Adhyaya 73
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 73

Adhyaya 73

આ અધ્યાયમાં શિવ–દેવીનો તત્ત્વમય સંવાદ પ્રભાસ-ક્ષેત્રની એક સૂક્ષ્મ યાત્રા-માર્ગદર્શિકા તરીકે રજૂ થાય છે. ઈશ્વર દેવીને કુમારેશ્વર મંદિર તરફ દોરી જાય છે અને ત્યાંના લિંગને મહાપાતક-નાશક તથા અતિ પ્રભાવશાળી કહે છે. વરુણ અને નૈઋત દિશાઓના સંકેત તથા ગૌરી-તપોવન જેવા નિશાન દ્વારા મંદિરનું સ્થાન સ્પષ્ટ કરીને પવિત્ર ભૂગોળને માર્ગદર્શક બનાવવામાં આવે છે. ઉત્પત્તિ-વૃત્તાંત મુજબ મહાન તપ કર્યા પછી ષણ્મુખ (કુમાર/સ્કંદ) એ આ લિંગની સ્થાપના કરી; તેથી નામ અને મહિમાનો અધિકાર સમજાય છે. પછી પુણ્યફળની તુલના આપવામાં આવે છે—બીજે મહિનાઓ સુધીની ઉપાસનાનું ફળ અહીં વિધિપૂર્વક એક દિવસના કુમારેશ્વર પૂજનથી પ્રાપ્ત થાય છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, રાગ અને મત્સરનો ત્યાગ તથા એક જ પૂજામાં પણ બ્રહ્મચર્ય/સંયમ અપનાવવાની નૈતિક શરતો જણાવાય છે. અંતે યોગ્ય વિધિથી કરેલું પૂજન જ યાત્રાફળને સમ્યક રીતે આપે છે એમ નિશ્ચિત થાય છે.

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कुमारेश्वरमुत्तमम् । लिंगं महाप्रभावं हि महापातकनाशनम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ ઉત્તમ કુમારેશ્વર પાસે જાવ; તે મહાપ્રભાવશાળી લિંગ છે, જે મહાપાતકોનો પણ નાશ કરે છે.

Verse 2

धनुषां त्रिंशता देवि वरुणान्नैऋते स्थितम् । गौरीतपोवनाद्देवि दक्षिण स्थानसंस्थितम्

હે દેવી! તે વરુણથી નૈઋત્ય દિશામાં ત્રીસ ધનુષ-પ્રમાણ દૂર સ્થિત છે, અને હે દેવી! ગૌરીના તપોવનના દક્ષિણમાં અવસ્થિત છે.

Verse 3

षण्मुखेन महादेवि तत्र कृत्वा महत्तपः । प्रतिष्ठितं महालिंगं कुमारेशस्ततोऽभवत्

હે મહાદેવી! ત્યાં ષણ્મુખે મહાન તપ કર્યું; ત્યારબાદ મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા થઈ, અને તેથી તે ‘કુમારેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 4

यस्तं पूजयते भक्त्या मासमेकं निरन्तरम् । षण्मासस्यार्चनेनैव यत्पुण्यमुपजायते

જે ભક્તિપૂર્વક એક મહિનો સતત તેમની પૂજા કરે છે, તેને તે જ પુણ્ય મળે છે જે અન્યથા છ મહિના અર્ચનાથી ઉપજે છે.

Verse 5

तत्पुण्यं सकलं तस्य कुमारेशार्चनात्सकृत् । लभते दिवसैकेन विधिना यदि पूजयेत्

તે સમગ્ર પુણ્ય તે કુમારેશની એકવાર અર્ચના કરવાથી જ મેળવે છે—જો વિધિપૂર્વક પૂજા કરે—અને તે પણ એક જ દિવસે.

Verse 6

कामं क्रोधं तथा लोभं रागं त्यक्त्वा तु मत्सरम् । ब्रह्मचारी यतिर्भूत्वा सकृदप्येनमर्चयेत्

કામ, ક્રોધ, લોભ, રાગ અને મત્સર ત્યજીને, બ્રહ્મચારી તથા યતિ સમ શિસ્તબદ્ધ બની, તેને એકવાર પણ અર્ચન કરવું જોઈએ.

Verse 7

एवं संपूजिते देवि सम्यग्यात्रा फलं लभेत्

હે દેવી! આ રીતે યોગ્ય રીતે પૂજિત થાય ત્યારે, તીર્થયાત્રાનું સમ્યક ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 73

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્યમાં “કુમારેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન” નામનો ત્રિસપ્તતિતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।