Adhyaya 129

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि अक्षमालेश्वरं परम् । सागरार्कादीशकोणे पंचाशद्धनुषान्तरे

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, પરમ અક્ષમાલેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; તે સાગરાર્ક અને આદીશના ખૂણે પચાસ ધનુષ જેટલા અંતરે સ્થિત છે.

Verse 2

संस्थितं पापशमनं युगलिंगं महाप्रभम् । अक्षमालेश्वरंनाम पुरा तस्य प्रकीर्तितम् । उग्रसेनेश्वरं नाम ख्यातं तस्यैव साम्प्रतम्

ત્યાં પાપશમન કરનારું, મહાપ્રભાથી તેજસ્વી યુગલિંગ સ્થાપિત છે. પૂર્વે તે ‘અક્ષમાલેશ્વર’ નામે પ્રખ્યાત હતું; હવે એ જ ‘ઉગ્રસેનેશ્વર’ તરીકે ખ્યાત છે.

Verse 3

देव्युवाच । अक्षमालेश्वरं नाम यत्पूर्वं समुदाहृतम् । कथं तदभवद्देव कथयस्व प्रसादतः

દેવીએ કહ્યું—હે દેવ, પૂર્વે જે નામ ‘અક્ષમાલેશ્વર’ કહેવાયું, તે કેવી રીતે પડ્યું? કૃપા કરીને મને કહો.

Verse 4

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महादेवि सती चाध मयोनिजा । अक्षमालेति वै नाम्ना सतीधर्मपरायणा

ઈશ્વર બોલ્યા - હે મહાદેવી! પૂર્વે અક્ષમાલા નામની એક સતી સ્ત્રી હતી, જે અધમ યોનિમાં જન્મી હોવા છતાં સતીધર્મમાં પરાયણ હતી.

Verse 5

कदाचित्समनुप्राप्ते दुर्भिक्षे कालपर्ययात् । ऋषयश्च महादेवि क्षुधाक्रान्ता विचेतसः

હે મહાદેવી! કોઈ એક સમયે કાળક્રમે દુષ્કાળ પડ્યો, ત્યારે ઋષિઓ ભૂખથી વ્યાકુળ અને વિહ્વળ થઈ ગયા.

Verse 6

सर्वे चान्नं परीप्संतो गताश्चण्डालवेश्मनि । ज्ञात्वान्नसंग्रहं तस्य प्रार्थयाञ्चक्रुरन्त्यजम्

તેઓ બધા અન્નની ઈચ્છાથી એક ચાંડાળના ઘરે ગયા. ત્યાં અન્નનો સંગ્રહ છે તેમ જાણીને તેમણે તે અંત્યજને પ્રાર્થના કરી.

Verse 7

भोभोऽन्त्यज महाबुद्धे रक्षास्मानन्नदानतः । प्राणसंदेहमापन्नान्कृशांगान्क्षुत्प्रपीडितान्

"હે મહાબુદ્ધિશાળી અંત્યજ! અન્નદાન આપીને અમારું રક્ષણ કરો. અમે ભૂખથી પીડિત છીએ, અમારા અંગો દુર્બળ થઈ ગયા છે અને પ્રાણ સંકટમાં છે."

Verse 8

अहो धन्योऽसि पूज्योऽसि न त्वमन्त्यज उच्यसे । यदस्मिन्प्रलये याते स्थितं धान्यं गृहे तव

"અહો! તું ધન્ય છે, તું પૂજનીય છે, તને અંત્યજ કહેવો ન જોઈએ; કારણ કે આ પ્રલયકાળમાં પણ તારા ઘરમાં ધાન્ય સુરક્ષિત છે."

Verse 9

अनावृष्टिहते देशे सस्ये च प्रलयं गते । एकं यो भोजयेद्विप्रं कोटिर्भवति भोजिता

અનાવૃષ્ટિથી પીડિત દેશમાં, જ્યારે પાક નાશ પામે, ત્યારે જે કોઈ એક બ્રાહ્મણને પણ ભોજન કરાવે—તેનું પુણ્ય કરોડ લોકોને ભોજન કરાવ્યા સમાન થાય છે.

Verse 10

अन्त्यज उवाच । अहो आश्चर्यमतुलं यदेतद्दृश्यतेऽधुना । यदेतन्मद्गृहं प्राप्ता ऋषयश्चान्नकांक्षिणः

અંત્યજ બોલ્યો—“અહો! આજે અતુલ આશ્ચર્ય દેખાય છે કે અન્નની કોઈ ઇચ્છા ન ધરાવતા ઋષિઓ મારા ઘેર આવ્યા છે!”

Verse 11

शूद्रान्नमपि नादेयं ब्राह्मणैः किमुतान्त्यजात्

“બ્રાહ્મણોએ શૂદ્રનું અન્ન પણ સ્વીકારવું ન જોઈએ—તો અંત્યજ પાસેથી તો વધુ જ અયોગ્ય છે.”

Verse 12

आमं वा यदि वा पक्वं शूद्रान्नं यस्तु भक्षति । स भवेच्छूकरो ग्राम्यस्तस्य वा जायते कुले

“કાચું હોય કે પકાવેલું—જે શૂદ્રનું અન્ન ભક્ષે છે, તે ગામડાનું ડુક્કર બને છે; અથવા તેના કુળમાં એવો જ જન્મ થાય છે.”

Verse 13

अमृतं बाह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमित्याहुः शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्

“બ્રાહ્મણનું અન્ન અમૃત સમાન ગણાયું છે; ક્ષત્રિયનું અન્ન દૂધ તરીકે સ્મૃત છે. વૈશ્યનું અન્ન ‘અન્ન’ જ કહેવાય છે; શૂદ્રનું અન્ન રક્ત સમાન સ્મૃત છે.”

Verse 14

शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कं शूद्रेण च सहासनम् । शूद्रादन्नागमश्चैव ज्वलंतमपि पातयेत्

શૂદ્રનું અન્ન, શૂદ્રનો સંપર્ક, શૂદ્ર સાથે એક જ આસન પર બેસવું—અને શૂદ્ર પાસેથી અન્ન પ્રાપ્ત કરવું પણ—આ બધું, અત્યંત તાત્કાલિક જરૂર હોય તોય, ત્યજી દેવું જોઈએ।

Verse 15

अग्निहोत्री तु यो विप्रः शूद्रान्नान्न निवर्तते । एते तस्य प्रणश्यंति आत्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः

અગ્નિહોત્ર કરનાર જે બ્રાહ્મણ શૂદ્ર-અન્નથી નિવૃત્ત થતો નથી, તેના માટે આ ત્રણેય નાશ પામે છે—આત્મા, બ્રહ્મતેજ અને ત્રિવિધ પવિત્ર અગ્નિઓ।

Verse 16

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । षण्मासाभ्यन्तरे विप्रः पिशाचः सोऽभिजायते

જો શૂદ્ર-અન્ન પેટમાં રહેલું હોય ત્યારે બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ થાય, તો તે બ્રાહ્મણ છ માસની અંદર પિશાચ-યોનિમાં જન્મ પામે છે।

Verse 17

शूद्रान्नेन द्विजो यस्तु अग्निहोत्रं जुहोति च । चण्डालो जायते प्रेत्य शूद्राच्चैवेह दैवतः

જે દ્વિજ શૂદ્ર-અન્નથી અગ્નિહોત્રમાં આહુતિ અર્પે છે, તે મૃત્યુ પછી ચાંડાલ બને છે; અને આ લોકમાં તેની દેવતા-સ્થિતિ પણ શૂદ્રસમાન અધોગતિ પામે છે।

Verse 18

यस्तु भुञ्जति शूद्रान्नं मासमेकं निरन्तरम् । इह जन्मनि शूद्रत्वं मृतः शूद्रोऽभिजायते

જે મનુષ્ય એક માસ સતત શૂદ્ર-અન્ન ભોજન કરે છે, તે આ જન્મમાં જ શૂદ્રત્વ પામે છે; અને મૃત્યુ પછી પણ શૂદ્ર-યોનિમાં જન્મ લે છે।

Verse 19

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् । आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः

રાજાનું અન્ન તેજ હરિ લે છે; શૂદ્રનું અન્ન બ્રહ્મવર્ચસ નાશ કરે છે. સોનારનું અન્ન આયુષ્ય ક્ષય કરે છે; અને ચર્મકારનું અન્ન યશ ઘટાડે છે.

Verse 20

कारुकान्नं प्रजा हन्ति बलं निर्णेजकस्य च । गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति

કારીગરનું અન્ન સંતાનનો નાશ કરે છે; ધોબીનું અન્ન બળ નષ્ટ કરે છે. દેવાલય-સેવકોનું અન્ન અને ગણિકાનું અન્ન મનુષ્યને ઉચ્ચ લોકોથી કાપી નાખે છે.

Verse 21

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्याश्चान्नमिन्द्रियम् । विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्

વૈદ્યનું અન્ન પૂય સમાન છે; વેશ્યાનું અન્ન ઇન્દ્રિયપતન સમાન છે. વ્યાજખોરનું અન્ન વિષ્ઠા સમાન છે; અને શસ્ત્ર-વિક્રેતાનું અન્ન મલ સમાન છે.

Verse 22

सहस्रकृत्वस्त्वेतेषामन्ने यद्भक्षिते भवेत् । तदेकवारं भुक्तेन कन्याविक्रयिणो भवेत्

આ અન્નો હજાર વાર ખાધા છતાં જે ફળ થાય, તે કન્યા-વિક્રેતાનું અન્ન એક વાર ખાધાથી થનારા ફળ સમાન જ થાય છે.

Verse 23

सहस्रकृत्वस्तस्यैव भुक्तेऽन्ने यत्फलं भवेत् । तदन्त्यजानामन्नेन सकृद्भुक्तेन वै भवेत्

તે (કન્યા-વિક્રેતાના) અન્નને હજાર વાર ખાધાથી જે ફળ થાય, તે જ ફળ અંત્યજોના અન્નને એક વાર ખાધાથી થાય છે.

Verse 24

तत्कथं मम विप्रेन्द्राश्चंडालस्याधमात्मनः । धर्ममेवं विजानन्तो नूनमन्नं जिहीर्षथ

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો! હું તો અધમ સ્વભાવનો ચાંડાલ છું; તો ધર્મને આ રીતે જાણીને પણ તમે નિશ્ચયે મારી પાસેથી અન્ન ગ્રહણ કરવા કેમ ઇચ્છો છો?

Verse 25

ऋषय ऊचुः । जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमाद्रियते ततः । आकाश इव पंकेन न स पापेन लिप्यते

ઋષિઓએ કહ્યું—જે જીવ જીવનના અંતિમ કાંઠે પહોંચ્યો હોય, તે ત્યાંથી (એવા સ્ત્રોતમાંથી પણ) અન્ન સ્વીકારે તો તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી; જેમ આકાશ કાદવથી મલિન થતું નથી.

Verse 26

अजीगर्तः सुतं हंतुमुपसर्पन्बुभुक्षितः । न चालिप्यत पापेन क्षुत्प्रतीघातमाचरन्

ભૂખથી પીડિત અજિગર્ત પુત્રને મારવા સુધી પણ નજીક ગયો; છતાં માત્ર ભૂખ નિવારવા માટે કરેલી ક્રિયા હોવાથી તે પાપથી લિપ્ત થયો નહીં.

Verse 27

भारद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपुत्रो विजने वने । बह्वीर्गा उपजग्राह बृहज्ज्योतिर्महामनाः

મહામના, મહાતેજસ્વી ભારદ્વાજ ઋષિ પણ ક્ષુધાથી વ્યાકુળ થઈ, નિર્જન વનમાં પુત્રসহ ઘણી ગાયો પકડી લઈ ગયા.

Verse 28

क्षुधार्तो गीतमभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वजाघनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः

ધર્માધર્મના વિવેચક વિશ્વામિત્ર પણ ક્ષુધાથી પીડિત થઈ કૂતરાનું માંસ લેવા ગયા અને ચાંડાલના હાથમાંથી તેને સ્વીકાર્યું.

Verse 29

श्वमांसमिच्छन्नर्तौ तु धर्मान्न च्ययते स्म सः । प्राणानां परिरक्षार्थं वामदेवो न लिप्तवान्

દુર્ભિક્ષકાળે શ્વમાંસની ઇચ્છા થઈ તોય તે ધર્મથી ચ્યૂત થયો નહીં. પ્રાણરક્ષણાર્થે વામદેવ પાપથી લિપ્ત ન થયો.

Verse 30

एवं ज्ञात्वा धर्मबुद्धे सांप्रतं मा विचारय । ददस्वान्नं ददस्वान्नमस्माकमिह याचताम्

હે ધર્મબુદ્ધિ! આ જાણીને હવે વિચારમાં ન પડ. અન્ન આપ—અન્ન આપ—અહીં યાચના કરનાર અમને.

Verse 31

चंडाल उवाच । यद्येवं भवतां कार्यमिदमंगीकृतं धुवम् । तदियं मत्सुता कन्या भवद्भिः परिगृह्यताम्

ચાંડાલ બોલ્યો—જો આ કાર્ય તમારું નિશ્ચિત અને દૃઢ સ્વીકારેલું હોય, તો આ મારી પુત્રી કન્યાને તમે વિવાહરૂપે ગ્રહણ કરો.

Verse 32

भवतां योग्रणीर्ज्येष्ठः स चेमामुद्वहेद्ध्रुवम् । दास्ये वर्षाशनं पश्चादीप्सितं भवतां द्विजाः

તમારા આગેવાનોમાં જે જ્યેષ્ઠ છે તે નિશ્ચયે આ કન્યાને વિવાહે ગ્રહણ કરે. ત્યારબાદ, હે દ્વિજોએ, હું તમને એક વર્ષનું અન્ન આપિશ—તમને જે ઇચ્છિત હોય તે પ્રમાણે.

Verse 33

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता ऋषयो देवि लज्जयाऽनतकन्धराः । प्रत्यालोच्य यथान्यायं वसिष्ठं समनूद्वहन्

ઈશ્વર બોલ્યા—હે દેવી! આમ કહ્યા પછી ઋષિઓ લજ્જાથી મસ્તક નમાવી રહ્યા. પછી યથાન્યાય વિચાર કરીને તેમણે વસિષ્ઠને (તે માર્ગ સ્વીકારવા) પ્રેરિત કર્યો.

Verse 34

वसिष्ठोऽपि समाख्याय आपद्धर्मं महामनाः । कालस्यानन्तरप्रेक्षी प्रोद्ववाहाऽन्त्यजाङ्गनाम् । अक्षमालेति वै नाम्नीं प्रसिद्धा भुवनत्रये

મહામનાવાન વશિષ્ઠે આપદ્ધર્મનું વર્ણન કરીને, કાળની આવશ્યકતા વિચારી, વિધિપૂર્વક અંત્યજ સમુદાયની અક્ષમાલા નામની સ્ત્રી સાથે વિવાહ કર્યો; તે ત્રિભુવનમાં પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 35

यदा स्वकीयतेजोभिरर्कबिंबमरुन्धत । अरुंधती तदा जाता देवदानव वंदिता

જ્યારે તેણીએ પોતાના તેજથી સૂર્યબિંબને પણ ઢાંકી દીધું, ત્યારે દેવ-દાનવોથી વંદિત થઈ તે ‘અરુંધતી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ।

Verse 36

यादृशेन तु भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि । सा तादृगेव भवति समुद्रेणेव निम्नगा

જેવા સ્વભાવના પતિ સાથે સ્ત્રી વિધિપૂર્વક જોડાય છે, તે પણ તેવી જ બની જાય છે—જેમ નદી સમુદ્રમાં મળી સમુદ્રરૂપ થાય છે।

Verse 37

अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ताऽधम योनिजा । शार्ङ्गीव मन्दपालेन जगाम ह्यर्हणीयताम्

અક્ષમાલા અધમ યોનિમાં જન્મેલી હોવા છતાં, વશિષ્ઠ સાથે સંયુક્ત થઈ સન્માનયોગ્ય બની—જેમ મન્દપાલ સાથે સંયુક્ત થઈ શાર્ઙ્ગી।

Verse 38

एवं कालक्रमेणैव प्रभासं क्षेत्रमागताः । सप्तर्षयो महात्मानो ह्यरुंधत्या समन्विताः

આ રીતે કાળક્રમથી મહાત્મા સપ્તર્ષિઓ અરુંધતી સહિત પ્રભાસ ક્ષેત્રે આવ્યા।

Verse 39

तीर्थानि प्रेषयामासुः सर्वसिद्धिप्रदानि ताम्

તેઓએ તેણીને સર્વ સિદ્ધિ આપનારાં પવિત્ર તીર્થોમાં મોકલી.

Verse 40

एषामन्वेषमाणानां तव देवी ह्यरुंधती । अपश्यल्लिंगमेकं तु वृक्षजालांतरे स्थितम्

તેઓ શોધ કરતાં હતાં ત્યારે તમારી દેવી અરુંધતીએ વૃક્ષોના ઝાડઝાંખરમાં છુપાયેલું એક શિવલિંગ જોયું.

Verse 41

तं दृष्ट्वा देवदेवेशमेवं जातिस्मराऽभवत् । पूर्वस्मिञ्जन्मनि मया रजोभावांतरस्थया

દેવદેવેશને જોઈ તે જાતિસ્મરા બની અને વિચારવા લાગી—“પૂર્વજન્મમાં હું રજોભાવના અન્ય અવસ્થામાં હતી…”।

Verse 42

अज्ञानभावाद्देवेशो नूनं चात्रार्चितः ।शिवः । तस्मात्कर्मफलं प्राप्तमन्त्यजत्वं द्विजन्मना

અજ્ઞાનભાવથી અહીં દેવેશ શિવની (અવિધિપૂર્વક) પૂજા થઈ; તેથી તે કર્મફળે એક દ્વિજે અંત્યજત્વ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 43

कस्तेन सदृशो देवः शंभुना भुवनत्रये । राज्यं नियमिनामेवं यो रुष्टोऽपि प्रयच्छति

ત્રિલોકમાં શંભુ સમાન દેવ કોણ? જે નિયમશીલોને રોષે ભરાયા છતાં પણ રાજ્ય-ઐશ્વર્ય અર્પે છે.

Verse 44

इति संचिंत्य मनसा तत्रैव निरताऽभवत् । पूजयामास तल्लिंगं दिव्याब्दानां शतं प्रिये

આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, હે પ્રિયે, તે ત્યાં જ ભક્તિમાં સ્થિર રહી અને તે લિંગની સો દિવ્ય વર્ષો સુધી પૂજા કરતી રહી।

Verse 45

एवं तस्य प्रभावेन दृश्यते गगनांतरे । अरुंधती सती ह्येषा दृष्टा दुष्कृतनाशिनी

તેના પ્રભાવથી તે આકાશમંડળમાં દેખાય છે; આ સતીઅરુંધતીનું દર્શન દુષ્કૃત્યોનો નાશ કરનારું છે।

Verse 46

अक्षमालेश्वरस्त्वेवं यथावत्कथितस्तव । ततस्तु द्वापरस्यान्ते कलौ संध्यांशके गते

આ રીતે અક્ષમાલેશ્વરનું યથાવત વર્ણન તને કહેવામાં આવ્યું. ત્યારબાદ દ્વાપરયુગના અંતે, કલિયુગનો સંધ્યાંશ આવી પહોંચ્યો ત્યારે, …

Verse 47

अंधासुरसुतश्चासीदुग्रसेन इति श्रुतः । स प्रभासं समासाद्य पुत्रार्थं लिंगमेयिवान्

અંધાસુરનો એક પુત્ર હતો, જે ઉગ્રસેન નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તે પ્રભાસે આવી પુત્રપ્રાપ્તિ માટે લિંગ પાસે ગયો।

Verse 48

अक्षमालेश्वरं नाम ज्ञात्वा माहात्म्यमद्भुतम् । समाराध्य महादेवं नव वर्षाणि पंच च । संप्राप्तवांस्तदा पुत्रं कंसासुरमिति श्रुतम्

અક્ષમાલેશ્વર નામના દેવનું અદ્ભુત માહાત્મ્ય જાણી તેણે મહાદેવની ચૌદ વર્ષ આરાધના કરી; ત્યારબાદ કংসાસુર નામે પ્રસિદ્ધ પુત્ર પ્રાપ્ત થયો।

Verse 49

तत्कालान्तरमारभ्य उग्रसेनेश्वरोऽभवत् । पापघ्नं सर्वजंतूनां दर्शनात्स्पर्शनादपि

ત્યાંથી આગળ તે ઉગ્રસેનેશ્વર નામે પ્રસિદ્ધ થયો. તે સર્વ જીવોના પાપોનો નાશ કરનાર છે—માત્ર દર્શનથી અને સ્પર્શથી પણ.

Verse 50

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । महान्ति पातकान्याहुर्नश्यंति तस्य दर्शनात्

બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન, ચોરી અને ગુરુપત્નીગમન—આને મહાપાતક કહે છે; પરંતુ તે પ્રભુના માત્ર દર્શનથી જ તે નાશ પામે છે.

Verse 51

तत्रैव ऋषिपञ्चम्यां प्राप्ते भाद्रपदे शुभे । अक्षमालेश्वरं पूज्य मुच्यते नारकाद्भयात्

ત્યાં જ શુભ ભાદ્રપદ માસમાં ઋષિ-પંચમી આવે ત્યારે જે અક્ષમાલેશ્વરની પૂજા કરે છે, તે નરકના ભયથી મુક્ત થાય છે.

Verse 52

गोप्रदानं प्रशंसंति तत्रान्नमुदकं तथा । सर्वपापविनाशाय प्रेत्यानंतसुखाय च

ત્યાં ગોદાનની પ્રશંસા કરે છે, તેમજ અન્નદાન અને જલદાનની પણ—સર્વ પાપવિનાશ માટે અને મૃત્યુ પછી અનંત સુખ માટે.

Verse 53

इति ते कथितं देवि ह्यक्षमालेश्वरोद्भवम् । माहात्म्यं पापशमनं श्रुतं दुःखनिबर्हणम्

હે દેવી, આ રીતે તને અક્ષમાલેશ્વરના ઉદ્ભવ અને તેનું માહાત્મ્ય કહેલું—તે પાપ શમાવે છે; તેને સાંભળતાં જ દુઃખનો નાશ થાય છે.

Verse 129

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશી-સહસ્ર સંહિતામાં, સાતમા પ્રભાસખંડના પ્રથમ ‘પ્રભાસક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય’ વિભાગમાં ‘ઉગ્રસેનેશ્વર-માહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો એકસો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।