્ષા માગતા જોઈ સર્વ ઋષિપત્નીઓએ ધ્યાન આપ્યું.

Verse 7

कामस्य वशमापन्नाः प्रियमुत्सृज्य सर्वतः । तमूर्ध्वलिंगमालोक्य जटामुकुटधारिणम्

કામના વશમાં પડી તેઓએ સર્વ તરફથી પોતાનું પ્રિય ત્યજી દીધું; જટામુકુટધારી, ઊર્ધ્વલિંગ એવા તે તપસ્વીને જોઈ તેઓ તેની તરફ આકર્ષિત થયા.

Verse 8

भिक्षंतं भस्मदिग्धांगं झषकेतुमिवापरम् । विक्षोभिताश्च नः सर्वे दारा एतेन डिंडिना

‘તે ભિક્ષા માગતો ભટકે છે, ભસ્મથી લિપ્ત અંગોવાળો, જાણે બીજો ઝષકેતુ; અને આ ડિંડીથી અમારી બધી પત્નીઓ વ્યાકુળ થઈ ગઈ છે.’

Verse 9

तस्माच्छापं च दास्याम ऋषयस्ते तदाऽब्रुवन् । ततः शापोदकं गृह्य संध्यात्वाऽथ तपोधनाः

અતએવ તે ઋષિઓએ ત્યારે કહ્યું—‘અમે નિશ્ચયે શાપ આપશું.’ પછી તપોધન ઋષિઓ શાપોદક લઈને, સંધ્યા વિધિ કરીને આગળ વધ્યા.

Verse 10

अस्य लिंगमधो यातु दृश्यते यत्सदोन्नतम् । इत्युक्ते पतितं लिंगं तत्र देवकुले मम

‘આનું લિંગ અધોમુખ થઈ જાય, કારણ કે તે સદા ઊંચું ઊભેલું દેખાય છે.’—એવું કહતાં જ ત્યાં મારા દેવપ્રાંગણમાં તે લિંગ નીચે પડી ગયું.

Verse 11

मूलचण्डीशनाम्ना तु विख्यातं भुवनत्रये । तल्लिंगं पतितं दृष्ट्वा कोपोपहतचेतसः । पुनर्हंतुं समारब्धा डिंडिनं ते तपोधनाः

તે લિંગ ‘મૂલચન્ડીશ’ નામે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું. તે લિંગ પડેલું જોઈને, ક્રોધથી વ્યાકુલ ચિત્તવાળા તે તપોધન ઋષિઓ ફરી ડિંડીનને મારવા ઉદ્યત થયા.

Verse 12

वृसिकापाणयः केचित्कमंडलुधराः परे । गृहीत्वा पादुकाश्चान्ये तस्य धावंति पृष्ठतः

કેટલાંકના હાથમાં કરછુલ હતા, બીજા કમંડલુ ધારણ કરતા હતા; અને અન્યોએ પાદુકા પકડીને તેની પાછળ દોડ લગાવી.

Verse 13

डिंडिश्चांतर्हितो भूत्वा त्वामुवाच सुमध्यमाम् । रोषोपहतचेतस्कान्पश्यैतांस्त्वं तपोधनान्

અને ડિંડીન અદૃશ્ય થઈને, હે સુમધ્યમા, તને બોલ્યો— ‘ક્રોધથી આચ્છન્ન ચિત્તવાળા આ તપોધનોને જો.’

Verse 14

एतस्मात्कारणाद्देवि तव वाक्यान्मयाऽनघे । न कृतोऽनुग्रहस्तेषां सरोषाणां तपस्विनाम्

હે દેવી, હે અનઘે! તારા વચનોના કારણે આ કારણથી જ ક્રોધથી ભરેલા તે તપસ્વીઓ પર મેં અનુગ્રહ કર્યો નથી.

Verse 15

अत्रांतरे ते मुनयो ह्यपश्यंतो हि डिंडिनम् । निरानंदं गताः सर्वे द्रष्टुं देवं पितामहम्

આ દરમિયાન તે મુનિઓ ડિંડીનને ન જોઈને સૌ નિરાનંદ થયા અને દેવ પિતામહ (બ્રહ્મા)ના દર્શન કરવા ગયા.

Verse 16

तं दृष्ट्वा विबुधेशानं विरंचिं विगतज्वरम् । प्रणम्य शिरसा सर्व ऋषयः प्राहुरंजसा

દેવોના અધિપતિ, જ્વરરહિત વિરંચિ (બ્રહ્મા)ને જોઈ સર્વ ઋષિઓએ શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો અને તેમને સ્પષ્ટ વચન કહ્યું।

Verse 17

भगवन्डिंडि रूपेण कश्चिदस्ति तपोधनः । विध्वंसनाय दाराणां प्रविष्टः किल भिक्षितुम्

ભગવન્! તપોધન એવો એક તપસ્વી ‘ડિંડી’ રૂપ ધારણ કરીને ભિક્ષા માગવાના બહાને અંદર પ્રવેશ્યો છે; અમારી પત્નીઓનો વિનાશ કરવો એ જ તેનો હેતુ કહેવાય છે।

Verse 18

शप्तोऽस्माभिस्तु दुर्वृत्तस्तस्य लिंगं निपातितम् । तस्मिन्निपतितेऽस्माकं तथैव पतितानि च

અમે તે દુર્વૃત્તને શાપ આપ્યો અને તેનું લિંગ પડી ગયું. તે પડતાં જ અમારું પણ તેમ જ પડી ગયું।

Verse 19

गतोऽसौ कारणात्तस्मात्तल्लिंगे पतिते वयम् । निरानंदाः स्थिताः सर्व आचक्ष्वैतद्धि कारणम्

એ કારણથી જ તે ચાલ્યો ગયો; અને તે લિંગ પડતાં જ અમે બધા આનંદવિહોણા થઈ રહ્યા છીએ. આનું સાચું કારણ અમને કહો।

Verse 20

ब्रह्मोवाच । अशोभनमिदं कार्यं युष्माभिर्यत्कृतं महत् । रुद्रस्यातिसुरूपस्य सेर्ष्या ये हन्तुमुद्यताः

બ્રહ્મા બોલ્યા—તમારે કરેલું આ મહાન કાર્ય શોભન નથી; ઈર્ષ્યાથી પ્રેરિત થઈ તમે અતિસુંદર રુદ્રને હણવા માટે ઉદ્યત થયા હતા।

Verse 21

आसुरीं दानवीं दैवीं यक्षिणीं किंनरीं तथा । विद्याधरीं च गन्धर्वीं नागकन्यां मनोरमाम् । एता वरस्त्रियस्त्यक्त्वा युष्मदीयासु तास्वपि

તે આસુરી, દાનવી, દેવી, યક્ષિણી, કિન્નરી, વિદ્યાધરી, ગંધર્વી અથવા મનોહર નાગકન્યા—એવી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને ત્યજીને—તમારી સ્ત્રીઓમાં પણ તે કેમ રમે?

Verse 22

आह्लादं कुरुते सर्वे नैव जानीत भो द्विजाः । त्रैलोक्यनायकां सर्वां रूपातिशयसंयुताम्

સર્વે જીવો તેમાં જ આનંદ પામે છે; પરંતુ હે દ્વિજોઃ તમે તેને સમજતા નથી—તે ત્રિલોકની અધિષ્ઠાત્રી, અતુલ રૂપસૌંદર્યથી યુક્ત છે.

Verse 23

तां त्यक्त्वा मुनिपत्नीनामाह्लादं कुरुते कथम् । तया रुद्रो हि विज्ञप्त ऋषीणां कुर्वनुग्रहम्

તેણે તેણીને ત્યજીને મુનિઓની પત્નીઓમાં કેવી રીતે આનંદ માણે? ખરેખર, તેણીની વિનંતિથી જ રુદ્રે ઋષિઓ પર અનુગ્રહ કર્યો.

Verse 24

तेन वाक्येन पार्वत्या जिज्ञासार्थं कृतं मनः । चतुर्द्दशविधस्यापि भूतग्रामस्य यः प्रभुः

એ વચનોથી પાર્વતીનું મન જિજ્ઞાસા તરફ વળ્યું; કારણ કે તે જ ચૌદ પ્રકારના સર્વ ભૂતસમૂહનો પ્રભુ છે.

Verse 25

स शप्तो डिंडिरूपस्तु भवद्भिः करणेश्वरः । तच्छापाच्छप्तमेवैतत्समस्तं तद्गुणास्पदम् । देवतिर्यङ्मनुष्याणां निरानंदमिति स्थितम्

તમારા શાપથી ડિંડી-રૂપ ધારણ કરનાર કરણેશ્વર શપ્ત થયો. એ જ શાપથી તેના ગુણો પર આધારિત આ સમગ્ર પ્રદેશ પણ શપ્ત બન્યો; તેથી દેવો, તિર્યક્ પ્રાણીઓ અને મનુષ્યો—બધા આનંદવિહોણા થઈ રહ્યા.

Verse 26

शापेनानेन भवतां महा दोषः प्रजायते । आराध्यं नान्यथा लिंगमुन्नतिं यात्यधोगतम्

આ શ્રાપથી તમને મહા દોષ લાગશે. શિવલિંગની આરાધના કરવી જોઈએ, અન્યથા વર્તન કરવાથી ઉન્નતિમાંથી અધોગતિ થાય છે.

Verse 27

एवमुक्तेऽथ देवेन विप्रा ऊचुः पितामहम् । द्रष्टव्यः कुत्र सोऽस्माभिः कथयस्व यथास्थितम्

દેવ (બ્રહ્મા) દ્વારા આમ કહેવાયા પછી, બ્રાહ્મણોએ પિતામહને કહ્યું: "અમે તેમના દર્શન ક્યાં કરી શકીએ? અમને યથાર્થ રીતે કહો."

Verse 28

ब्रह्मोवाच । आस्ते गजस्वरूपेण कुबेराश्रमसंस्थितः । तत्र गत्वा तमासाद्य तोषयध्वं पिनाकिनम्

બ્રહ્મા બોલ્યા: "તેઓ કુબેરના આશ્રમમાં હાથીના સ્વરૂપે બિરાજમાન છે. ત્યાં જઈને, તેમની પાસે પહોંચીને પિનાકધારી શિવને પ્રસન્ન કરો."

Verse 29

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सर्वे ते हृष्टमानसाः । गंतुं प्रवृत्ताः सहसा कोटिसंख्यास्तपोधनाः

તેમના આ વચનો સાંભળીને તેઓ બધા પ્રસન્ન થયા. કરોડોની સંખ્યામાં તે તપસ્વીઓ એકાએક જવા માટે તૈયાર થયા.

Verse 30

चिंतयंतः शुभं देशं द्रष्टुं तं गजरूपिणम् । रुद्रं पितामहाख्यातं कुबेराश्रमवासिनम्

તે શુભ પ્રદેશનું ચિંતન કરતા, પિતામહે કહેલા કુબેરના આશ્રમમાં વસતા ગજરૂપી રુદ્રના દર્શન કરવા તેઓ ચાલ્યા.

Verse 31

क्षुत्कामकंठास्तृषितान्गौरी मत्वा तपोधनान् । आदाय गोरसं तेषां कारुण्यात्सा पुरः स्थिता

તપોધન એવા મુનિઓને ભૂખ્યા અને તરસ્યા માનીને, કરુણાવશ ગૌરી તેમના માટે ગોરસ (દૂધ) લઈને તેમની સામે ઊભી રહી।

Verse 32

असितां कुटिलां स्निग्धामायतां भुजगीमिव । वेणीं शिरसि बिभ्राणा गौरी गोरससंयुता

ગોરસયુક્ત ગૌરીએ શિર પર કાળી, વાંકડી, સ્નિગ્ધ અને લાંબી વેણી ધારણ કરી; તે જાણે સર્પિણી જેવી હતી।

Verse 33

सा तानाह मुनीन्सर्वान्यन्मया पर्वताहृतम् । कपित्थफलसंगंधं गोरसं त्वमृतोपमम्

તેણે સર્વ મુનિઓને કહ્યું—“મેં પર્વત પરથી લાવેલું આ ગોરસ કપિત્થફળની સુગંધવાળું છે અને અમૃત સમાન છે।”

Verse 34

तयैवमुक्ता विप्रास्तु आहुस्तां विपुलेक्षणाम् । स्नात्वा च सर्वे पास्यामो गोरसं तु त्वयाहृतम्

આ રીતે સાંભળીને વિપ્રોએ તે વિશાલનેત્રા દેવીને કહ્યું—“સ્નાન કરીને અમે બધા તમે લાવેલું ગોરસ પાન કરીશું।”

Verse 35

ततः श्रुत्वा तथा देव्या स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् । तप्तोदकेनसंपूर्णं कृतं कुण्डं मनोरमम्

આ સાંભળીને દેવીએ સ્નાન માટે એક ઉત્તમ તીર્થ રચ્યું—ઉષ્ણ જળથી પરિપૂર્ણ મનોહર કુંડ।

Verse 36

तत्र ते संप्लुताः सर्वे विमुक्ता विपुलाच्छ्रमात् । कृताऽह्ना गोरसस्वैव पानार्थं समुपस्थिताः

ત્યાં તેઓ સર્વે સ્નાન કરીને મહાશ્રમથી મુક્ત થયા. આહ્નિક કર્મ પૂર્ણ કરી ગોરસ (દૂધ) પીવા માટે આગળ આવ્યા.

Verse 37

पत्रैर्दिवाकरतरोर्विधाय पुटकाञ्छुभान् । उपविश्य क्रमात्सर्वे ते पिबंति स्म गोरसम्

દિવાકર વૃક્ષના પાંદડાંથી શુભ પుటકા (પાનના પ્યાલા) બનાવી, તેઓ સર્વે ક્રમે બેસી ત્યાંનું ગોરસ પીવા લાગ્યા.

Verse 38

गोरसेन तदा तेषाममृतेनेव पूरितान् । बुभुक्षितानां पुटकान्मुनीनां तृप्तिकारणात्

ત્યારે તેમના પાનના પ્યાલા ગોરસથી જાણે અમૃતથી ભરાયા હોય તેમ ભરાઈ ગયા. ભૂખ્યા મુનિઓની તૃપ્તિનું કારણ એ જ બન્યું.

Verse 39

पुनः पूरयते गौरी पीत्वा ते तृप्तिमागताः । क्षुत्तृषाश्रमनिर्मुक्ताः पुनर्जाता इव स्थिताः

ગૌરી ફરી ફરી તેમના પ્યાલા ભરતી રહી. પીધા પછી તેઓ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થયા; ભૂખ‑તરસ અને થાકથી મુક્ત થઈ જાણે નવજાત જેવા ઊભા રહ્યા.

Verse 40

स्वस्थचित्तैस्ततो ज्ञात्वा नेयं गोपालिसंज्ञिका । अनुग्रहार्थमस्माकं गौरीयं समुपागता

પછી શાંત ચિત્તે તેમણે જાણ્યું—“આ કોઈ ગોપાલિની નથી; અમારા અનુગ્રહાર્થે સ્વયં ગૌરી જ અહીં આવી છે.”

Verse 41

प्रणम्य शिरसा सर्वे तामूचुस्ते सुमध्यमाम् । उमे कथय कुत्रस्थं द्रक्ष्यामो रुद्रमेकदा

સર્વે શિરસા પ્રણામ કરીને તે સુમધ્યા દેવીને બોલ્યા— “હે ઉમા! રુદ્ર ક્યાં નિવાસ કરે છે તે કહો, જેથી અમે ઓછામાં ઓછું એક વાર તો તેમનું દર્શન કરી શકીએ.”

Verse 42

तथोक्तास्ते महात्मानस्तं पश्यत महागजम् । गजतां च समासाद्य संचरंतं महाबलम्

આ રીતે કહ્યા પછી તે મહાત્માઓને કહેવામાં આવ્યું— “આ મહાગજને જુઓ; હાથીઓના ઝુંડને પહોંચી તે મહાબળથી ફરતો રહે છે.”

Verse 43

भवद्भिर्निजभक्त्यायं संग्राह्यो हि यथासुखम् । ते तद्वचनमासाद्य समेत्यैकत्र च द्विजाः

“તમારી પોતાની ભક્તિથી આને જેમ ઇચ્છો તેમ વશમાં લો.” આ વચન સાંભળી દ્વિજ ઋષિઓ સૌ એક સ્થળે એકત્ર થયા.

Verse 44

पवित्रास्तं गजं द्रष्टुं भावितेनांतरात्मना । यत्रैकत्र स्थिता विप्रास्तत्र तीर्थं महोदयम् । संगमेश्वरसंज्ञं तु पूर्वं सर्वत्र विश्रुतम्

અંતઃકરણ પવિત્ર કરીને અને ભાવિત મનથી તે ગજના દર્શન માટે બ્રાહ્મણો જ્યાં એકત્ર રહ્યા, તે જ સ્થાન ‘મહોદય’ તીર્થ છે; જે પૂર્વે સર્વત્ર ‘સંગમેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ હતું.

Verse 45

ततस्तस्मात्प्रवृत्तास्ते द्रष्टुकामा महागजम् । कुंडिकाः संपरित्यज्य संनह्यात्मानमात्मना

પછી ત્યાંથી તેઓ મહાગજના દર્શનની ઇચ્છાથી નીકળી પડ્યા. કુંડિકાઓ ત્યજી, તેમણે પોતાને દૃઢ સંકલ્પથી સજ્જ કર્યા.

Verse 46

यत्र ताः कुंडिकास्त्यक्तास्तत्तीर्थं कुण्डिकाह्वयम् । सर्वपापहरं पुंसां दृष्टाऽदृष्टफलप्रदम्

જ્યાં તે કુંડિકાઓ (જળપાત્રો) ત્યજી દેવામાં આવી, તે સ્થાન ‘કુંડિકા’ નામે તીર્થરૂપે પ્રસિદ્ધ થયું. તે મનુષ્યોનાં સર્વ પાપો હરે છે અને દૃષ્ટ તથા અદૃષ્ટ—બન્ને ફળ આપે છે.

Verse 47

कुबेरस्याश्रमं प्राप्य ततस्ते मुनिसत्तमाः । नालिकेरवनीसंस्थं ददृशुस्तं द्विपं तदा

કુબેરના આશ્રમમાં પહોંચીને તે મુનિશ્રેષ્ઠોએ ત્યારે નાળિયેરવનમાં સ્થિત તે હાથીને જોયો.

Verse 48

करे ग्रहीतुमारब्धाः स्वकरैर्हृष्टमानसाः । गजस्तान्करसंलग्नान्विचिक्षेप तपोधनान्

હર્ષિત મનથી તેમણે પોતાના હાથોથી તેની સૂંઢ પકડવા આરંભ કર્યો; પરંતુ સૂંઢને ચોંટેલા તે તપોધન મુનિઓને હાથીએ ઝાટકી દૂર ફેંકી દીધા.

Verse 49

काश्चिदंगसमालग्नान्समंताद्भयवर्जितान् । एवं स तैः पुनः सर्वैर्मशकैरिव चेष्टितम्

કેટલાક નિર્ભય બની ચારેય તરફથી તેના અંગોને ચોંટ્યા; આ રીતે તેઓ સૌ વારંવાર તેને મચ્છરોની જેમ સતાવતા રહ્યા.

Verse 50

क्रीडां करोति विविधां वनसंस्थो हरद्विपः । तद्रूपं संपरित्यज्य रुद्रो रौद्रगजात्मकम्

વનમાં સ્થિત હરનો તે હાથી અનેક પ્રકારની ક્રીડા કરતો રહ્યો. પછી રૌદ્ર-ગજ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર રુદ્રે તે રૂપ ત્યજી અન્ય પ્રકટ રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 51

पुनरन्यच्चकारासौ डिंडिरूपं मनोरमम् । जयशब्दप्रघोषेण वेदमङ्गलगीतकैः

પછી તેણે ફરી એક મનોહર ‘ડિંડી’ રૂપ ધારણ કર્યું; જયજયકારનો ઘોષ અને વેદમંગલના શુભ ગાન સર્વત્ર ગુંજતા હતા।

Verse 52

उन्नामितं पुनस्तेन यत्र लिंगं महोदयम् । तदुन्नतमिति प्रोक्तं स्थानं स्थानवतां वरम्

જ્યાં તેણે ફરી તે મહોદય લિંગને ઊંચું ઉઠાવ્યું, તે સ્થાન ‘ઉન્નત’ કહેવાયું—પવિત્ર સ્થાનોમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 53

गजरूपधरस्तत्र स्थितः स्थाने महाबलः । गणनाथस्वरूपेण ह्युन्नतो जगति स्थितः

ત્યાં મહાબલી તે ગજરূপ ધારણ કરીને તે સ્થાને સ્થિત રહ્યો; અને ‘ઉન્નત’ તરીકે જગતમાં ગણનાથ સ્વરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થઈ વિરાજે છે।

Verse 54

डिंडिरूप धरो भूत्वा रुद्रः प्राह तपोधनान् । यन्मया भवतां कार्यं कर्तव्यं तदिहोच्यताम्

‘ડિંડી’ રૂપ ધારણ કરીને રુદ્રે તપોધન ઋષિઓને કહ્યું—“મારા દ્વારા તમારું જે કાર્ય કરાવવાનું છે, જે કર્તવ્ય છે, તે અહીં કહો।”

Verse 55

एवमुक्तस्तु तैरुक्तः सर्वज्ञानक्रियापरैः । सानन्दाः प्राणिनः संतु त्वत्प्रसादात्पुरा यथा

આ રીતે કહ્યા પછી, સર્વજ્ઞાન અને સદ્ક્રિયામાં પરાયણ તેમણે ઉત્તર આપ્યો—“તમારા પ્રસાદથી સર્વ પ્રાણી આનંદિત રહે, જેમ પૂર્વકાળમાં હતા તેમ।”

Verse 56

क्षंतव्यं देवदेवेश कृतं यन्मूढमानसैः । त्वत्प्रसादात्सुरेशान तत्त्वं सानुग्रहो भव

હે દેવોના દેવેશ! મૂઢ થયેલા મનોથી જે કંઈ કરાયું છે તે ક્ષમા કરશો. હે સુરેશ્વર! આપના પ્રસાદથી અમારે પ્રત્યે સત્યરૂપે અનુકંપા અને કૃપા રાખશો.

Verse 57

एवमस्त्विति तेनोक्तास्ते सर्वे विगतज्वराः । तल्लिंगानुकृतिं लिंगमीजिरे मुनयस्तथा । चक्रुस्ते मुनयः सर्वे स्तुतिं विगतमत्सराः

તેણે “એવમસ્તુ” એમ કહ્યે ત્યારે તેઓ બધા જ્વરમુક્ત થયા. પછી મુનિઓએ તે દિવ્ય લિંગની સમાનતા મુજબ ઘડાયેલ લિંગની પૂજા કરી, અને મત્સરરહિત સર્વ મુનિઓએ સ્તુતિ રચી.

Verse 58

क्षमस्व देवदेवेश कुर्वस्माकमनुग्रहम् । अस्मिंल्लिंगे लयं गच्छ मूलचण्डीशसंज्ञके । त्रिकालं देवदेवेश ग्राह्या ह्यत्र कला त्वया

હે દેવદેવેશ! અમને ક્ષમા કરો અને અમારે પ્રત્યે અનુકંપા કરો. ‘મૂલચંડીઈશ’ નામના આ લિંગમાં તમે લય પામો (અહીં અધિષ્ઠિત રહો). હે દેવદેવેશ! ત્રિકાળે અહીં તમારી કલા ગ્રહણીય થાઓ.

Verse 59

ईश्वर उवाच । चण्डी तु प्रोच्यते देवी तस्या ईशस्त्वहं स्मृतः । तस्य मूलं स्मृतं लिंगं तदत्र पतितं यतः

ઈશ્વરે કહ્યું—દેવીને ‘ચંડી’ કહેવામાં આવે છે અને હું તેનો ઈશ (સ્વામી) તરીકે સ્મરિત છું. જે લિંગ અહીં પડ્યું હતું, તે જ તેનું ‘મૂલ’ લિંગ તરીકે માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 60

तस्मात्तन्मूल चण्डीश इति ख्यातिं गमिष्यति वा । पीकूपतडागानां शतैस्तु विपुलैरपि

અતએવ તે ‘મૂલચંડીઈશ’ નામે ખ્યાતિ પામશે. અહીં વિશાળ કૂવા અને તળાવો સૈંકડો (બનાવ્યા) છતાં પણ…

Verse 61

कृतैर्यज्जायते पुण्यं तत्पुण्यं लिंगदर्शनात् । ब्रह्माण्डं सकलं दत्त्वा यत्पुण्यफलमाप्नुयात्

જે કર્મોથી જે પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે, તે જ પુણ્ય માત્ર લિંગદર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડનું દાન આપવાથી જે પુણ્યફળ મળે, તે પણ અહીં સહેલાઈથી મળે છે.

Verse 62

तत्पुण्यं लभते देवि मूलचण्डीशदर्शनात् । तत्र दानानि देयानि षोडशैव नरोत्तमैः

હે દેવી! મૂલચંડીશના દર્શનથી તે જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ત્યાં નરોત્તમોએ સોળ પ્રકારનાં દાન અવશ્ય આપવા જોઈએ.

Verse 63

एवं तद्भविता सर्वं यन्मयोक्तं द्विजोत्तमाः । यात दारुवनं विप्राः सर्वे यूयं तपोधनाः । मया सर्वे समादिष्टा यात दारुवनं द्विजाः

હે દ્વિજોત્તમો! મેં જે કહ્યું છે તે બધું એમ જ થશે. હે વિપ્રો, તપોધન એવા તમે સૌ દારુવનમાં જાઓ. મેં તમને સૌને આદેશ આપ્યો છે—હે દ્વિજો, દારુવનમાં જાઓ.

Verse 64

ततस्तु संप्राप्य महद्वचो मम सर्वे प्रहृष्टा मुनयो महोदयम् । गत्वा च तद्दारुवनं महेश्वरि पुनश्च चेरुः सुतपस्तपोधनाः

હે મહેશ્વરી! મારા મહાન વચનને પ્રાપ્ત કરીને બધા મુનિઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. પછી તે દારુવનમાં જઈ, તપોધન એવા તપસ્વીઓ ફરી ઉત્તમ તપમાં પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 65

एतस्मात्कारणाद्देवि मूलचण्डीशसंज्ञितम् । लिंगं पापहरं नृणामर्द्धचन्द्रेण भूषितम्

હે દેવી! આ કારણથી તે લિંગ ‘મૂલચંડીશ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તે મનુષ્યોનાં પાપો હરે છે અને અર્ધચંદ્રથી શોભિત છે.

Verse 66

दोहनी दुग्थदानेन मुनीनां तृषितात्मनाम् । श्रमापहारं यद्देवि त्वया कृतमनुत्तमम् । तत्तप्तोदकनाम्ना वा अभूत्कुण्डं धरातले

હે દેવી! દોહની ગાય દ્વારા તૃષાથી વ્યાકુલ મુનિઓને દૂધદાન કરીને તું જે અનુત્તમ કર્મ કર્યું, તેનાથી તેમનો શ્રમ દૂર થયો. એ સ્થાન ધરાતળ પર ‘તપ્તોદક’ નામે કુંડ બન્યું.

Verse 67

ऋषितोयाजले स्नात्वा चण्डीशं यः प्रपूजयेत् । स प्रचण्डो भवेद्भूमौ भुवनानामधीश्वरः

જે ‘ઋષિતોય’ નામના પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરીને ભક્તિપૂર્વક ચંડીશનું પૂજન કરે છે, તે ધરતી પર અત્યંત પ્રચંડ બની ભુવનનો અધિેશ્વર બને છે.

Verse 68

एतत्संक्षेपतो देवि माहात्म्यं कीर्तितं तव । मूलचण्डीशदेवस्य श्रुतं पातकनाशनम्

હે દેવી! સંક્ષેપમાં તારો આ મહાત્મ્ય કીર્તિત થયો. મૂળચંડીશ દેવનું આ ચરિત સાંભળવું પાપનાશક છે.

Verse 308

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये तप्तोदककुण्डोत्पत्तौ मूलचण्डीशोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टोत्तर त्रिशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદમહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં, તપ્તોદકકુંડની ઉત્પત્તિ પ્રસંગે ‘મૂલચંડીશોત્પત્તિ-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ત્રણસો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.