Adhyaya 200

Verse 1

ईश्वर उवाच । एवं विध्वंसिते यज्ञे गतास्ते ब्राह्मणा गृहम् । अप्राप्तकामना देवि ये चान्ये तत्र वै गताः

ઈશ્વરે કહ્યું—આ રીતે યજ્ઞ ધ્વસ્ત થયા પછી તે બ્રાહ્મણો પોતાના ઘેર ગયા; હે દેવી, ત્યાં આવેલા અન્ય લોકો પણ ઇચ્છાઓ અપૂર્ણ રહીને પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 2

हरोऽपि विगतामर्षः कैलासं पर्वतं गतः

હર પણ, ક્રોધ શમ્યા પછી, કૈલાસ પર્વત પર ગયા।

Verse 3

एतस्मिन्नेव काले तु तारकोनाम दानवः । उत्पन्नः स महाबाहुर्देवानां बलदर्पहा

એ જ સમયે તારક નામનો દાનવ ઉત્પન્ન થયો. તે મહાબાહુ હતો અને દેવતાઓનું બળ તથા દર્પ ચકનાચૂર કરી દીધું.

Verse 4

तेन इन्द्रादिकान्सर्वान्सुराञ्जित्वा महाहवे । स्वर्गः स्वैर्व्यापितो देवि ब्रह्मलोकं ततो गताः । ऊचुः सुरा दुःखयुक्ता ब्रह्माणं पर्वतात्मजे

મહાયુદ્ધમાં ઇન્દ્ર આદિ સર્વ સૂરને જીતીને તેણે પોતાના સૈન્યથી સ્વર્ગ વ્યાપી દીધો. ત્યારબાદ, હે દેવી—પર્વતાત્મજે—દુઃખિત દેવો બ્રહ્મલોક જઈ બ્રહ્માને બોલ્યા.

Verse 5

तारकेण सुरश्रेष्ठ स्वर्गान्निर्वासिता वयम् । स्वयमिन्द्रः समभवद्वसवोऽन्ये तथा कृताः

‘હે સૂરશ્રેષ્ઠ! તારકે અમને સ્વર્ગમાંથી હાંકી કાઢ્યા છે. તે પોતે જ ઇન્દ્ર બની બેઠો છે અને અન્ય વસુઓને પણ તેની આજ્ઞાધીન કર્યા છે.’

Verse 6

रुद्राः साध्यास्तथा विश्वे अश्विनौ मरुतस्तथा । आदित्याश्च वधोपायं तस्माद्वद पितामह

‘રુદ્રો, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો, અશ્વિનીકુમારો, મરુતો અને આદિત્યો પણ—અતઃ હે પિતામહ! તેના વધનો ઉપાય કહો.’

Verse 7

ब्रह्मोवाच । अवध्यः स तु सर्वेषां देवानामिति मे मतिः । ऋते तु शांकरं तेजो नान्येन विनिपात्यते । तस्माद्गच्छत भद्रं वो देवदेवं महेश्वरम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—‘મારા મત પ્રમાણે તે સર્વ દેવતાઓ માટે અવધ્ય છે. શાંકર તેજ સિવાય અન્ય કોઈ શક્તિથી તેને પાતાળ કરી શકાય નહીં. તેથી તમારું કલ્યાણ થાઓ—દેવદેવ મહેશ્વર પાસે જાઓ.’

Verse 8

तस्य भार्या मृता पूर्वं जाता हिमवतो गृहे । तस्यां च जायते पुत्रः स हनिष्यति तारकम् । तस्मात्प्रसादयध्वं वै तदर्थं शूलपाणिनम्

તેની પત્ની પહેલાં મરી ગઈ હતી અને પછી હિમવતના ઘરમાં પુનર્જન્મ લઈને જન્મી. તેના ગર્ભથી એક પુત્ર જન્મશે; તે તારકનો વધ કરશે. તેથી એ જ હેતુ માટે નિશ્ચયે શૂલપાણિ ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરો।

Verse 9

ततो देवैः समादिष्टः कामदेवो वरानने । मृतभार्यं हरं गत्वा ततः पीडय सायकैः

પછી, હે સુમુખી દેવી, દેવોના આદેશથી કામદેવ મૃત-ભર્યાવાળા હર (શિવ) પાસે ગયો અને પોતાના બાણોથી તેમને પીડાવા લાગ્યો।

Verse 10

अयं गच्छतु ते भ्राता वसंतश्च मनोहरः

તમારો ભાઈ, આ મનોહર વસંત, તમારી સાથે જાય।

Verse 11

स तथेति प्रतिज्ञाय कैलासं पर्वतं गतः । ततो दृष्ट्वा महादेवः कामदेवं धृतायुधम्

‘તથાસ્તુ’ કહી તેણે પ્રતિજ્ઞા કરી અને કૈલાસ પર્વત પર ગયો. ત્યાર પછી મહાદેવે આયુધ ધારણ કરેલા કામદેવને જોયો।

Verse 12

वसन्तसहितं देवि रुद्रोऽन्धकनिषूदनः । गंगाद्वारमनुप्राप्य अपश्यद्यावदग्रतः

હે દેવી, વસંત સાથે અંધકનિષૂદન રુદ્ર ગંગાદ્વાર પહોંચ્યા અને આગળ વસંતને જોયો।

Verse 13

दत्तायुधं कामदेवं दुद्रुवे स भयात्पुनः । ततो वाराणसीं गत्वा नैमिषं पुष्करं तथा

આયુધધારી કામદેવને જોઈ તે ફરી ભયથી દોડી ગયો. પછી તે વારાણસી ગયો, નૈમિષારણ્ય અને તેમ જ પુષ્કર સુધી પહોંચ્યો.

Verse 14

श्रीकंठं रुद्रकोटिं च कुरुक्षेत्रं गयां तथा । ज्वालामार्गं प्रयागं च विशालामर्बुदं शुभम्

તે શ્રીકંઠ અને રુદ્રકોટિ, કુરુક્ષેત્ર અને ગયામાં પણ ગયો. જ્વાલામાર્ગ, પ્રયાગ તથા શુભ વિશાલા અને અર્બુદ (આબુ) સુધી પણ પહોંચ્યો.

Verse 15

बहून्वर्षगणानेवं भ्रमन्स धरणीतले । कामदेवभयाद्देवि देवदेवो महेश्वरः

આ રીતે તે ધરતી પર અનેક વર્ષો સુધી ભટકતો રહ્યો. હે દેવી, કામદેવ માટે દેવોના દેવ મહેશ્વર જ ભયનું કારણ બન્યા.

Verse 16

अवैक्षत तदा कामं विस्फार्य नयनं तदा । तृतीयं देवदेवेशि देवदेवस्त्रिलोचनः

ત્યારે ત્રિનેત્ર દેવોના દેવે નેત્ર વિસ્તારી કામને જોયો. હે દેવદેવેશી, તે ક્ષણે તેમણે તૃતીય નેત્ર ઉઘાડ્યું.

Verse 17

तस्य तं वीक्षमाणस्य संजाताः पावकार्चिषः । ताभिः स धनुषा युक्तो भस्मसात्समपद्यत

તેમના નિરીક્ષણથી અગ્નિના જ્વાળાઓ પ્રગટ થઈ. તે જ્વાળાઓથી તે—ધનુષ ધારણ કરેલો હોવા છતાં—ભસ્મીભૂત થયો.

Verse 18

तं दग्ध्वा भगवाञ्छंभुर्गत्वा रोषस्य निर्णयम् । निवासमकरोत्तत्र क्षेत्रे प्राभासिके शुभे

તેને દગ્ધ કરીને ભગવાન શંભુએ પોતાના ક્રોધનો નિશ્ચય કરીને શાંત થઈ, શુભ પ્રાભાસ ક્ષેત્રમાં ત્યાં જ નિવાસ કર્યો।

Verse 19

तस्मिन्दग्धे तदा कामे रतिः शोकपरायणा । विललाप सुदुःखार्ता पतिभक्तिपरायणा

કામ દગ્ધ થતાં, પતિભક્તિમાં તત્પર રતિ શોકથી વ્યાકુળ થઈ ભારે દુઃખમાં વિલાપ કરવા લાગી।

Verse 20

हा नाथनाथ भोः स्वामिन्किं जहासि पतिव्रताम् । पतिव्रतां पतिप्राणां कस्मान्मां त्यजसि प्रभो

હા નાથના નાથ, હે સ્વામી! તું પતિવ્રતાને કેમ છોડે છે? જેના માટે પતિ જ પ્રાણ છે એવી મને કેમ ત્યજે છે, પ્રભુ?

Verse 21

एवं विलपतीं तां तु वागुवाचाशरीरिणी । मा त्वं रुद विशालाक्षि पुनरेव पतिस्तव

આ રીતે વિલાપ કરતી તેણીને અશરીરી વાણી બોલી—“હે વિશાલાક્ષિ, રડશો નહીં; તમારો પતિ ફરી પાછો આવશે.”

Verse 22

प्रसादाद्देवदेवस्य उच्छ्वास्यति शिवस्य तु । एतां वाचं रतिः श्रुत्वा ततः स्वस्था बभूव ह

દેવોના દેવ શિવના પ્રસાદથી તે ફરી શ્વાસ લઈને જીવિત થશે. આ વચન સાંભળી રતિ ત્યારે શાંત અને સ્થિર બની।

Verse 23

ततो देवाः शिवं नत्वा प्रार्थयामासुरीश्वरि । कलत्रसंग्रहं देव कुरु कार्यार्थसंग्रहे

ત્યારે દેવોએ શિવને નમસ્કાર કરીને પ્રાર્થના કરી— “હે ઈશ્વર! લોકકાર્યસિદ્ધિ માટે તેની પત્ની-સંયોગ અને ગૃહવ્યવસ્થા ફરી સ્થાપિત કરો।”

Verse 24

एष कामस्त्वया दग्धः क्रोधेन महता स्वयम् । विना तेन विभो नष्टा सृष्टिर्वै धरणीतले

“આ કામદેવ તમારા મહાક્રોધથી જ દગ્ધ થયો છે; હે વિભો! તેના વિના ધરણી પર સૃષ્ટિ ખરેખર વિનાશ પામે છે।”

Verse 25

भगवानुवाच । एष कामो मया दग्धः क्रोधेन सुरसत्तमाः । तस्मादनंग एवैष प्रजासु प्रचरिष्यति । तद्वीर्यस्तत्प्रभावश्च विना देहं भविष्यति

ભગવાન બોલ્યા— “હે સૂરશ્રેષ્ઠો! આ કામ મારા ક્રોધથી દગ્ધ થયો છે; તેથી તે અનંગ બની પ્રજાઓમાં વિહરશે, દેહ વિના પણ તેની શક્તિ અને પ્રભાવ રહેશે।”

Verse 26

देवा ऊचुः । भगवन्कुरु पूर्वं त्वं संस्मरस्व रतीश्वरम् । हिताय सर्व लोकानां यथा नः प्रत्ययो भवेत्

દેવોએ કહ્યું— “હે ભગવન! પ્રથમ તમે રતીશ્વર (કામદેવ)ને સ્મરીને પુનઃ સ્થાપિત કરો; સર્વ લોકના હિત માટે, જેથી અમને નિશ્ચય થાય।”

Verse 27

ततः स स्मृतवान्कामं स्वयं देवो महेश्वरः । ततस्तच्छाश्वतं लिंगं समुत्तस्थौ महीतले

પછી સ્વયં દેવ મહેશ્વરે કામને સ્મર્યા; ત્યારબાદ તે શાશ્વત લિંગ ધરતીતળ પર પ્રગટ થઈ ઊભું થયું।

Verse 28

कृतस्मरः पुनस्तत्र अनंगो बलवांस्तथा । तेनोढा शैलजा तेन शंकरेण महात्मना

ત્યાં કામદેવ ફરી ‘કૃતસ્મર’ બન્યા—અનંગ હોવા છતાં મહાબળવાન; અને ત્યાં જ મહાત્મા શંકરે શૈલજા (પાર્વતી)નું પાણિગ્રહણ કર્યું।

Verse 29

जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठस्तारको येन सूदितः । पतितेनैव लिंगेन यस्माच्चैव कृतस्मरः

આ પવિત્ર ઘટનાથી દેવશ્રેષ્ઠ સ્કંદનો જન્મ થયો, જેમણે તારકનો વધ કર્યો; અને લિંગના પડવાથી જ કામદેવને ફરી સ્મરણ-શક્તિ પ્રાપ્ત થઈ ‘કૃતસ્મર’ બન્યા, તેથી આ સ્થાન ‘કૃતસ્મર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 30

तस्मात्कृतस्मरो लोके कीर्त्यते स महीतले । तं दृष्ट्वा न जडो नांधो नासुखी न च दुर्भगः । जायते तु कदा मर्त्यो न दरिद्रो न रोगवान्

આથી તે ધરતી પર અને લોકમાં ‘કૃતસ્મર’ તરીકે કીર્તિત છે. તે પવિત્ર સ્થાનનું દર્શન કરવાથી મનુષ્ય કદી જડ, અંધ, દુઃખી કે દુર્ભાગી બની જન્મતો નથી; ન તો દરિદ્ર કે રોગી બની જન્મે છે।

Verse 31

एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । दग्धो यथा स्मरः पूर्वं पुनर्वीर्यान्वितः स्थितः

તમે મને જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં કહી દીધું—કે સ્મર (કામદેવ) પહેલાં દગ્ધ થયા છતાં પછી ફરી શક્તિથી યુક્ત થઈ કેવી રીતે સ્થિત થયા।

Verse 32

ईश्वर उवाच । तत्रैव संस्थितं कुण्डं दक्षिणेन कृतस्मरात् । कामकुंडेति वै नाम यत्रोद्भूतः पुनः स्मरः

ઈશ્વરે કહ્યું—કૃતસ્મરના દક્ષિણમાં ત્યાં જ એક કુંડ આવેલું છે. તેનું નામ ‘કામકુંડ’ છે, કારણ કે ત્યાં જ સ્મર (કામદેવ) ફરી ઉદ્ભવ્યા।

Verse 33

अनंगरूपी देव्यत्र स्नानाद्वै रूपवान्भवेत् । इक्षवस्तत्र वै देयाः सुवर्णं गास्तथैव च । वस्त्राणि चैव विधिवद्ब्राह्मणे वेदपारगे

હે અનંગરૂપિણી દેવી! અહીં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે રૂપવાન બને છે. ત્યાં ઇક્ષુ (ગણું) દાન આપવું જોઈએ; તેમજ સુવર્ણ અને ગાયો પણ; અને વેદપારંગત બ્રાહ્મણને વિધિપૂર્વક વસ્ત્રો અર્પણ કરવાં જોઈએ.

Verse 200

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડમાં, પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘કામકુંડ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો દ્વિશતતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.