Adhyaya 37

Verse 1

देव्युवाच । किमर्थं कंकणं देव क्षिप्यते लवणांभसि । तस्या पुण्यं न पूर्वोक्तं यथावद्वक्तुमर्हसि

દેવીએ કહ્યું— હે દેવ, કંકણને ખારા સમુદ્રજળમાં કેમ ફેંકવામાં આવે છે? તેનું પુણ્ય અગાઉ કહેવાયું નથી; કૃપા કરીને યથાવત્, તત્ત્વરૂપે વર્ણવો।

Verse 2

के मंत्राः किं विधानं तत्कस्मिन्काले महत्फलम् । किं पुराभूच्च तद्वृत्तं भगवन्कंकणाश्रितम्

કયા મંત્રો, શું વિધાન, અને કયા કાળે તે મહાફળ આપે છે? તેમજ હે ભગવન, તે કંકણને આશ્રિત પ્રાચીન વૃત્તાંત શું હતો?

Verse 3

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महीपालो बृहद्रथ इति श्रुतः । तस्य भार्याऽभवत्साध्वी नाम्ना चेंदुमती प्रिया

ઈશ્વરે કહ્યું—પૂર્વકાળે બૃહદ્રથ નામે પ્રસિદ્ધ એક રાજા હતો. તેની પ્રિય પત્ની ઇન્દુમતી નામની સાધ્વી અને પતિવ્રતા હતી.

Verse 4

न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च किंनरी । तादृग्रूपा महादेवि यादृशी सा सुमध्यमा

તે ન દેવી હતી, ન ગંધર્વકન્યા, ન આસુરી, ન કિન્નરી; છતાં, હે મહાદેવી, તે સુમધ્યમા એમની જેવી જ અદભુત રૂપવતી હતી.

Verse 5

शीलरूपगुणोपेता नित्यं सा तु पतिवता । सर्वयोषिद्गुणैर्युक्ता यथा साध्वी ह्यरुन्धती

શીલ, રૂપ અને ગુણોથી યુક્ત તે સદા પતિવ્રતા હતી. સ્ત્રીઓના સર્વ સદ્ગુણોથી સંપન્ન તે સાધ્વી અરુન્ધતી સમાન હતી.

Verse 6

प्रधान हस्रस्य सौभाग्यमदगर्विता । न विना स तया रेमे मुहूर्त्तमपि पार्थिवः

સૌભાગ્યના મદથી ગર્વિત તે સ્ત્રીઓમાં અગ્રણી હતી. તેના વિના રાજા એક મુહૂર્ત પણ આનંદિત થતો ન હતો.

Verse 7

एकदा तस्यराजर्षेरर्द्धासनगता सती । यावत्तिष्ठति राजेंद्रमृषिस्तावदुपागतः । कण्वो नाम महातेजास्तपस्वी वेदपारगः

એક વખત તે રાજર્ષિની સતી રાણી અર્ધાસન પર બેઠી હતી; એટલામાં રાજા પાસે એક ઋષિ આવી પહોંચ્યા. તેઓ કણ્વ નામના મહાતેજસ્વી તપસ્વી અને વેદપારંગત હતા.

Verse 8

तमागतमथो दृष्ट्वा सहसोत्थाय पार्थिवः । पूजां कृत्वा यथान्यायं दत्त्वा चार्घ्यमनुत्तमम्

તેમને આવેલાં જોઈ રાજા તરત જ ઊભા થયા. વિધિ મુજબ પૂજા કરીને તેમણે ઉત્તમ અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું.

Verse 9

सुखासीनं ततो मत्वा विश्रांतं मुनिपुंगवम् । आपृच्छत्कुशलं राजा स सर्वं चान्वमोदयत्

પછી મુનિશ્રેષ્ઠને સુખથી બેઠેલા અને વિશ્રાંત જાણીને રાજાએ તેમનું કુશળ પૂછ્યું; અને ઋષિએ સર્વ બાબતમાં પ્રસન્નતાથી અનુમોદન કર્યું.

Verse 10

ततो धर्मकथां चक्रे स ऋषिर्नृपसन्निधौ

પછી તે ઋષિએ રાજાની સાન્નિધ્યમાં ધર્મકથા કરી।

Verse 11

ततः कथावसाने सा भार्या तस्य महीपतेः । अब्रवीदमृतं वाक्यं कृतांजलिपुटा सती

પછી કથાના અંતે તે મહીપતિની સતી પત્નીએ કરજોડીને અમૃતસમાન વચન કહ્યું.

Verse 12

इन्दुमत्युवाच । त्वं वेत्सि भगवन्सर्वमतीतानागतं विभो । पृच्छे त्वां कौतुकाविष्टा तस्मात्त्वं क्षंतुमर्हसि

ઇન્દુમતી બોલી—હે ભગવન્, હે વિભો! તમે ભૂત અને ભવિષ્ય સહિત સર્વ જાણો છો. હું કૌતુકથી આવિષ્ટ થઈ તમને પૂછું છું; તેથી કૃપા કરીને મને ક્ષમા કરશો.

Verse 13

अन्यदेहोद्भवं कर्म मम सर्वं प्रकीर्त्तय । ईदृशं मम सौभाग्यं पतिर्देवसुतोपमः

મારા પૂર્વદેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલાં મારા સર્વ કર્મો મને કહો. દેવપુત્ર સમાન પતિ મળ્યો એવો આ મારો સૌભાગ્ય કેવી રીતે છે?

Verse 14

सौभाग्यं पतिदेवत्वं शीलं त्रैलोक्यविश्रुतम् । किं प्रभावो व्रतस्यैष उताहोपोषितस्य वा

આ સૌભાગ્ય, પતિને દેવરૂપે માનવાની ભાવના અને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ આ શીલ—એનું કારણ શું? શું આ વ્રતનો પ્રભાવ છે કે ઉપવાસનો?

Verse 15

दानस्य वा मुनिश्रेष्ठ यन्मे सौभाग्यमुत्तमम् । वशो राजा महाबाहुर्मम वाक्यानुगः सदा

અથવા, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, શું દાનના કારણે જ મને આ ઉત્તમ સૌભાગ્ય મળ્યું છે—કે મહાબાહુ રાજા સદા મારા વશમાં રહી મારા વચનોનું અનુસરણ કરે છે?

Verse 16

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

આ બધું મને કહો; કારણ કે મારું કૌતૂહલ અત્યંત છે.

Verse 17

सूत उवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ध्यात्वा च सुचिरं मुनिः । अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं कण्वो वेदविदां वरः

સૂત બોલ્યા—તેણાં વચન સાંભળી મુનિએ ઘણો સમય ધ્યાન કર્યું; પછી વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ કણ્વે હસતાં હસતાં વચન કહ્યું.

Verse 18

कण्व उवाच । शृणु राज्ञि प्रवक्ष्यामि अन्यदेहोद्भवं तव । न रोषश्च त्वया कार्यो लज्जा वापि सुमध्यमे

કણ્વે કહ્યું—હે રાણી, સાંભળ; તારા પૂર્વદેહમાંથી ઉદ્ભવેલી વાત હું કહું છું. હે સુમધ્યમે, તું ક્રોધ ન કર, લજ્જા પણ ન ધાર.

Verse 19

त्वमासीदन्यदेहे तु आभीरी पंचभर्तृका । सौराष्ट्रविषये हीना देवं सोमेश्वरं गता

અન્ય દેહમાં તું પાંચ પતિ ધરાવતી આભીરી સ્ત્રી હતી. સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં દીન હાલતમાં પણ તું દેવ સોમેશ્વર (સોમનાથ) પાસે ગઈ.

Verse 20

ततः स्नातुं प्रविष्टा च सागरे लवणांभसि । हता कल्लोलमालाभिर्विह्वलत्वमुपागता

પછી સ્નાન કરવા તે લવણજલવાળા સમુદ્રમાં પ્રવેશી. તરંગોની માળાઓના આઘાતથી તે વ્યાકુળ અને વિહ્વળ થઈ ગઈ.

Verse 21

तव हस्ताच्च्युतं तत्र हैमं कंकणमेव च । नष्टं समुद्रसलिले पश्चात्तापस्तु ते स्थितः

ત્યાં તારા હાથમાંથી સોનાનું કંકણ સરકી પડ્યું અને સમુદ્રજળમાં ખોવાઈ ગયું. ત્યારબાદ તને ઘોર પશ્ચાત્તાપ થયો.

Verse 22

अथ कालेन महता पंचत्वं त्वमुपागता । दशार्णाधिपतेर्गेहे ततो जातासि सुन्दरि

પછી ઘણો સમય વીત્યા બાદ તું મૃત્યુને પામી. ત્યારપછી, હે સુન્દરી, તું દશાર્ણના અધિપતિના ઘરમાં જન્મી.

Verse 23

बृहद्रथेन चोढासि कंकणस्य प्रभा वतः । न व्रतं न तपो दानं त्वया चीर्णं पुरा शुभे

હે શુભે! તું બૃહદ્રથ સાથે વિવાહિતા થઈ, પરંતુ તે આ કંકણના પ્રભાવથી જ. પૂર્વે તું ન વ્રત કર્યું, ન તપ કર્યું, ન દાન કર્યું.

Verse 24

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । तच्छ्रुत्वा सा विशालाक्षी त्रपयाऽधो मुखी तथा । आसीत्तूष्णीं तदा देवी श्रुत्वा वाक्यं च तादृशम्

‘તું મને જે પૂછ્યું હતું, તે બધું મેં તને કહી દીધું.’ આ સાંભળીને તે વિશાળનેત્રા લજ્જાથી મુખ નીચે કરી બેઠી; અને એવા વચન સાંભળીને રાણીદેવી ત્યારે મૌન રહી.

Verse 25

एवं निवेद्य स मुनी राजपत्नीं वरानने । जगाम भवनं स्वं च आमंत्र्य वसुधाधिपम्

આ રીતે વરાનના રાજપત્નીને બધું નિવેદન કરીને, મુનિએ વસુધાધિપ (રાજા) પાસે વિદાય લીધી અને પોતાના આશ્રમમાં ગયા.

Verse 26

ज्ञात्वा फलं कंकणस्य मुनेस्तस्य प्रभावतः । गत्वा सोमेश्वरं देवं स्नात्वा च लवणांभसि

તે મુનિના પ્રભાવથી કંકણનું ફળ જાણી, તે સોમેશ્વર દેવ પાસે ગઈ અને લવણજળમાં સ્નાન કર્યું.

Verse 27

प्राक्षिपत्कंकणं तत्र प्रतिवर्षं महाप्रभे । ततो देवत्वमापन्ना प्रभावात्तस्य भामिनि

ત્યાં, હે મહાપ્રભે, તે દર વર્ષે તે કંકણ ત્યાં અર્પણ કરીને નાખતી. હે ભામિની, તેના પ્રભાવથી તેણે દેવત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 28

ईश्वर उवाच । एष प्रभावः सुमहान्कंकणस्य प्रकीर्तितः । सर्वकामप्रदो देवि सर्वपापप्रणाशनः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, કંકણનો અતિ મહાન પ્રભાવ પ્રકીર્તિત થયો છે; તે સર્વ કામનાઓ આપનાર અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે।

Verse 37

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सोमेश्वरमाहात्म्ये कंकणमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યના સોમેશ્વરમાહાત્મ્યમાં ‘કંકણમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો સડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।