Adhyaya 130

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं पाशुपतेश्वरम् । उग्रसेनेश्वराद्देवि पूर्वभागे व्यवस्थितम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ ઉગ્રસેનેશ્વરના પૂર્વ ભાગમાં સ્થિત દેવ પાશુપતેશ્વર પાસે દર્શનાર્થે જવું જોઈએ।

Verse 2

गोपादित्यात्तथाग्नेय्यां ध्रुवेशाद्दक्षिणां श्रितम् । सर्वपापहरं देवि पूर्वभागे व्यवस्थितम्

હે દેવી! ગોપાદિત્યથી આગ્નેય દિશામાં અને ધ્રુવેશથી દક્ષિણ તરફ તે સ્થિત છે; પૂર્વ ભાગમાં પ્રતિષ્ઠિત રહી સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે।

Verse 3

गोपादित्यात्तथा लिंगं दर्शनात्सर्वकामदम् । अस्मिन्युगे समाख्यातं संतोषेश्वरसंज्ञितम्

અને ગોપાદિત્ય પાસે તે લિંગ છે; જેના માત્ર દર્શનથી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થાય છે. આ યુગમાં તે ‘સંતોષેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 4

संतुष्टो भगवान्यस्मात्तेषां तत्र तपस्विनाम् । तेन संतोषनाम्ना तु प्रख्यातं धरणीतले

કારણ કે ત્યાંના તપસ્વીઓથી ભગવાન સંતોષ પામ્યા; તેથી ધરણી પર તે ‘સંતોષ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 5

युगलिंगं महादेवि सिद्धिस्थानं महाप्रभम् । स्थानं पाशुपतानां च भेषजं पापरोगिणाम्

હે મહાદેવી! આ ‘યુગલિંગ’ મહાપ્રભુ સિદ્ધિસ્થાન છે; પાશુપતોનું પવિત્ર સ્થાન છે અને પાપ-રોગથી પીડિતોને ઔષધ સમાન છે।

Verse 6

चत्वारो मुनयः सिद्धास्तस्मिंल्लिंगे यशस्विनि । वामदेवस्तु सावर्णिरघोरः कपिलस्तथा । तस्मिंल्लिंगे तु संसिद्धा अनादीशे निरंजने

હે યશસ્વિની! તે લિંગે ચાર મુનિઓ સિદ્ધ થયા—વામદેવ, સાવર્ણિ, અઘોર અને કપિલ. અનાદિ, નિરંજન ઈશ્વરના સાન્નિધ્યમાં એ જ લિંગે તેઓ પૂર્ણ સિદ્ધ બન્યા।

Verse 7

तस्य देवस्य सामीप्ये वने श्रीमुखसंज्ञितम् । लक्ष्मीस्थानं महादेवि सिद्धयोगैस्तु सेवितम्

તે દેવના સમીપે ‘શ્રીમુખ’ નામનું વન છે. હે મહાદેવી! તે લક્ષ્મીનું સ્થાન છે; સિદ્ધ યોગીઓ ભક્તિપૂર્વક તેની સેવા અને પૂજા કરે છે।

Verse 8

तत्र पाशुपताः श्रेष्ठा मम लिंगार्चने रताः । तेषां चैव निवासार्थं तद्देव्या निर्मितं वनम्

ત્યાં શ્રેષ્ઠ પાશુપતો મારા લિંગાર્ચનમાં રત રહી નિવાસ કરે છે. તેમના નિવાસ માટે જ તે વન દેવી દ્વારા રચાયું છે।

Verse 9

तस्य मध्ये तु सुश्रोणि लिंगं पूर्वमुखं स्थितम् । तस्मिन्पाशुपताः सिद्धा अघोराद्या महर्षयः । अनेनैव शरीरेण गतास्ते शिवमन्दिरम्

તેના મધ્યમાં, હે સુશ્રોણિ! પૂર્વમુખી એક લિંગ સ્થિત છે. ત્યાં અઘોર આદિ પાશુપત મહર્ષિઓ સિદ્ધ થયા અને આ જ દેહ સાથે તેઓ શિવધામે ગયા।

Verse 10

तत्र प्राभासिके क्षेत्रे सुरसिद्धनिषेविते । रोचते मे सदा वासस्तस्मिन्नायतने शुभे । सर्वेषामेव स्थानानामतिरम्यमतिप्रियम्

તે પ્રાભાસિક પુણ્યક્ષેત્રમાં, જ્યાં દેવો અને સિદ્ધો નિરંતર સેવન કરે છે, તે શુભ ધામમાં મારો નિવાસ સદા મને આનંદ આપે છે; સર્વ સ્થાનોમાં તે અતિ રમ્ય અને પરમ પ્રિય છે.

Verse 11

तत्र पाशुपता देवि मम ध्यानपरायणाः । मम पुत्रास्तु ते सर्वे ब्रह्मचर्येण संयुताः

ત્યાં, હે દેવી, પાશુપતો સર્વથા મારા ધ્યાનમાં પરાયણ છે. તેઓ બધા મારા પુત્ર સમાન છે અને બ્રહ્મચર્યવ્રતથી યુક્ત છે.

Verse 12

दान्ताः शांता जितक्रोधा ब्राह्मणास्ते तपस्विनः । तल्लिंगस्य प्रभावेन सिद्धिं ते परमां गताः

તે તપસ્વી બ્રાહ્મણો દાંત, શાંત અને ક્રોધજિત હતા; તે લિંગના પ્રભાવથી તેમણે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.

Verse 13

तस्मात्तं पूजयेन्नित्यं क्षेत्रवासी द्विजोत्तमः

અતએવ તે ક્ષેત્રમાં વસતા શ્રેષ્ઠ દ્વિજે તેને નિત્ય પૂજવું જોઈએ.

Verse 14

देव्युवाच । भगवन्देवदेवेश संसारार्णवतारक । प्रभासे तु महाक्षेत्रे त्वदीयव्रतचारिणाम्

દેવીએ કહ્યું—હે ભગવન્, દેવોના દેવેશ, સંસાર-સમુદ્રથી તારનાર! પ્રભાસના તે મહાક્ષેત્રમાં, તમારા વ્રતનું આચરણ કરનારાઓ માટે…

Verse 15

स्थानं तेषां महत्पुण्यं योगं पाशुपतं तथा । कथयस्व प्रसादेन लिंगमाहात्म्यमुत्तमम्

તેમનું મહાપુણ્યમય સ્થાન અને પાશુપત યોગ પણ કૃપાથી મને કહો; તેમજ તે લિંગનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય વિસ્તારે સમજાવો।

Verse 16

किमादिनाम देवस्य कथं पूज्यो नरोत्तमैः । कथं पाशुपतास्तत्र सदेहाः स्वर्गमागताः

એ દેવ ‘આદી’ નામથી કેમ પ્રસિદ્ધ છે? નરોત્તમો દ્વારા તેની પૂજા કેવી રીતે કરવી? અને ત્યાં પાશુપત ભક્તો દેહসহ સ્વર્ગને કેવી રીતે પામ્યા?

Verse 17

एतत्कथय देवेश दयां कृत्वा मम प्रभो

હે દેવેશ, હે મારા પ્રભુ, દયા કરીને આ વાત મને કહો।

Verse 18

ईश्वर उवाच । यस्त्वया पृछ्यते भद्रे योगः पाशुपतो महान् । तेषां चैव प्रभावो यस्तथा लिंगस्य सुव्रते

ઈશ્વરે કહ્યું—હે ભદ્રે, તું પૂછેલો મહાન પાશુપત યોગ, તેમજ તે ભક્તોનો પ્રભાવ અને તે લિંગનું માહાત્મ્ય પણ, હે સુવ્રતે, હું કહું છું।

Verse 19

अनादीशस्य देवस्य आदिनाम महाप्रभे । तस्मिंल्लिंगे तु ये देवि मदीयव्रतमाश्रिताः

હે મહાપ્રભે, તે દેવ અનાદિ ઈશ્વર હોવા છતાં ‘આદી’ નામથી પ્રસિદ્ધ છે; અને હે દેવી, તે લિંગ વિષે જે મારા વ્રતનો આશ્રય લે છે…

Verse 20

चिरं नियोगं सुश्रोणि व्रतं पाशुपतं महत् । धारयंति यथोक्तं तु मम विस्मयकारकम् । तेषामनुग्रहार्थाय मम चित्तं प्रधावति

હે સુશ્રોણિ! તેઓ દીર્ઘકાળથી યથોક્ત કઠોર નિયમમાં મહાન પાશુપત વ્રત ધારણ કરે છે—આ મને અતિ વિસ્મય કરાવે છે. તેમને અનુગ્રહ આપવા માટે મારું ચિત્ત ઝડપથી તેમની તરફ દોડે છે.

Verse 21

सूत उवाच । हरस्य वचनं श्रुत्वा देवी विस्मयमागता । उवाच वचनं विप्राः सर्वलोकपतिं पतिम्

સૂત બોલ્યા—હરનાં વચન સાંભળીને દેવી વિસ્મિત થઈ. પછી, હે વિપ્રો, તેણે સર્વલોકપતિ એવા પોતાના પતિને ઉદ્દેશીને વચન કહ્યું.

Verse 22

ममापि कौतुकं देव किमकार्षीत्ततो भवान् । तद्ब्रूहि मे महादेव यद्यहं तव वल्लभा

હે દેવ! મને પણ કૌતુક છે—ત્યારે તમે શું કર્યું અને શા માટે કર્યું? હે મહાદેવ, જો હું ખરેખર તમારી વલ્લભા હોઉં તો તે મને કહો.

Verse 23

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महादेवो जगाद ताम् । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मम भक्तविचेष्टितम्

તેણાં વચન સાંભળીને મહાદેવે તેને કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; મારા ભક્તોના આચરણ અને કૃત્યો હું તને કહું છું.

Verse 24

दृष्ट्वा चैव तपोनिष्ठां तेषामाद्यः सुरेश्वरः । उवाच वचनं देवः प्रणतान्पार्श्वतः स्थितान्

તેમની તપોનિષ્ઠા જોઈ દેવોના આદ્ય ઈશ્વરે, બાજુમાં ઊભેલા પ્રણત જનને ઉદ્દેશીને વચન કહ્યું.

Verse 25

ईश्वर उवाच । गच्छ शीघ्रं नन्दिकेश यत्र ते मम पुत्रकाः । चरंति च व्रतं घोरं मदीयं चातिदुष्करम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે નંદિકેશ! ત્વરિત ત્યાં જા, જ્યાં મારા પુત્રો—તારા અધિન—મારું ઘોર અને અતિદુષ્કર વ્રત આચરે છે।

Verse 26

तत्क्षेत्रस्य प्रभावेन भक्त्या च मम नित्यशः । तेन ते मुनयः सिद्धाः स्वशरीरेण सुव्रताः

તે ક્ષેત્રના પ્રભાવથી અને મારી પ્રત્યેની નિત્ય ભક્તિથી, તે સુવ્રત મુનિઓ પોતાના જ શરીરમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને સિદ્ધ થયા।

Verse 27

तस्मान्मद्वचनान्नन्दिन्गच्छ प्राभासिकं शुभम् । आमन्त्रय त्वं तान्सर्वान्कैलासं शीघ्रमानय

અતએવ, હે નંદિન! મારા વચનથી શુભ પ્રાભાસ પ્રદેશે જા; તે સર્વ મુનિઓને આમંત્રિત કરી ત્વરાએ કૈલાસે લઈ આવ।

Verse 28

इदं पद्मं गृहाण त्वं सनालं कलिकोज्ज्वलम् । लिंगस्य मूर्ध्नि दत्त्वेदं पद्मनालमिहानय

આ ડાંઠ સહિત, નવી કળીઓથી ઉજ્જ્વલ કમળ તું ગ્રહણ કર; લિંગના શિખરે મૂકી પછી આ કમળની ડાંઠ અહીં લઈ આવ।

Verse 29

मुक्तस्तदा स वै नन्दी देवदेवेन शंभुना । कैलासनिलयात्तस्मात्प्रभासं क्षेत्रमागतः

ત્યારે દેવોના દેવ શંભુએ મોકલેલો નંદી કૈલાસ-નિવાસથી નીકળી પવિત્ર પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવી પહોંચ્યો।

Verse 30

दृष्ट्वा चैव पुनर्लिङ्गं देवदेवस्य शूलिनः । दृष्ट्वा तांश्चैव योगीन्द्रान्परं विस्मयमागतः

ત્રિશૂલધારી દેવાધિદેવના લિંગને ફરી દર્શન કરીને અને તે શ્રેષ્ઠ યોગીન્દ્રોને જોઈ નંદી પરમ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો।

Verse 31

केचिद्ध्यानरतास्तत्र केचिद्योगं समाश्रिताः । केचिद्व्याख्यां प्रकुर्वन्ति विचारमपि चापरे

ત્યાં કેટલાક ધ્યાનમાં લીન હતા, કેટલાક યોગસાધનાનો આશ્રય લીધેલો હતો. કેટલાક ઉપદેશ અને વ્યાખ્યા કરતા હતા, જ્યારે બીજા સૂક્ષ્મ વિચાર-મંથનમાં રત હતા।

Verse 32

कुर्वन्त्यन्ये लिंगपूजां प्रणामं च तथाऽपरे । प्रदक्षिणं प्रकुर्वन्ति साष्टांगं प्रणमन्ति च

બીજા કેટલાક લિંગપૂજા કરતા હતા, અને કેટલાક ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરતા હતા. તેઓ પ્રદક્ષિણા કરતા અને સાષ્ટાંગ દંડવત્ નમસ્કાર પણ કરતા હતા।

Verse 33

केचित्स्तुतिं प्रकुर्वन्ति भावयज्ञैस्तथा परे । केचित्पूजां च कुर्वन्ति अहिंसाकुसुमैः शुभैः

કેટલાક સ્તુતિગાન કરતા હતા, અને કેટલાક ભાવયજ્ઞરૂપે અંતઃપૂજા કરતા હતા. કેટલાક અહિંસાના શુભ ‘કુસુમો’—નિર્દોષ સત્કર્મો—થી પણ પૂજન કરતા હતા।

Verse 34

भस्मस्नानं प्रकुर्वंति गण्डुकैः स्नापयन्ति च । एवं व्याकुलतां यातं तपस्विगणमण्डलम्

તેઓ ભસ્મસ્નાન કરતા હતા અને ગંડુક (જલપાત્ર) વડે સ્નાપન પણ કરાવતા હતા. આ રીતે તપસ્વીઓનું મંડળ તીવ્ર કાર્યવ્યસ્તતાથી વ્યાકુળ બન્યું।

Verse 35

तत्तादृशमथालोक्य नन्दी विस्मयमागतः । चिन्तयामास मनसा सर्वं तेषां निरीक्ष्य च

તેમને એવી રીતે વર્તતા જોઈ નંદી આશ્ચર્યચકિત થયો. તેમની સર્વ ક્રિયાઓ નિહાળી તેણે મનમાં ઊંડો વિચાર કર્યો.

Verse 36

आगतोऽहमिमं देशं न कश्चिन्मां निरीक्षते । न केनचिदहं पृष्टोऽभ्यागतः कुत्र कस्य च

હું આ દેશમાં આવ્યો છું, છતાં કોઈ મને જુએ પણ નથી. કોઈએ મને પૂછ્યું પણ નથી—‘તું ક્યાંથી આવ્યો છે અને કોનો છે?’

Verse 37

अहंकारावृताः सर्वे न वदन्ति च मां क्वचित् । एवं मनसि संधाय लिंगपार्श्वमुपागतः

બધા અહંકારથી ઢંકાયેલા છે; ક્યાંયે પણ મારી સાથે વાત કરતા નથી. એમ મનમાં નક્કી કરીને હું લિંગની બાજુએ ગયો.

Verse 38

दत्तं लिंगस्य तत्पद्मनालं छित्त्वा तु नन्दिना । अर्चयित्वा तु तन्नन्दी लिंगं पाशुपतेश्वरम् । नालं गृहीत्वा यत्नेन ऋषीन्वचनमब्रवीत्

લિંગ પર મૂકાયેલો તે કમળનો નાળ નંદીએ કાપી નાખ્યો. પછી નંદીએ પાશુપતેશ્વર લિંગની પૂજા કરી; અને નાળને કાળજીપૂર્વક હાથમાં લઈ ઋષિઓને વચન કહ્યું.

Verse 39

नन्दिकेश्वर उवाच । शासनाद्देवदेवस्य भवतां पार्श्वमागतः । आज्ञापयति देवेशस्तपस्विगणमण्डलम्

નંદિકેશ્વરે કહ્યું—દેવોના દેવના શાસનથી હું આપની પાસે આવ્યો છું. દેવેશ આ તપસ્વીઓની સભાને આજ્ઞા આપે છે.

Verse 40

युष्माभिस्तत्र गन्तव्यं यत्र देवः सनातनः । युष्मान्सर्वान्समादाय गमिष्यामि भवालयम्

તમારે ત્યાં જ જવું છે જ્યાં સનાતન દેવ વિરાજે છે. તમારાં સર્વને સાથે લઈને હું તમને ભવ (શિવ)ના ધામે લઈ જઈશ.

Verse 41

उत्तिष्ठताशु गच्छामः कैलासं पर्वतोत्तमम् । तूष्णींभूतास्ततः सर्वे प्रोचुस्ते संज्ञया द्विजाः । गम्यतामग्रतो नन्दिन्पश्चादेष्यामहे वयम्

ઝડપે ઊઠો; ચાલો, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ કૈલાસે જઈએ. ત્યારે તે બધા દ્વિજ મુનિઓ મૌન થઈ સંકેતથી બોલ્યા—“હે નંદિન, તું આગળ જા; અમે પાછળથી આવીશું.”

Verse 42

एवमुक्तस्तु मुनिभिर्नन्दी शीघ्रतरं गतः । कथयामास तत्सर्वं कुपितेनान्तरात्मना

મુનિઓએ એમ કહ્યે પછી નંદી વધુ ઝડપથી નીકળી ગયો. અંતરમાં ક્રોધ લઈને તેણે તે બધું (પ્રભુને) કહી સંભળાવ્યું.

Verse 43

नन्दिकेश्वर उवाच । देव तत्र गतोऽहं वै यत्र ते योगिनः स्थिताः । सन्तोषितो न चैवाहं केनचित्तत्र संस्थितः

નંદિકેશ્વરે કહ્યું—હે દેવ! જ્યાં તમારા યોગીઓ સ્થિત છે ત્યાં હું ગયો હતો. પરંતુ ત્યાં હાજર કોઈથી પણ મારું મન જરાય સંતોષ પામ્યું નહીં.

Verse 44

न मां देव निरीक्षन्ते नालपंति कथंचन । पद्मं तत्र मया देव स्थापितं लिंग मूर्धनि

હે દેવ! તેઓ મને જોતા પણ નથી, અને કોઈ રીતે મારી સાથે બોલતા નથી. ત્યાં, હે દેવ, મેં લિંગના શિખર પર એક પદ્મ (કમળ) સ્થાપિત કર્યું.

Verse 45

उक्तं देव मया तेषां योगीन्द्राणां महेश्वर । आज्ञप्ता देवदेवेन इहागच्छत मा चिरम्

હે દેવ, હે મહેશ્વર! મેં તે યોગીન્દ્રોને કહ્યું—‘દેવોના દેવની આજ્ઞા થઈ છે; અહીં આવો, વિલંબ ન કરો।’

Verse 46

एतच्छ्रुत्वा वचः स्वामिन्सर्वे तत्र महर्षयः । आगमिष्याम इति वै पृष्ठतो गच्छ मा चिरम्

હે સ્વામી! આ વચન સાંભળી ત્યાંના સર્વ મહર્ષિઓ બોલ્યા—‘અમે તરત આવીશું.’ અને ઉમેર્યું—‘તમે આગળ જાઓ, વિલંબ ન કરો.’

Verse 47

इत्युक्ते तैस्तथा देव अहं शीघ्रमिहागतः । शृणु चेमं गृहाण त्वं यथेष्टं कुरु मे प्रभो

હે દેવ! તેમણે એમ કહ્યે પછી હું ઝડપથી અહીં આવ્યો. હવે આ સાંભળો અને સ્વીકારો; હે પ્રભુ, તમને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ કરો.

Verse 48

एकं मे संशयं देव च्छेत्तुमर्हसि सांप्रतम् । मया विना महादेव आगमिष्यंति ते कथम् । संशयो मे महादेव कथयस्व महेश्वर

હે દેવ! મારો એક સંશય અત્યારે દૂર કરો. હે મહાદેવ, મારા વિના તેઓ કેવી રીતે આવશે? આ જ મારો સંદેહ—હે મહેશ્વર, કહો.

Verse 49

ईश्वर उवाच । शृणु नंदिन्यथाश्चर्यं तेषां वै भावितात्मनाम् । न दृश्यन्त इमे सिद्धा मां मुक्त्वाऽन्यैः सुरैरपि

ઈશ્વરે કહ્યું—હે નંદિન, તે ભાવિતાત્મા સિદ્ધોનું આશ્ચર્ય સાંભળ. મને છોડીને અન્ય દેવતાઓને પણ આ સિદ્ધો દેખાતા નથી.

Verse 50

मद्भावभावितास्ते वै योगं विंदंति शांकरम् । पश्यैतत्कौतुकं नंदिन्दर्शयामि तवाधुना

મારા સ્વભાવમાં ભાવિત થયેલા તેઓ નિશ્ચયે શંકરનો યોગ પ્રાપ્ત કરે છે. હે નંદિન, આ અદ્ભુત કૌતુક જો—હમણાં જ તને બતાવું છું.

Verse 51

आनीतं यत्त्वया नालं तस्मिन्नाले तु सूक्ष्मवत् । प्रविश्य चागताः सर्वे योगैश्वर्यबलेन च

તમે લાવેલો જે નાળ હતો, એ જ નાળમાં સૂક્ષ્મરૂપે પ્રવેશ કરીને તેઓ બધા યોગૈશ્વર્ય અને બળના પ્રભાવથી અહીં આવી પહોંચ્યા છે.

Verse 52

एवमुक्तस्तदा नंदी विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अपश्यन्नालमध्यस्थान्महर्षीन्परमाणुवत्

આ રીતે કહેવાતા નંદી, વિસ્મયથી ફુલેલા નેત્રોવાળો, નાળના મધ્યમાં સ્થિત મહર્ષિઓને પરમાણુ સમાન જોઈ રહ્યો હતો.

Verse 53

यथार्करश्मिमध्यस्था दृश्यन्ते परमाणवः । एवं तन्नालमध्यस्था दृश्यंत ऋषयः पृथक्

જેમ સૂર્યકિરણોના મધ્યમાં તરતા પરમાણુઓ દેખાય છે, તેમ જ તે નાળના મધ્યમાં સ્થિત ઋષિઓ અલગ અલગ રીતે દેખાતા હતા.

Verse 54

एवं दृष्ट्वा तदा नंदी विस्मयोत्फुल्ललोचनः । आश्चर्यं परमं गत्वा किञ्चिन्नेवाब्रवीत्पुनः

આ જોઈને નંદી, વિસ્મયથી ફુલેલા નેત્રોવાળો, પરમ આશ્ચર્યમાં લીન થયો અને પછી ફરી થોડું જ બોલ્યો.

Verse 55

एवं तत्कौतुकं दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । किं दृश्यते महादेव हृष्टः कस्मान्महेश्वर

એ અદ્ભુત કૌતુક જોઈ દેવી બોલી— “હે મહાદેવ, શું દેખાય છે? હે મહેશ્વર, તમે શા માટે હર્ષિત છો?”

Verse 56

इत्युक्ते वचने देव्या प्रोवाचेदं महेश्वरः

દેવીએ આમ કહ્યું ત્યારે મહેશ્વરે આ વચન કહ્યું।

Verse 57

ईश्वर उवाच । योगयुक्ता महात्मानो योगे पाशुपते स्थिताः । एते मां च समाराध्य प्रभासक्षेत्रवासिनम् । ईदृशीं सिद्धिमापन्नाः स्वच्छंदगतिचारिणः

ઈશ્વરે કહ્યું— “આ મહાત્માઓ યોગયુક્ત છે અને પાશુપત યોગમાં સ્થિત છે. પ્રભાસક્ષેત્રમાં નિવાસ કરનાર મને યથાવિધી આરાધી તેમણે એવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે કે તેઓ પોતાની ઇચ્છા મુજબ સ્વચ્છંદ રીતે વિહરે છે.”

Verse 58

इत्युक्तवति देवेश ऋषयस्ते महाप्रभाः । पद्मनालाद्विनिःसृत्य सर्वे वै योगमायया । प्रदक्षिणां प्रकुर्वंति देवं देव्या बहिष्कृतम्

દેવેશએ આમ કહ્યું ત્યારે તે મહાપ્રભ તેજસ્વી ઋષિઓ યોગમાયાના બળથી કમળના નાળમાંથી બહાર આવી, દેવીને અદૃશ્ય રહી, દેવની પ્રદક્ષિણા કરવા લાગ્યા.

Verse 59

देव्युवाच । किमर्थं मां न पश्यंति दुराचारा इमे द्विजाः । विस्मयोऽयं महादेव कथयस्व प्रसादतः

દેવીએ કહ્યું— “આ દુર્વર્તન દ્વિજ મને કેમ નથી જોતા? હે મહાદેવ, આ તો અદ્ભુત વિસ્મય છે; કૃપા કરીને કહો.”

Verse 60

ईश्वर उवाच । प्रकृतित्वान्न पश्यंति सिद्धा ह्येते महातपाः । एवमुक्ता तु गिरिजा देवेदेवेन शूलिना

ઈશ્વરે કહ્યું—તું સ્વાભાવિક પ્રગટ સ્વરૂપમાં હોવાથી તેઓ તને જોઈ શકતા નથી; આ મહાતપસ્વી સિદ્ધો છે. આમ કહી દેવોના દેવ ત્રિશૂલધારીએ ગિરિજાને સંબોધી.

Verse 61

चुकोप तेषां सुश्रोणी शशाप क्रोधितानना । स्त्रीलौल्येन दुराचारा नाशमेष्यथ गर्विणः

ત્યારે સુશ્રોણી દેવી તેમના પર ક્રોધિત થઈ; ક્રોધથી લાલ થયેલા મુખે શાપ આપ્યો—“સ્ત્રીલોલુપતાથી, હે દુરાચારી અને ગર્વિષ્ઠો, તમે વિનાશ પામશો.”

Verse 62

राजप्रतिग्रहासक्ता वृत्त्या देवार्चने रताः । भविष्यथ कलौ प्राप्ते लिंगद्रव्योपजीविनः

રાજાઓ પાસેથી દાન-પ્રતિગ્રહમાં આસક્ત રહી અને જીવનોપાર્જન માટે દેવાર્ચનમાં રત રહી, કલિયુગ આવતા તમે લિંગદ્રવ્ય (મંદિરની સંપત્તિ) પરથી જીવતા બનશો.

Verse 63

वेश्यासक्ताश्च संभ्रांता सर्वलोकबहिष्कृताः । देवद्रव्यविनाशाय भविष्यथ कलौ युगे

વેશ્યાઓમાં આસક્ત અને મોહગ્રસ્ત બની, સર્વ લોકો દ્વારા બહિષ્કૃત થઈ, કલિયુગમાં તમે દેવદ્રવ્યના વિનાશના કારણ બનશો.

Verse 64

इति दत्ते तदा शाप ऋषीणां च महात्मनाम् । गौरीं प्रसादयामासुस्ते च सर्वे सुरेश्वराः

આ રીતે મહાત્મા ઋષિઓ પર શાપ ઉચ્ચારિત થતાં, તે બધા દેવેશ્વરો ગૌરીદેવીને પ્રસન્ન કરવા લાગ્યા.

Verse 65

देवदेवस्य वचनात्प्रसन्ना साऽभवत्पुनः । नालं देवोऽपि संगृह्य दक्षिणाशां समाक्षिपत्

દેવોના દેવના વચનથી તે ફરી પ્રસન્ન થઈ. ત્યારબાદ દેવએ પણ નાળ (કમળદાંડો) પકડી દક્ષિણ દિશા તરફ ફેંકી દીધો.

Verse 66

पतितं तच्च वै नालं प्रभासक्षेत्रमध्यतः । तदेव लिंगं संजातं महानालेति विश्रुतम्

એ જ નાળ પ્રભાસક્ષેત્રના મધ્યમાં પડી ગયો. એમાંથી જ એક લિંગ પ્રकट થયું, જે પછી ‘મહાનાળ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 67

कलौ युगे च संप्राप्ते तद्ध्रुवेश्वरसंज्ञितम् । संस्थितं चोत्तरेशाने तस्मात्पाशुपतेश्वरात्

કલિયુગ આવતાં એ જ લિંગ ‘ધ્રુવેશ્વર’ નામે ઓળખાય છે, અને તે પાશુપતેશ્વરથી ઉત્તર-પૂર્વ દિશામાં સ્થિત છે.

Verse 68

पुराऽनादीशनामेति पश्चात्पाशुपतेश्वरः । प्रभासे तु महाक्षेत्रे स्थितः पातकनाशनः

પ્રાચીન સમયમાં તેમનું નામ ‘અનાદીશ’ હતું; પછી તેઓ ‘પાશુપતેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા. પ્રભાસના મહાક્ષેત્રમાં તેઓ પાપનાશક રૂપે સ્થિત છે.

Verse 69

इदं स्थानं परं श्रेष्ठं मम व्रतनिषेवणम् । इदं लिंगं परं ब्रह्म अनादीशेति संज्ञितम्

આ સ્થાન પરમ શ્રેષ્ઠ છે—અહીં જ મારા વ્રતનું યથાવત્ સેવન થાય છે. આ લિંગ પરબ્રહ્મ છે, જે ‘અનાદીશ’ નામે ઓળખાય છે.

Verse 70

अत्र सिद्धिश्च मुक्तिश्च ब्राह्मणानां न संशयः । अनेनैव शरीरेण षड्भिर्मासस्तु सिद्ध्यति

અહીં બ્રાહ્મણોને સિદ્ધિ અને મુક્તિ—બંને નિઃસંદેહ છે. આ જ શરીરથી છ માસમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 71

संसारस्य विमोक्षार्थमिदं लिंगं तु दृश्यताम् । दुर्लभं सर्वलोकानामिदं मोक्षप्रदं परम् । इदं पाशुपतं ज्ञानमस्मिंल्लिंगे प्रतिष्ठितम्

સંસારબંધનથી મુક્તિ માટે આ લિંગનું દર્શન કરો. આ સર્વ લોકોને દુર્લભ છે અને પરમ મોક્ષપ્રદ છે. આ જ લિંગમાં પાશુપત જ્ઞાન પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 72

यश्चैनं पूजयेद्भक्त्या माघे मासि निरंतरम् । सर्वेषां वै क्रतूनां च दानानां लभते फलम्

જે મাঘ માસમાં સતત ભક્તિથી તેમની પૂજા કરે છે, તે સર્વ યજ્ઞો અને સર્વ દાનોનું ફળ મેળવે છે.

Verse 73

हिरण्यं तत्र दातव्यं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં વિધિપૂર્વક સોનાનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 74

इत्येतत्कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम् । पशुपाशविमोक्षार्थं सम्यक्पाशुपतेश्वरम्

આ રીતે, હે દેવી, પાપનાશક મહાત્મ્ય કહાયું—જીવોને બંધનના પાશમાંથી મુક્ત કરવા માટે પાશુપતેશ્વરનું સમ્યક્ વર્ણન કરવામાં આવ્યું.

Verse 75

चतुर्णामपि वर्णानां पूज्यो ब्राह्मण उच्यते । तस्य चैवाधिकारोऽस्ति चास्मिन्पाशुपतेश्वरे

ચારેય વર્ણોમાં બ્રાહ્મણને પૂજ્ય કહેવાયો છે; અને આ પાશુપતેશ્વરની ઉપાસનામાં તેને જ અધિકાર છે.

Verse 76

यद्देवतानां प्रथमं पवित्रं विश्वव्रतं पाशुपतं बभूव । अयं पन्था नैष्ठिको वै मयोक्तो येन देवा यांति भुवनानि विश्वा

દેવતાઓમાં જે પાશુપત વ્રત સર્વપ્રથમ પવિત્રક અને વિશ્વવ્રત બન્યું—એ જ આ નિષ્ઠાવાન માર્ગ મેં કહ્યો છે; જેના દ્વારા દેવો સર્વ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 77

सुरां पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्राह्मणं चापि हत्वा । भस्मच्छन्नो भस्मशय्याशयानो रुद्राध्यायी मुच्यते पातकेभ्यः

મદિરા પીધી હોય, ગુરુપત્ની પાસે ગયો હોય, ચોરી કરી હોય, અહીં સુધી કે બ્રાહ્મણહત્યા કરી હોય તોય—જે ભસ્મથી આવૃત હોય, ભસ્મશય્યા પર શયન કરે અને રુદ્રાધ્યાય/જપ કરે, તે પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 78

अग्निरित्यादिना भस्म गृहीत्वांगानि संस्पृशेत् । गृह्णीयात्संयते चाग्नौ भस्म तद्गृहवासिनाम्

‘અગ્નિ…’ આદિ મંત્રથી ભસ્મ લઈને અંગોને સ્પર્શ કરવો; અને સંયત પવિત્ર અગ્નિમાંથી ગૃહવાસીઓ માટે તે ભસ્મ ગ્રહણ કરવું.

Verse 79

अग्निरिति भस्म वायुरिति भस्म जलमिति भस्म स्थलमिति भस्म सर्वं ह वा इदं भस्माभवत् । एतानि चक्षूंषि नादीक्षितः संस्पृशेत्

‘અગ્નિ ભસ્મ છે, વાયુ ભસ્મ છે, જળ ભસ્મ છે, ધરતી ભસ્મ છે—ખરેખર આ બધું ભસ્મ બની ગયું છે.’ આ ‘ચક્ષુ’રૂપ મંત્રો છે; અદીક્ષિત વ્યક્તિએ તેને સ્પર્શ/પ્રયોગ ન કરવો.

Verse 80

ब्राह्मणैश्च समादेयं न तु शूद्रैः कदाचन । नाधिकारोऽस्ति शूद्रस्य व्रते पाशुपते सदा

આ વ્રત બ્રાહ્મણોએ જ ગ્રહણ કરવું; શૂદ્રોએ કદી નહીં. શૂદ્રને પાશુપત વ્રતમાં સદા અધિકાર નથી.

Verse 81

ब्राह्मणेष्वधिकारोऽस्ति व्रते पाशुपते शुभे । ब्राह्मणीं तनुमास्थाय संभवामि युगेयुगे

શુભ પાશુપત વ્રતમાં અધિકાર બ્રાહ્મણોને જ છે. બ્રાહ્મણીનું દેહ ધારણ કરીને હું યુગે યુગે પ્રગટ થાઉં છું.

Verse 82

चण्डालवेश्मन्यथ वा स्मशाने राज्ञश्च मार्गेश्वथ वर्त्ममध्ये । करीषमध्ये निःसृता नराधमाः शैवं पदं यांति न संशयोऽत्र

ચાંડાળના ઘરમાં હોય કે શ્મશાનમાં, રાજમાર્ગો પર હોય કે રસ્તાના મધ્યમાં—છાણના ઢગલામાંથી પણ નીકળેલા અધમ લોકો શૈવ પદને પામે છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 130

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशी तिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पाशुपतेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिंशदुत्तरशततमोध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્યમાં ‘પાશુપતેશ્વર-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો એકસો ત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.