Adhyaya 6

Verse 1

देव्युवाच । अत्यद्भुतं महादेव माहात्म्यं कथितं मम । अपूर्वं देवदेवेश कदाचिन्न श्रुतं मया

દેવી બોલ્યાં—હે મહાદેવ! તમે મને અતિ અદ્ભુત મહાત્મ્ય કહ્યું છે; હે દેવદેવેશ! આ તો અપુર્વ છે, મેં ક્યારેય પહેલાં સાંભળ્યું નથી.

Verse 2

ब्रह्मांडे यानि लिंगानि कीर्तितानि त्वया मम । तेषां प्रभावेनाधिक्यं सोमेशे तत्कथं वद

બ્રહ્માંડમાં તમે મને જે જે લિંગોનું કીર્તન કર્યું છે, તે બધાની તુલનામાં સોમેશમાં પ્રભાવ અને શ્રેષ્ઠતા કેવી રીતે વધુ છે—તે કહો.

Verse 3

किं प्रभावो महादेव क्षेत्रस्य च सुरेश्वर । तन्मे ब्रूहि सुरेशान याथातथ्यं ममाग्रतः

હે મહાદેવ, હે સુરેશ્વર! આ ક્ષેત્રનો સાચો પ્રભાવ શું છે? હે સુરેશાન! જેમ છે તેમ મારી સામે સ્પષ્ટ કહી દો.

Verse 4

ईश्वर उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं तव । प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यं सोमेशस्य वरानने

ઈશ્વર બોલ્યા—હે વરાનને! હવે હું તને પરમ રહસ્ય કહું છું—પ્રભાસક્ષેત્રનું અને સોમેશ્વરનું માહાત્મ્ય।

Verse 5

तीर्थानां परमं तीर्थं व्रतानां परमं व्रतम् । जाप्यानां परमं जाप्यं ध्यानानां ध्यानमुत्तमम्

તીર્થોમાં આ પરમ તીર્થ છે, વ્રતોમાં આ પરમ વ્રત. જપોમાં આ સર્વોચ્ચ જપ છે, અને ધ્યાનોમાં આ ઉત્તમ ધ્યાન છે॥

Verse 6

योगानां परमो योगो रहस्यं परमं महत् । तत्तेहं संप्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमना प्रिये

યોગોમાં આ પરમ યોગ છે, અને આ મહાન પરમ રહસ્ય છે. પ્રિયે, હું હવે તને તે સમજાવું છું—એકાગ્ર મનથી સાંભળ॥

Verse 7

सोमेशं परमं स्थानं पंचवक्त्रसमन्वितम् । एतल्लिंगं न मुंचामि सत्यंसत्यं मयोदितम्

સોમેશ્વર પરમ સ્થાન છે, પંચવક્ત્રથી સમન્વિત. આ લિંગને હું છોડતો નથી—આ સત્ય છે, સત્ય છે, મેં કહેલું॥

Verse 8

यच्च तत्परमं देवि ध्रुवमक्षयमव्ययम् । सोमेशं तद्विजानीहि मा विकल्पमना भव

દેવી, જે કંઈ પરમ છે—ધ્રુવ, અક્ષય, અવ્યય—તેને સોમેશ્વર જ જાણ; મનમાં સંશય ન લાવ॥

Verse 9

निर्भयं निर्मलं नित्यं निरपेक्षं निराश्रयम् । निरंजनं निष्प्रपंचं निःसंगं निरुपद्रवम्

તે નિર્ભય, નિર્મળ, નિત્ય; નિરપેક્ષ અને નિરાશ્રય; નિરંજન, નિષ્પ્રપંચ; નિઃસંગ અને નિરુપદ્રવ છે॥

Verse 10

तल्लिंगमिति जानीहि प्रभासे संव्यवस्थितम् । अपवर्गमविज्ञेयं मनोरम्यमनामयम्

પ્રભાસમાં પ્રતિષ્ઠિત તે જ ‘લિંગ’ છે એમ જાણો. તે અપવર્ગ-સ્વરૂપ, સામાન્ય જ્ઞાનથી પરે, હૃદયહર અને નિરામય છે.

Verse 11

नित्यं च कारणं देवं मखघ्नं सर्वतोमुखम् । शिवं सर्वात्मकं सूक्ष्ममनाद्यं यच्च दैवतम्

તે દેવને નિત્ય અને કારણ-સ્વરૂપ જાણો—અહંકારયુક્ત યજ્ઞનો સંહારક, સર્વતોમુખ; શિવ, સર્વાત્મક, સૂક્ષ્મ, અનાદિ—પ્રભાસનું પરમ દૈવત એ જ છે.

Verse 12

आत्मोपलब्धिविज्ञेयं चित्तचिंताविवर्जितम् । गमागमविनिर्मुक्तं बहिरंतश्च केवलम्

તે તત્ત્વ આત્મસાક્ષાત્કારથી જ્ઞેય છે; ચિત્તની કલ્પના-ચિંતા રહિત, આવવા-જવા થી પરે, અને બહાર-અંદર એકમાત્ર શુદ્ધરૂપે સ્થિત છે.

Verse 13

आत्मोपलब्धिविषयं स्तुतिगोचरवर्जितम् । निष्कलं विमलात्मानं प्रकटं ज्ञानदीपकम्

તે આત્મસાક્ષાત્કારનો વિષય છે, માત્ર સ્તુતિની પહોંચથી પરે; નિષ્કલ, વિમલ-સ્વરૂપ, અને પ્રગટ જ્ઞાનદીપક છે.

Verse 14

तल्लिंगमिति जानीहि प्रभासे सुरसुंदरि । निरावकाशरहितं शब्दं शब्दांतगोचरम्

હે સુરसुન્દરી, પ્રભાસમાં તેને જ ‘લિંગ’ જાણો—જે અવકાશવિસ્તારથી રહિત છે; છતાં શબ્દના અંતર્નિહિત અર્થરૂપે, શબ્દોના અંત સુધી ગોચર છે.

Verse 15

निष्कलं विमलं देवं देवदेवं सुरात्मकम् । हेतुप्रमाणरहितं कल्पनाभाववर्जितम्

એ દેવ નિષ્કલ અને વિમલ છે—દેવોના દેવ, સૂરાત્મક. તે હેતુ-પ્રમાણથી રહિત છે અને કલ્પના-ભાવથી સર્વથા વર્જિત છે.

Verse 16

चित्तावलोकविषयं बहिरंतरसंस्थितम् । प्रभासे तं विजानीहि प्रणवं लिंगरूपिणम्

જે ચિત્ત-ધ્યાનનો વિષય છે, જે બહાર અને અંદર બંનેમાં સ્થિત છે—પ્રભાસે તેને પ્રણવ ‘ઓં’ તથા લિંગરૂપે જાણો.

Verse 17

अनिष्पंदं महात्मानं निरानंदावलोकनम् । लोकावलोकमार्गस्थं विशुद्धज्ञानकेवलम्

તે મહાત્મા અનિષ્પંદ, અચલ છે—આનંદની લીલાથી પરે દર્શનીય. લોકાવલોકનના માર્ગમાં સ્થિત, તે માત્ર વિશુદ્ધ જ્ઞાન છે.

Verse 18

विद्याविशेषमार्गस्थमनेकाकारसंज्ञितम् । स्वभावभावनाग्राह्यं भावातीतमलक्षणम्

તે વિશેષ વિદ્યાના માર્ગમાં સ્થિત છે અને અનેક આકારોથી સંજ્ઞિત થાય છે. સ્વભાવ-ભાવનાથી જ ગ્રાહ્ય; તે ભાવાતીત અને અલક્ષણ છે.

Verse 19

वाक्प्रपंचादिरहितं निष्प्रपञ्चात्मकं शिवम् । ज्ञानज्ञेयावलोकस्थं हेत्वाभासविवर्जितम्

શિવ વાક્-પ્રપંચાદિથી રહિત છે; તેમનું સ્વરૂપ જ નિષ્પ્રપંચ છે. જ્ઞાન અને જ્ઞેય—બન્નેના દ્રષ્ટા રૂપે સ્થિત, તેઓ હેતુના આભાસથી પણ વર્જિત છે.

Verse 20

अनाहतं शब्दगतं शब्दादिगणसंभवम् । एवं सोमेश्वरं विद्धि प्रभासे लिंगरूपिणम्

પ્રભાસમાં લિંગરૂપે રહેલા સોમેશ્વરને અનાહત નાદસ્વરૂપ જાણો—જે શબ્દમાં જ સ્થિત છે અને શબ્દાદિ તત્ત્વગણનો કારણભૂત છે.

Verse 21

शब्दब्रह्मगतं शान्तं स शब्दांतगमास्पदम् । सर्वातिरिक्त विषयं सर्वध्यानपदे स्थितम्

તે શાંત છે, શબ્દ-બ્રહ્મમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; જ્યાં સર્વ શબ્દોનો અંત થાય તે પરમ આશ્રય તે જ છે. સર્વ વિષયોથી પર રહી, તે સર્વ ધ્યાનના લક્ષ્યપદમાં સ્થિત છે.

Verse 22

अनादिमच्युतं दिव्यं प्रमाणातीत गोचरम् । अधश्चोर्ध्वं गतं नित्यं जीवाख्यं देहसंस्थितम्

તે અનાદિ, અચ્યુત અને દિવ્ય છે—સર્વ પ્રમાણોથી પરે. અધઃ-ઊર્ધ્વ સર્વત્ર નિત્ય વ્યાપીને, દેહમાં ‘જીવ’ નામે સ્થિત રહે છે.

Verse 23

हृदादिद्वादशांतस्थं प्राणापानोदयास्तगम् । अग्राह्यमिन्द्रियात्मानं निष्कलंकात्मकं विभुम्

હૃદયથી આરંભ થતા સૂક્ષ્મ ‘દ્વાદશાંત’માં તે સ્થિત છે; પ્રાણ-અપાનનો ઉદય અને અસ્ત તે જ છે. ઇન્દ્રિયોથી અગોચર, ઇન્દ્રિયોનો અંતરાત્મા—નિષ્કલંક અને સર્વવ્યાપી વિભુ છે.

Verse 24

स्वरादिव्यंजनातीतं वर्णादिपरिवर्जितम् । वाचामवाच्यविषयमहंकारार्द्धरूपिणम्

તે સ્વર-વ્યંજનથી પરે છે, સર્વ વર્ણરૂપોથી રહિત છે. વાણી માટે અવાચ્ય એવો પરમ વિષય તે જ છે; અને જ્યાં અહંકાર અંશતઃ રૂપ લે છે તે સૂક્ષ્મ આધાર પણ તે જ છે.

Verse 25

अप्रतर्क्यमनुच्चार्यं कलनाकालवर्जितम् । निःशब्दं निश्चलं सौम्यं देहातीतं परात्परम्

જે તર્કથી પરે અને વાણીથી અનુચ્ચાર્ય છે, ગણના અને કાળથી રહિત; નિઃશબ્દ, નિશ્ચલ, સૌમ્ય—દેહાતીત, પરાત્પર પરમ છે।

Verse 26

भूतावग्रहरहितं भावाभावविवर्जितम् । अविज्ञेयं परं सूक्ष्मं पञ्चपञ्चादिसंभवम्

ભૂતરૂપોની સીમિત પકડથી રહિત, ભાવ-અભાવથી પરે; અવિજ્ઞેય, પરમ સૂક્ષ્મ—પંચપંચાદિ તત્ત્વોનો ઉદ્ભવ તે જ છે।

Verse 27

अप्रमेयमनंताख्यमक्षयं कामरूपिणम् । प्रभवं सर्वभूतानां बीजांकुरसमुद्भवम्

અપ્રમેય, ‘અનંત’ નામે વિખ્યાત, અક્ષય, ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનાર; સર્વ ભૂતોનો પ્રભવ—બીજ અને અંકુર સમ ઉદ્ભવ છે।

Verse 28

व्यापकं सर्वकामाख्यमक्षरं परमं महत् । स्थूलसूक्ष्मविभागस्थं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्

સર્વવ્યાપક, સર્વકામપ્રદ, અક્ષર, પરમ અને મહાન; સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ વિભાગોમાં સ્થિત—સનાતન, વ્યક્ત પણ અવ્યક્ત પણ।

Verse 29

कल्पकल्पान्तरहितमनादिनिधनं महत् । महाभूतं महाकायं शिवं निर्वाणभैरवम्

કલ્પો અને કલ્પાંતરોને પાર, અનાદિ-અનિધન, મહાન; મહાભૂત, મહાકાય—સ્વયં શિવ, નિર્વાણસ્વરૂપ ભૈરવ।

Verse 30

एवं सदाशिवं विद्धि प्रभासे लिंगरूपिणम् । योगक्रिया विनिर्मुक्तं मृत्युंजयमनादिमत्

આ રીતે સદાશિવને જાણો—પ્રભાસમાં તેઓ લિંગરૂપે વિરાજે છે; યોગક્રિયા અને કર્મકાંડથી પરે, અનાદિ મૃત્યુઞ્જય છે।

Verse 31

सर्वोपसर्गरहितं सर्वतोव्यापकं शिवम् । अव्यक्तं परतो नित्यं केवलं द्वैतवर्जितम्

તે શિવ સર્વ ઉપસર્ગોથી રહિત, સર્વ દિશામાં વ્યાપક છે; અવ્યક્ત, પરાત્પર, નિત્ય, કેવળ અને દ્વૈતવર્જિત છે।

Verse 32

अनन्यतेजसाक्रांतं प्रभासक्षेत्रवासिनम् । भूरिस्वयंप्रभप्रख्यं सर्वतेजोऽधिकं हरम्

પ્રભાસક્ષેત્રમાં વસતા હર અનન્ય તેજથી વ્યાપ્ત છે; બહુ સ્વયંપ્રભાથી પ્રસિદ્ધ, સર્વ તેજથી અધિક દીપ્તિમાન છે।

Verse 33

शरण्यंदेवमीशानमोंकारं शिवरूपिणम् । देवदेवं महादेवं पंचवक्त्रं वृषध्वजम्

તે શરણ્ય દેવ ઈશાન—શિવરૂપે ઓંકારસ્વરૂપ; દેવોના દેવ મહાદેવ, પંચવક્ત્ર અને વૃષધ્વજ છે।

Verse 34

निर्मलं मानसातीतं भावग्राह्यमनूपमम् । सदा शांतं विरूपाक्षं शूलहस्तं जटाधरम्

તે નિર્મળ, મનથી પરે, શુદ્ધ ભાવથી ગ્રાહ્ય, અનુપમ છે; સદા શાંત, વિરূপાક્ષ, હાથમાં શૂલધારી, જટાધર છે।

Verse 35

हृत्पद्मकोशमध्यस्थं शून्यरूपं निरञ्जनम् । एवं सदाशिवं विद्धि प्रभासे लिङ्गरूपिणम्

હૃદય-પદ્મના કોષના મધ્યમાં સ્થિત, શૂન્યસ્વરૂપ, નિરંજન—એવો સદાશિવ જાણવો; પ્રભાસમાં તે લિંગરૂપે પ્રગટ છે.

Verse 36

योऽसौ परात्परो देवो हंसाख्यः परिकीर्तितः । नादाख्यः सुव्रते देवि सोऽस्मिन्स्थाने स्थितः स्वयम्

પરાત્પર એવા જે દેવ ‘હંસ’ નામે કીર્તિત છે અને ‘નાદ’ નામે પણ ઓળખાય છે—હે સુવ્રતે દેવી, તે સ્વયં આ સ્થાને સ્થિત છે.

Verse 37

एतदादिस्वरूपं च मया योगबलेन तु । विज्ञातं देवि गदितं दिव्यमात्मानमात्मना

આ આદિસ્વરૂપને મેં યોગબળથી જાણ્યું છે; હે દેવી, આત્મા દ્વારા દિવ્ય આત્માને જાણી મેં આ વાત કહી છે.

Verse 38

ऋग्वेदस्थस्तु पूर्वाह्णे मध्याह्ने यजुषि स्थितः । अपराह्णे तु सामस्थो ह्यथर्वस्थो निशागमे

પૂર્વાહ્ને તે ઋગ્વેદરૂપે રહે છે, મધ્યાહ્ને યજુર્વેદમાં સ્થિત થાય છે; અપરાહ્ને સામવેદરૂપ અને રાત્રિ આગમને અથર્વવેદરૂપે પ્રગટે છે.

Verse 39

वेदाहमेतं पुरुषं महांतमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वा न भवेत्तु मृत्युर्नान्यः पंथा विद्यते वै जनानाम्

હું તે મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્યવર્ણ તેજસ્વી અને અંધકારથી પરે છે. તેને જ જાણી લેતાં મૃત્યુ થતું નથી; જન માટે ખરેખર બીજો માર્ગ નથી.

Verse 40

इतीरितस्ते तु महाप्रभावः सोमेशलिंगस्य कृतैकदेशः । वृतं न चाब्दैर्बहुभिः सहस्रैर्वक्तुं च केनापि मुखैर्न शक्यम्

આ રીતે તને સોમેશ્વર-લિંગની મહાપ્રભાવની માત્ર એક અંશમાત્ર વાત કહી છે. અનેક સહસ્ર વર્ષોમાં પણ તેનું પૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી; કેટલાય મુખોથી પણ કોઈ તેને સમેટી શકતું નથી।

Verse 41

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रोऽपीदं पठेद्यदि । निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય કે શૂદ્ર—જે કોઈ આ માહાત્મ્યનું પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।