Adhyaya 242
ઈશ્વર મહાદેવીને દેવી કુમારિકાના સમીપ, પૂર્વ દિશામાં સ્થિત એક રક્ષાત્મક પ્રસંગ વર્ણવે છે. રથંતર કલ્પમાં રુરુ નામનો મહાસુર લોકત્રાસરૂપ બની દેવો અને ગંધર્વોને પીડિત કરતો, તપસ્વી તથા ધર્મનિષ્ઠોને મારી વૈદિક પરંપરાને ખંડિત કરતો; પૃથ્વી પર સ્વાધ્યાય, વષટ્કાર અને યજ્ઞોત્સવો ક્ષીણ થઈ ગયા. ત્યારે દેવો અને મહર્ષિઓ તેના વધનો ઉપાય વિચારતાં પોતાના શરીરમાંથી નીકળેલા સ્વેદમાંથી પદ્મલોચના દિવ્ય કુમારીને પ્રગટ કરે છે; તે પોતાનું કાર્ય પૂછે છે અને સંકટનિવારણ માટે નિયુક્ત થાય છે. દેવીના હાસ્યમાંથી પાશ અને અંકુશ ધારણ કરનારી સહચરી કુમારીઓ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમના યુદ્ધથી રુરુની સેના પરાજિત થાય છે. રુરુ તામસી માયા પ્રયોગ કરે છે, પરંતુ દેવી મોહિત થતી નથી; તે શક્તિથી તેને વિદ્ધ કરે છે. રુરુ સમુદ્ર તરફ ભાગે ત્યારે દેવી પીછો કરીને સમુદ્રમાં પ્રવેશી ખડ્ગથી તેનું શિરચ્છેદ કરે છે અને ચર્મ-મુંડધરા રૂપે પ્રગટ થાય છે. પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં પરત આવી તે તેજસ્વી, બહુરૂપ પરિષદ સાથે વિરાજે છે. આશ્ચર્યચકિત દેવો તેને ચામુંડા, કાલરાત્રિ, મહામાયા, મહાકાળી/કાલિકા વગેરે ઉગ્ર-રક્ષક નામોથી સ્તુતિ કરે છે. દેવી વર આપે છે; દેવો પ્રાર્થના કરે છે કે તે આ ક્ષેત્રમાં સ્થિર રહે, તેનું સ્તોત્ર પાઠ કરનારને ફળ આપે, અને ભક્તિપૂર્વક તેની ઉત્પત્તિકથા સાંભળનાર શુદ્ધિ તથા પરાગતિ પામે. શુક્લપક્ષમાં, વિશેષ કરીને આશ્વિન માસની નવમીનું પૂજન શુભ કહેવાયું છે. અંતે દેવી ત્યાં નિવાસ કરે છે અને દેવો શત્રુવિજય કરીને સ્વર્ગે પરત જાય છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र देवीकुमारिका । तस्यैव पूर्वदिग्भागे स्थिता रक्षार्थमेव हि
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ જ્યાં દેવી કુમારિકા વિરાજે છે ત્યાં જવું જોઈએ; તે જ પ્રદેશના પૂર્વ દિશાભાગે તે નિશ્ચયે રક્ષાર્થે સ્થિત છે।
Verse 2
पुरा रथंतरे कल्पे रुरुर्नाम महासुरः । उत्पन्नः स महाकायः सर्वलोकभयावहः
પ્રાચીન કાળે રથંતર કલ્પમાં ‘રુરૂ’ નામનો એક મહાસુર ઉત્પન્ન થયો; તે મહાકાય હતો અને સર્વ લોકોને ભય પમાડનાર હતો।
Verse 3
तेन देवाः सगन्धर्वास्त्रासितास्त्रिदशा लयात् । तस्य भीत्या ततः सर्वे ब्रह्मलोकमधिस्थिताः
તેના કારણે દેવો ગંધર્વો સહિત ભયભીત થયા; ત્રિદશગણ আতંકમાં ભાગી ગયા. તેના ભયથી પછી સૌએ બ્રહ્મલોકમાં આશ્રય લીધો।
Verse 4
तथा भूमितले विप्रान्यज्वनोऽथ तपस्विनः । निजघान स दुष्टात्मा ये चान्ये धर्मचारिणः
એ જ રીતે ધરતીતળ પર તે દુષ્ટાત્માએ બ્રાહ્મણો, યજ્ઞ કરનાર યજમાનોએ અને તપસ્વીઓ તથા અન્ય ધર્માચારી જનને પણ મારી નાંખ્યા।
Verse 5
निःस्वाध्यायवषट्कारं तदाऽसीद्धरणीतलम् । नष्टयज्ञोत्सवं सर्वं रुरोर्भयनिपीडितम्
ત્યારે ધરતીતળ સ્વાધ્યાય અને ‘વષટ્’ના ઉચ્ચાર વિના નિઃશબ્દ થઈ ગયું; રુરુના ભયથી પીડિત થઈ સર્વ યજ્ઞોત્સવ નાશ પામ્યા।
Verse 6
ततः प्रव्यथिता देवास्तथा सर्वे महर्षयः । समेत्यामंत्रयन्मंत्रं वधार्थं तस्य दुर्मतेः
પછી અત્યંત વ્યથિત દેવતાઓ અને સર્વ મહર્ષિઓ એકત્ર થઈ, તે દુર્મતિના વધાર્થે પવિત્ર મંત્રનું આવાહન કરવા લાગ્યા।
Verse 7
ततः कायोद्भवः स्वेदः सर्वेषां समजायत । तेषां चिंतयतां देवि निरोधाज्जगृहुश्च तम्
ત્યારબાદ, હે દેવી, સર્વના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો સ્વેદ પ્રગટ થયો; અને તેઓ ચિંતન કરતાં સંયમથી તે તત્ત્વને એકત્ર કરી ધારણ કરવા લાગ્યા।
Verse 8
तत्र कन्या समुत्पन्ना दिव्या कमललोचना । व्यापयंती दिशः सर्वाः सर्वेषां पुरतः स्थिता
ત્યાં કમલલોચના એવી દિવ્ય કન્યા ઉત્પન્ન થઈ; તે પોતાની દિવ્યતા વડે સર્વ દિશાઓને વ્યાપી, સર્વના સમક્ષ ઊભી રહી।
Verse 9
सर्वान्देवांस्ततः प्राह किमर्थं निर्मितास्म्य हम् । तद्वः कार्यं करिष्यामि श्रुत्वा तस्यास्तदा गिरम्
ત્યારે તેણીએ સર્વ દેવોને કહ્યું— “મને કયા હેતુથી રચવામાં આવી છું? તમારું વચન સાંભળી હું તમારું કાર્ય નિશ્ચયે સિદ્ધ કરીશ.” તેણીના વચન સાંભળી દેવગણ એકાગ્ર થઈ સાંભળવા લાગ્યા.
Verse 10
आचख्युः संकटं तस्यास्ते देवा रुरुचेष्टितम् । श्रुत्वा जहास सा देवी देवानां कार्य सिद्धये
દેવોએ રુરુના કૃત્યોને કારણે ઊભા થયેલા પોતાના સંકટની વાત તેણીને કહી. તે સાંભળી દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે તે દેવી હસી પડી.
Verse 11
तस्या हसंत्या निश्चेरुर्वरांगाः कन्यकाः पुनः । पाशांकुशधराः सर्वाः पीनश्रोणिपयोधराः
દેવી હસતી હતી ત્યારે ફરી અનેક સુશોભિત અંગોવાળી કન્યાઓ પ્રગટ થઈ— સૌના હાથમાં પાશ અને અંકુશ; ભરાવદાર નિતંબ અને ઉન્નત સ્તનવાળી તેઓ હતી.
Verse 12
फेत्कारारावमात्रेण त्रास यंत्यश्चराचरम् । अन्वगात्सा रुरुर्यत्र ताभिः सार्द्धं यशस्विनी
તેમના ભયંકર ફેત્કાર-નાદ માત્રથી જ ચરાચર સર્વે ત્રસ્ત થઈ ગયા. તે યશસ્વિની દેવી તેમની સાથે રુરુ જ્યાં હતો ત્યાં ગઈ.
Verse 13
अथाभूत्तुमुलं तासां युद्धं घोरं तु तैः सह । शस्त्रास्त्रैर्विविधैर्घोरैः शत्रुपक्ष क्षयंकरैः
પછી તે કન્યાઓ અને તેમની વચ્ચે ઘોર તથા તુમુલ યુદ્ધ ઊભું થયું. શત્રુપક્ષનો ક્ષય કરનારાં અનેક પ્રકારનાં ભયંકર શસ્ત્ર-અસ્ત્રો ચલાવાયા.
Verse 14
ताभिस्तदनुगाः सर्वे प्रहारैर्जर्जरीकृताः । पराङ्मुखाः क्षणेनैव जाताः केचिन्निपातिताः
તેમના પ્રહારોથી તેના બધા અનુચરો ચકનાચૂર થઈ ગયા. ક્ષણમાત્રમાં તેઓ પીઠ ફેરવી ભાગ્યા અને કેટલાંક તો ત્યાં જ પાડી દેવાયા.
Verse 15
ततो हतं बलं दृष्ट्वा रुरुर्मायामथाऽसृजत् । तामसींनाम देवेशि तयामुह्यत नैव सा
પોતાનું સૈન્ય હણાયેલું જોઈ દાનવ રુરુએ ‘તામસી’ નામની માયા છોડી. પરંતુ હે દેવેશી, તે છળથી દેવી જરાય મોહિત ન થઈ.
Verse 16
तमोभूते ततस्तत्र देवी दैत्यं तदा रुरुम् । शक्त्या बिभेद हृदये ततो मूर्छां जगाम ह
જ્યારે ત્યાં અંધકાર છવાઈ ગયો, ત્યારે દેવીએ દૈત્ય રુરુના હૃદયમાં શક્તિથી ભેદ કર્યો. તેથી તે મૂર્છિત થઈ ગયો.
Verse 17
मुहूर्त्ताल्लब्धसंज्ञोऽथ ज्ञात्वा तस्याः पराक्रमम् । पलायनकृतोत्साहः समुद्राभिमुखो ययौ
થોડા સમયમાં તે સચેત થયો; તેણીનો પરાક્રમ જાણી ભાગવાનો નિશ્ચય કરીને સમુદ્ર તરફ મુખ કરીને ચાલ્યો ગયો.
Verse 18
साऽपि देवी जगामाथ पृष्ठतोऽस्य दुरात्मनः । स्तूयमाना सुरगणैः किंनरैः समहोरगैः
દેવી પણ તે દુષ્ટાત્માના પીછેહઠે ગઈ; દેવગણો, કિન્નરો અને મહોરગો (નાગો) દ્વારા તે સ્તુત થતી રહી.
Verse 19
ततः प्रविश्य जलधिं तं दृष्ट्वा दानवं रुषा । खङ्गाग्रेण शिरश्छित्त्वा चर्ममुण्डधरा ततः
પછી તે સમુદ્રમાં પ્રવેશી તે દાનવને જોઈ ક્રોધે ખડ્ગની ધારથી તેનું શિર છેદી નાખ્યું; ત્યારબાદ તેણે તેની ચામડી અને કપાયેલું મુંડ ધારણ કર્યું।
Verse 20
निश्चक्राम पुनस्तस्मात्प्रभासं क्षेत्रमागता । कन्या सैन्येन संयुक्ता बहुरूपेण भास्वता
પછી તે ત્યાંથી ફરી બહાર નીકળી પ્રભાસના પવિત્ર ક્ષેત્રમાં આવી; કન્યા-રૂપે, સેનાથી યુક્ત, અનેક રૂપોથી તેજસ્વી હતી।
Verse 21
देवैः सुविस्मितैर्दृष्टा चर्ममुण्डधरा वरा । ततो देवाः स्तुतिं चक्रुः कृतांजलिपुटाः स्थिताः
દેવોએ અત્યંત વિસ્મયથી તે શ્રેષ્ઠ ચર્મમુંડધરાને જોયા; ત્યારબાદ દેવો અંજલિ જોડીને ઊભા રહી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 22
देवा ऊचुः । जय त्वं देवि चामुंडे जय भूतापहारिणि । जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते
દેવોએ કહ્યું—જય હો, હે દેવી ચામુંડે; જય હો, હે ભૂતાપહારિણી. જય હો, હે સર્વવ્યાપિની દેવી; હે કાલરાત્રિ, તમને નમસ્કાર।
Verse 23
भीमरूपे शिवे विद्ये महामाये महोदये । महाभागे जये जृम्भे भीमाक्षि भीमदर्शने
હે ભીમરૂપિણી, હે શિવે, હે વિદ્યે, હે મહામાયે, હે મહોદયે! હે મહાભાગે, હે જયે, હે જૃંભે; હે ભીમાક્ષિ, હે ભીમદર્શનિ!
Verse 24
महामाये विचित्रांगि गेयनृत्यप्रिये शुभे । विकरालि महाकालि कालिके कालरूपिणि
હે મહામાયા! વિચિત્રાંગી, ગેય-નૃત્યપ્રિયે શુભે. હે વિકારાળી, હે મહાકાળી, હે કાલિકે—હે કાળરૂપિણી!
Verse 25
प्रासहस्ते दण्डहस्ते भीमहस्ते भयानने । चामुण्डे ज्वलमानास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रे महाबले । शवयानस्थिते देवि प्रेतसंघनिषेविते
હે દેવી! પ્રાસહસ્તે, દંડહસ્તે, ભીમહસ્તે, ભયાનને. હે ચામુંડે! જ્વલમાનાસ્યે, તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રે, મહાબલે. શવયાનસ્થિતે, પ્રેતસંઘનિષેવિતે!
Verse 26
एवं स्तुता तदा देवी सर्वैः शक्रपुरोगमैः । प्रहृष्टवदना भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
આ રીતે શક્ર (ઇન્દ્ર) અગ્રેસર રહી સર્વ દેવોએ સ્તુતિ કરેલી દેવી, પ્રસન્ન મુખે થઈ, આ વચન બોલી.
Verse 27
वरं वृणुध्वं भद्रं वो नित्यं यन्मनसि स्थितम् । अहं दास्यामि तत्सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
“વર માગો—તમારું મંગળ થાઓ—જે સદા તમારા મનમાં સ્થિત છે. તે સર્વ હું આપું, ભલે તે અતિ દુર્લભ હોય.”
Verse 28
देवा ऊचुः । कृतकृत्यास्त्वया भद्रे दानवस्य निषूदनात्
દેવોએ કહ્યું: “હે ભદ્રે! દાનવનો નિષૂદન કરીને તું અમારું કર્તવ્ય પૂર્ણ કર્યું છે.”
Verse 29
स्तोत्रेणानेन यो देवि त्वां वै स्तौति वरानने । तस्य त्वं वरदा देवि भव सर्वगता सती
હે વરાનને દેવી! જે કોઈ આ સ્તોત્ર વડે ભક્તિપૂર્વક તારી સ્તુતિ કરે છે, તેના માટે તું વરદાયિની બન; હે સર્વવ્યાપિ સતી।
Verse 30
यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या तव देवि समुद्भवम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः स प्राप्नोतु परां गतिम्
અને હે દેવી! જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક તારા પ્રાદુર્ભાવનું આ વર્ણન સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરે.
Verse 31
अस्मिन्क्षेत्रे त्वया देवि स्थितिः कार्या सदा शुभे
હે શુભે દેવી! આ ક્ષેત્રમાં તું સદા તારો નિવાસ સ્થાપિત કર।
Verse 32
अत्र त्वां पूजयेद्यस्तु शुक्लपक्षे समाहितः । नवम्यामाश्विने मासि तस्य कार्यं सदा शुभम्
જે કોઈ એકાગ્રચિત્તે અહીં શુક્લપક્ષમાં, આશ્વિન માસની નવમીના દિવસે તારી પૂજા કરે છે—તેના કાર્યો સદા શુભ રહે છે।
Verse 33
ईश्वर उवाच । एवमुक्ता महादेवी तत्रैव निरताऽभवत् । देवास्त्रिविष्टपं जग्मुः प्रहृष्टा हतशत्रवः
ઈશ્વર બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી મહાદેવી ત્યાં જ તત્પર રહી. અને દેવતાઓ શત્રુઓનો સંહાર કરીને હર્ષિત થઈ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) તરફ ગયા.
Verse 242
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कुमारीमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્રમાહાત્મ્ય’માં ‘કુમારીમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બે સો બેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।