Prabhasa Khanda

સ્કંદ પુરાણના વિશાળ સંકલનમાં પ્રભાસ-ખંડ એક પવિત્ર ભૂગોળ (તીર્થ-માહાત્મ્ય) તથા તત્ત્વચિંતનનો નકશો બનીને પ્રગટે છે. પરંપરાગત રીતે ૮૧,૦૦૦ શ્લોકો સાથે જોડાતી આ મહાગ્રંથ-પરંપરામાં, આ ખંડ યાત્રા-માર્ગદર્શનને ધર્મ અને બ્રહ્માંડ-વ્યવસ્થાની દૃષ્ટિ સાથે સંકળે છે. અહીં તટપ્રદેશ, નદીઓ, પર્વતો અને વસાહતો જેવા પ્રદેશીય દૃશ્યો દેવતાઓ અને ઋષિઓના કર્મ, તપ, વરદાન અને લીલાઓ દ્વારા અર્થસભર બને છે. નદીઓની ઉત્પત્તિ, ક્ષેત્રોના કારણ-પ્રસંગો, દેવાલય-સ્થાપનાની કથાઓ વગેરે પુરાણિક નિદાનકથાઓ યાત્રા-નકશા સાથે ગૂંથાઈને આવે છે. વર્ણનશૈલીમાં સંવાદ અને શ્રવણ (ભક્તિપૂર્વક સાંભળવું)નું વિશેષ સ્થાન છે; પુણ્ય અને ફળશ્રુતિના તર્ક દ્વારા તીર્થસેવા, દર્શન અને સ્મરણના આધ્યાત્મિક ફળો દર્શાવવામાં આવે છે. તીર્થો માત્ર ભૌતિક સ્થળો નહીં, પરંતુ અધ્યાત્મિક સિદ્ધાંતોના જીવંત પ્રતીક તરીકે રજૂ થાય છે. ઘણીવાર કોઈ એક સ્થાનનામના પ્રશ્નથી ચર્ચા શરૂ થઈ સર્જન-પ્રલય, દેવાધિદેવની ક્રમવ્યવસ્થા અને સર્વભારતીય બ્રહ્માંડ-કલ્પના સુધી વિસ્તરે છે. આ રીતે પ્રભાસ-ખંડ સ્થાનિક યાત્રા-આચરણને સર્વવ્યાપી તત્ત્વજ્ઞાન સાથે જોડતો સેતુ સ્થાપે છે અને સંપ્રદાય-સમન્વય તથા ભક્તિ-માર્ગદર્શનને પણ સુસંગત રીતે પ્રગટ કરે છે.