Adhyaya 336

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गोष्पदं तीर्थमुत्तमम् । यत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गयासप्तगुणं फलम् । लभते नात्र संदेहो यदि श्रद्धा दृढा भवेत्

ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાદેવી! ત્યારબાદ ‘ગોષ્પદ’ નામના ઉત્તમ તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી મનુષ્યને ગયાના સાતગણા ફળ મળે છે; શ્રદ્ધા દૃઢ હોય તો તેમાં સંશય નથી.

Verse 2

यत्र श्राद्धं पृथुः कृत्वा पितरं पापयोनितः उद्दधार महादेवि वेनंनाम महाप्रभुम्

હે મહાદેવી! ત્યાં જ પૃથુએ શ્રાદ્ધ કરીને પોતાના પિતા—‘વેન’ નામના મહાપ્રભુ—ને પાપયોનિ (પતિત અવસ્થા)માંથી ઉદ્ધાર્યા.

Verse 3

देव्युवाच । कस्मिन्स्थाने स्थितं तीर्थमुत्पत्तिस्तस्य कीदृशी । कथं स वेनराजो वा उद्धृतः पापयोनितः

દેવીએ કહ્યું—તે તીર્થ કયા સ્થાને સ્થિત છે, અને તેની ઉત્પત્તિ કેવી છે? તેમજ તે વેનરાજ પાપયોનિમાંથી કેવી રીતે ઉદ્ધરાયો?

Verse 4

गयासप्तगुणं पुण्यं कथं तत्र प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः । एतन्मे कौतुकं देव यथावद्वक्तुमर्हसि

ગયાનું સાતગણું પુણ્ય ત્યાં કેવી રીતે પ્રગટે છે? શ્રાદ્ધની વિધિ શું છે, ત્યાં કયા મંત્રો વપરાય છે, અને કયા યોગ્ય દ્વિજ (બ્રાહ્મણો)ને નિયુક્ત કરવાના? હે દેવ, આ મારી જિજ્ઞાસા છે—યથાવત્ કહી સમજાવો.

Verse 5

ईश्वर उवाच । इदं रहस्यं देवेशि यत्त्वया परिपृच्छितम् । अप्रकाश्यमिदं तीर्थमस्मिन्पापयुगे प्रिये

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવેશિ, તું પૂછેલું આ રહસ્ય; હે પ્રિયે, આ પાપયુગમાં આ તીર્થ જાહેર કરવું યોગ્ય નથી.

Verse 6

तथापि संप्रवक्ष्यामि तव स्नेहात्सुरेश्वरि । न पापिन इदं ब्रूयान्नैव तर्करताय वै

તથાપિ, હે સુરેશ્વરી, તારા સ્નેહથી હું આ કહું છું. પરંતુ પાપીને આ ન કહેવું, અને તર્ક-વિવાદમાં આસક્તને પણ નહીં.

Verse 7

न नास्तिकाय देवेशि न सुवर्णेतराय च । अस्ति देवि महासिद्धा पुण्या न्यंकुमती नदी

હે દેવેશિ, આ નાસ્તિક માટે નથી, અને સાચા ગુણ વિનાના માટે પણ નથી. હે દેવી, ન્યંકુમતી નામની મહાસિદ્ધિદાયિની પુણ્ય નદી છે.

Verse 8

मर्यादार्थं मयाऽनीता क्षेत्रस्यास्य महेश्वरि । संस्थिता पापशमनी पर्णादित्याच्च दक्षिणे

હે મહેશ્વરી, આ ક્ષેત્રની મર્યાદા નિર્ધારિત કરવા માટે મેં તેને અહીં લાવી. પાપશમન કરનારી તે નદી પર્ણાદિત્યના દક્ષિણમાં સ્થિત છે.

Verse 9

नारायणगृहात्सौम्ये नातिदूरे व्यवस्थिता । तस्या मध्ये महादेवि तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

હે સૌમ્યે! તે નારાયણ-ગૃહથી બહુ દૂર નથી સ્થિત. હે મહાદેવી! તેના મધ્યમાં ત્રિલોકવિખ્યાત એક તીર્થ છે.

Verse 10

गोष्पदं नाम विख्यातं कोटिपापहरं नृणाम् । गोष्पदस्य समीपे तु नातिदूरे व्यवस्थितः

તે ‘ગોષ્પદ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જે મનુષ્યોના કરોડો પાપો હરી લે છે. અને ગોષ્પદની નજીક જ, બહુ દૂર નહીં, (બીજું પણ) સ્થિત છે.

Verse 11

अनन्तो नाम नागेन्द्रः स्वयंभूतो धरातले । तस्य तीर्थस्य रक्षार्थं विष्णुना सन्नियोजितः

ધરાતલ પર ‘અનંત’ નામનો નાગેન્દ્ર સ્વયંભૂ પ્રગટ થયો. તે તીર્થની રક્ષા માટે વિષ્ણુએ તેને નિયુક્ત કર્યો.

Verse 12

कांक्षंति पितरः पुत्रान्नरकादतिभीरवः । गंता यो गोष्पदे पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति । गोष्पदे च सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्

નરકના ભયથી અત્યંત ભીત પિતૃઓ પુત્રોની કામના કરે છે. જે પુત્ર ગોષ્પદે જશે, તે જ અમારો ત્રાતા બનશે. અને ગોષ્પદે પુત્રને જોઈ પિતૃઓને ઉત્સવ થાય છે.

Verse 13

पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किं न दास्यति । अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलांजलिम् । प्रभासक्षेत्रमासाद्य गोष्पदे तीर्थ उत्तमे

પગથી પણ જળને સ્પર્શ કરીને તે અમને શું નહીં આપે? અમારા કુળમાં એવો કોઈ હોય, જે અમને જલાંજલિ અર્પે—પ્રભાસક્ષેત્રે પહોંચી, ઉત્તમ ગોષ્પદ તીર્થમાં.

Verse 14

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं खड्गमांसेन यः सकृत् । श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नेन कालशाकेन वा पुनः

અમારા કુળમાં એવો કોઈ હોય, જે એક વાર પણ પ્રયત્નપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરે—ખડ્ગ-માંસથી હોય કે ફરી કાલશાકની શાકભાજીથી।

Verse 15

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं गोष्पदे दत्तदीपकः । आकल्पकालिका दीप्तिस्तेनाऽस्माकं भविष्यति

અમારા કુળમાં એવો કોઈ હોય, જે ગોષ્પદે એક દીપક પણ અર્પે; તે પુણ્યથી અમારા કુળને યુગાંત સુધી ટકતી દીપ્તિ પ્રાપ્ત થશે।

Verse 16

गोष्पदे चान्नशता यः पितरस्तेन पुत्रिणः । दिनमेकमपि स्थित्वा पुनात्यासप्तमं कुलम्

ગોષ્પદે સો અન્નાર્પણોથી તૃપ્ત થયેલા પિતૃઓ તેને સંતાન આપે છે; અને ત્યાં એક દિવસ પણ નિવાસ કરવાથી સાતમી પેઢી સુધી કુળ પવિત્ર થાય છે।

Verse 17

पिण्डं दद्याच्च पित्रादेरात्मनोऽपि स्वयं नरः । पिण्याकेंगुदकेनापि तेन मुच्येद्वरानने

મનુષ્યે પિતૃઓ માટે પોતે જ પિંડદાન કરવું, અને પોતાના માટે પણ; માત્ર પિણ્યાક (તેલખોળ) અને જળથી કરેલું હોય તો પણ તેનાથી મુક્તિ મળે છે, હે સુમુખી।

Verse 18

ब्रह्मज्ञानेन किं योगैर्गोग्रहे मरणेन किम् । किं कुरुक्षेत्रवासेन गोष्पदे यदि गच्छति

બ્રહ્મજ્ઞાનથી શું, યોગસાધનાથી શું, ગોગ્રહે મરણથી શું, કુરુક્ષેત્રવાસથી શું—જો કોઈ ગોષ્પદે જાય તો।

Verse 19

सकृत्तीर्थाभिगमनं सकृत्पिण्डप्रपातनम् । दुर्ल्लभं किं पुनर्नित्यमस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितम्

આ તીર્થનું એકવાર દર્શન અને એકવાર પિંડદાન પણ થઈ જાય તો—આ પવિત્ર તીર્થમાં નિત્ય નિવાસ કરનાર માટે પછી કયું ફળ દુર્લભ રહે?

Verse 20

अर्द्धकोशं तु तत्तीर्थं तदर्द्धार्द्धं तु दुर्ल्लभम् । तन्मध्ये श्राद्धकृत्पुण्यं गयासप्तगुणं लभेत्

તે તીર્થ અર્ધ ક્રોશ જેટલું વિસ્તરેલું છે; પરંતુ તેનું આંતરિક ચોથું ભાગ પહોંચવા દુર્લભ છે. તેના મધ્યમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી ગયામાં મળતા પુણ્યનું સાતગણું પુણ્ય મળે છે.

Verse 21

श्राद्धकृद्गोष्पदे यस्तु पितॄणामनृणो हि सः । पदमध्ये विशेषेण कुलानां शतमुद्धरेत्

જે ગોષ્પદમાં શ્રાદ્ધ કરે છે તે પિતૃઋણથી ખરેખર મુક્ત થાય છે; અને વિશેષ કરીને તે પવિત્ર ‘પદ’ના મધ્યમાં કરવાથી તે સો કુળોનું ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 22

गृहाच्चलितमात्रस्य गोष्पदे गमनं प्रति । स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणां तु पदेपदे

જે માત્ર ઘરેથી નીકળી ગોષ્પદ તરફ જવા ચાલે છે—તેના દરેક પગલે પિતૃઓના સ્વર્ગારોહણ માટે સોપાન બની જાય છે.

Verse 23

पायसेनैव मधुना सक्तुना पिष्टकेन च । चरुणा तंदुलाद्यैर्वा पिंडदानं विधीयते

પાયસ, મધ, સત્તુ, પિષ્ટક, ચરુ અથવા તંડુલ વગેરે ધાન્યોથી પિંડદાન કરવાની વિધિ નિર્ધારિત છે.

Verse 24

गोप्रचारे तु यः पिण्डा ञ्छमीपत्रप्रमाणतः । कन्दमूलफलाद्यैर्वा दत्त्वा स्वर्गं नयेत्पितॄन्

ગોચરભૂમિમાં જે શમીપત્રના પ્રમાણ જેટલા પિંડ કંદ-મૂળ-ફળ આદિથી બનાવી અર્પણ કરે છે, તે પિતૃઓને સ્વર્ગગતિ આપે છે.

Verse 25

गोष्पदे पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि

ગોષ્પદમાં પિંડદાનથી મનુષ્ય જે ફળ મેળવે છે, તે હું સો કરોડ કલ્પોમાં પણ વર્ણવી શકતો નથી.

Verse 26

अथातः संप्रवक्ष्यामि सम्यग्यात्राविधिं शुभम् । यात्राविधानं च तथा सम्यक्छ्रद्धान्विता शृणु

હવે હું શુભ અને યોગ્ય યાત્રાવિધિ કહું છું; શ્રદ્ધાસહિત યાત્રાના નિયમો અને પ્રક્રિયાને પણ સમ્યક રીતે સાંભળો.

Verse 27

यदि तीर्थं नरो गच्छेद्गयाश्राद्धफलेप्सया । तथाविधविधानेन यात्रा कुर्याद्विचक्षणः

જો કોઈ મનુષ્ય ગયા-શ્રાદ્ધના ફળની ઇચ્છાથી તીર્થ જાય, તો વિવેકી પુરુષે એ જ નિર્ધારિત વિધિ-વિધાન મુજબ યાત્રા કરવી જોઈએ.

Verse 28

ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा हस्तपादेषु संयतः । श्रद्धावानास्तिको भावी गच्छेत्तीर्थं ततः सुधीः

બ્રહ્મચારી બની, શુચિ રહી, હાથ-પગ એટલે આચરણમાં સંયમ રાખી, શ્રદ્ધાવાન, આસ્તિક અને શુભભાવવાળો—ત્યારે જ્ઞાની પુરુષ તીર્થ તરફ જાય.

Verse 29

न नास्तिकस्य संसर्गं तस्मिंस्तीर्थे नरश्चरेत् । सर्वोपस्करसंयुक्तः श्राद्धार्ह द्रव्यसंयुतः । गच्छेत्तीर्थं साधुसंगी गयां मनसि मानयन्

તે તીર્થમાં મનુષ્યે નાસ્તિકની સંગત ન કરવી. સર્વ જરૂરી ઉપસ્કર તથા શ્રાદ્ધયોગ્ય દ્રવ્ય સાથે, સાધુસંગે તીર્થને જવું અને મનમાં ગયાને શ્રદ્ધાપૂર્વક માન આપવો.

Verse 30

एवं यस्तु द्विजो गच्छेत्प्रतिग्रहविवर्जितः । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्य संशयम्

આ રીતે જે દ્વિજ પ્રતિગ્રહ (દાન સ્વીકારવું) વિના તીર્થયાત્રાએ જાય છે, તે દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 31

तत्र स्नात्वा न्यंकुमत्यां सिद्धये पितृमुक्तये । स्नात्वाथ तर्प्पणं कुर्याद्देवादीनां यथाविधि

ત્યાં ન્યંકુમતીમાં સિદ્ધિ તથા પિતૃમુક્તિ માટે સ્નાન કરીને, પછી વિધિ મુજબ દેવતાઓ આદિનું તર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 32

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंता देवर्षि मनुमानवाः । तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः

બ્રહ્માથી લઈને તૃણ-સ્તંભ સુધી; દેવ, ઋષિ, મનુ અને માનવ—સર્વ પિતૃગણ તૃપ્ત થાઓ; માતૃપક્ષના પિતૃઓ તથા માતામહ આદિ પણ.

Verse 33

एवं संतर्प्य विधिना कृत्वा होमादिकं नरः । श्राद्धं सपिण्डकं कुर्यात्स्वतंत्रोक्तविधानतः

આ રીતે વિધિપૂર્વક સંતર્પણ કરીને અને હોમ આદિ કર્મો કરીને, પછી પ્રામાણિક પરંપરામાં કહેલા વિધાન મુજબ સપિંડિકરણ સહિત શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 34

आमन्त्र्य ब्राह्मणांस्तत्र शास्त्रजान्दोषवर्जितान् । एवं कृतोपचारस्तु इमं मन्त्रमुदीरयेत्

ત્યાં શાસ્ત્રજ્ઞ અને દોષરહિત બ્રાહ્મણોને આદરપૂર્વક આમંત્રિત કરીને, વિધિપૂર્વક સત્કાર-ઉપચાર અર્પણ કરી, પછી આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું।

Verse 35

कव्यवाडनलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा । अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः । आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षिता स्त्विह

કવ્યવાડાનલ, સોમ, યમ અને આર્યમા; તેમજ અગ્નિષ્વાત્ત, બર્હિષદ અને સોમપા એવા પિતૃદેવતાઓ—હે મહાભાગો, અહીં આવો. અહીં અમે આપની રક્ષામાં રહીએ।

Verse 36

मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिण्डप्रदाताऽहमागतोऽस्मिन्पितामहाः

હે પિતામહો, મારા કુળમાં જન્મેલા એક જ વંશના પિતરો માટે પિંડપ્રદાતા રૂપે હું અહીં આવ્યો છું।

Verse 37

एवमुक्त्वा महादेवि इमं मन्त्रमुदीरयेत्

આ રીતે કહીને, હે મહાદેવી, પછી આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું।

Verse 38

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ; તેમજ માતા, પિતામહી અને પ્રપિતામહી।

Verse 39

मातामहः प्रमाता च तथा वृद्धप्रमातृकः । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्

માતામહ, પ્રમાતામહ તથા તેમનાથી પણ વૃદ્ધ પૂર્વજ—તેમને મેં અર્પિત કરેલો આ પિંડ અક્ષય બને અને સદૈવ આધારરૂપે સ્થિર રહે।

Verse 40

ॐ नमो भानवे भर्त्रेऽब्जभौमसोमरू पिणे । एवं नत्वाऽर्चयित्वा तु इमां स्तुतिमथो पठेत्

ૐ—ભાનુને નમસ્કાર; અંબુજભવ, ભૌમ અને સોમરૂપ ધારણ કરનાર તે પ્રભુ-ભર્તાને નમસ્કાર. આમ નમન કરીને પૂજન કર્યા પછી આ સ્તુતિનું પાઠ કરવો।

Verse 41

तत्र गोष्पदसामीप्ये चरुणा सुशृतेन च । पितॄणामनाथानां च मंत्रैः पिंडांश्च निर्वपेत्

ત્યાં ગોષ્પદની નજીક, સારી રીતે પકાવેલા ચરુ સાથે, મંત્રો દ્વારા આધારવિહિન પિતૃઓ માટે પણ પિંડ અર્પણ કરવો।

Verse 42

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते । रौरवे चांधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

અમારા કુળમાં જે મૃત્યુ પામ્યા છે અને જેમની પરગતિ જાણીતી નથી—જે રૌરવ, અંધતામિસ્ર અથવા કાલસૂત્રમાં ગયા છે—તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।

Verse 43

अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकेषु ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

જે પ્રેતલોકોમાં જઈ અનેક યાતનાઓમાં સ્થિત છે, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।

Verse 44

पशुयोनिगता ये च ये च कीटसरी सृपाः । अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम्

જે પશુયોનિમાં ગયા છે, જે કીટ, સરિસૃપ અને રેંગતા જીવ બન્યા છે, અથવા જે વૃક્ષયોનિમાં સ્થિત છે—તેમ સૌ માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।

Verse 45

असंख्या यातनासंस्था ये नीता यमशासकैः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

યમના શાસકદૂતોએ જેમને અસંખ્ય યાતનાસ્થાનોમાં લઈ ગયા છે, તેમના ઉદ્ધાર માટે હું આ પિંડ અર્પણ કરું છું।

Verse 46

येऽबांधवा बांधवा ये येऽन्यजन्मनि बांधवाः । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा

જે મારા સગા નથી, જે મારા સગા છે, અને જે અન્ય જન્મમાં સગા હતા—તે સર્વે આ પિંડથી સદૈવ તૃપ્તિ પામો।

Verse 47

ये केचित्प्रेतरूपेण वर्त्तंते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा

મારા પિતૃઓમાં જે કોઈ પ્રેતરૂપે વર્તે છે, તેઓ સર્વે આ પિંડથી સદૈવ તૃપ્તિ પામો।

Verse 48

दिव्यांतरिक्षभूमिस्थपितरो बांधवादयः । मृताश्चासंस्कृता ये च तेषां पिंडोस्तु मुक्तये

દિવ્ય લોકોમાં, અંતરિક્ષમાં અથવા પૃથ્વી પર સ્થિત પિતૃઓ તથા સગાંવહાલાં, અને જે યોગ્ય સંસ્કાર વિના મૃત્યુ પામ્યા છે—તેમ સૌની મુક્તિ માટે આ પિંડ થાઓ।

Verse 49

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च । गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः

મારા પિતૃવંશમાં જે અવસાન પામ્યા છે અને તેમ જ માતૃવંશમાં પણ; તેમજ મારા ગુરુજન, શ્વશુર-બંધુઓ અને અન્ય જે કોઈ સગાં અવસાન પામ્યા છે—

Verse 50

ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यंधाः पंगवस्तथा

મારા કુળમાં જેમના પિંડદાન લુપ્ત થઈ ગયા છે—જે પુત્ર અને પત્નીથી વંચિત હતા; જેમની ક્રિયાઓ છૂટી ગઈ; તેમજ જે જન્માંધ અથવા તેમ જ પંગુ હતા—

Verse 51

विरूपा आमगर्भा येऽज्ञाता ज्ञाताः कुले मम । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्

મારા કુળમાં જે વિરૂપ હતા, જે ગર્ભમાં જ નષ્ટ થયા; અજાણ્યા હોય કે જાણીતા—તેમ સૌ માટે મેં આ પિંડ અર્પણ કર્યો છે; તે અક્ષય આધાર બને.

Verse 52

प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवंतु मम शाश्वतम् । यत्किंचिन्मधुसमिश्रं गोक्षीरं घृतपायसम्

મારા પિતૃઓ પ્રેતત્વમાંથી સદાકાળ માટે મુક્ત થાઓ. મધુથી મિશ્રિત જે કંઈ અર્પણ છે—ગૌદૂધ અને ઘૃતપાયસ સહિત—

Verse 53

अक्षय्यमुपतिष्ठेत्त्वत्त्वस्मिंस्तीर्थे तु गोष्पदे । स्वाध्यायं श्रावयेत्तत्र पुराणान्यखिलान्यपि

ગોષ્પદ નામના આ તીર્થમાં તમારે માટે અક્ષય ફળ સ્થિર રહે. ત્યાં સ્વાધ્યાયનું શ્રવણ કરાવવું જોઈએ અને સર્વ પુરાણોનું પણ પાઠ કરાવવું જોઈએ.

Verse 54

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां स्तवानि विविधानि च । ऐंद्राणि सोमसूक्तानि पावमानीश्च शक्तितः

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, અર્ક (સૂર્ય) અને રુદ્રનાં વિવિધ સ્તવ, તેમજ ઇન્દ્ર-સ્તુતિઓ, સોમ-સૂક્તો અને પાવમાની શુદ્ધિકર મંત્રો—યથાશક્તિ જપવા જોઈએ।

Verse 55

बृहद्रथंतरं तद्वज्ज्येष्ठसाम सरौरवम् । तथैव शांतिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च

તેમજ બૃહદ્રથંતર, જ્યેષ્ઠ-સામ અને સરૌરવ; તથા શાંતિનો અધ્યાય અને મધુ-બ્રાહ્મણનું પણ વિધિપૂર્વક પાઠ કરવો।

Verse 56

मंडलं ब्राह्मणं तत्र प्रीतकारि च यत्पुनः । विप्राणामात्मनश्चैव तत्सर्वं समुदीरयेत्

ત્યાં મંડલ અને બ્રાહ્મણ-પાઠો, તેમજ જે કંઈ ફરી પ્રીતિકર હોય—વિપ્રો માટે અને પોતાના માટે—તે બધું યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારવું।

Verse 57

एवं न्यंकुमतीमध्ये गोष्पदे तीर्थ उत्तमे । दत्त्वा पिंडांश्च विधिवत्पुनर्मंत्रमिमं पठेत्

આ રીતે ન્યંકુમતીના મધ્યમાં, ગોષ્પદ નામના ઉત્તમ તીર્થમાં, વિધિપૂર્વક પિંડ અર્પણ કરીને, ફરી આ મંત્રનું પાઠ કરવું।

Verse 58

साक्षिणः संतु मे देवा ब्रह्माद्या ऋषिपुंगवाः । मयेदं तीर्थमासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता

દેવો—બ્રહ્મા આદિ—અને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ મારા સાક્ષી રહો; આ તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને મેં પિતૃઓની નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત-મોક્ષ) કરી છે।

Verse 59

आगतोऽस्मि इदं तीर्थं पितृकार्ये सुरोत्तमाः । भवंतु साक्षिणः सर्वे मुक्तश्चाहमृणत्रयात्

હે દેવોત્તમો, પિતૃકાર્ય માટે હું આ તીર્થમાં આવ્યો છું. તમે સર્વે સાક્ષી થાઓ અને હું ત્રિવિધ ઋણમાંથી મુક્ત થાઉં.

Verse 60

एवं प्रदक्षिणीकृत्य गोष्पदं तीर्थमुत्तमम् । विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा नद्यां पिंडान्विसर्जयेत्

આ રીતે ઉત્તમ ગોષ્પદ-તીર્થની પ્રદક્ષિણા કરીને, બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપી, પિંડોને નદીમાં વિસર્જિત કરવો.

Verse 61

गोदानं तत्र देयं तु तद्वत्कृष्णाजिनं प्रिये । अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां मृतवासरे

હે પ્રિયે, ત્યાં નિશ્ચયે ગોદાન આપવું જોઈએ અને તેમ જ કૃષ્ણાજિન પણ. અષ્ટકા તિથિઓમાં, વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધમાં તથા ગયામાં મૃત્યુતિથિના દિવસે પણ.

Verse 62

अत्र मातुः पृथक्छ्राद्धमन्यत्र पतिना सह । वृद्धिश्राद्धे तु मात्रादि गयायां पितृपूर्वकम्

અહીં માતાનું શ્રાદ્ધ અલગથી થાય છે; અન્યત્ર પતિ સાથે સંયુક્ત થાય છે. પરંતુ વૃદ્ધિ-શ્રાદ્ધમાં માતા આદિથી આરંભ યોગ્ય છે, અને ગયામાં પિતૃપરંપરા પ્રથમ.

Verse 63

गयावदत्रैव पुनः श्राद्धं कार्यं नरोत्तमैः । तस्माद्गुप्तगया प्रोक्ता इयं सा विष्णुना स्वयम्

ગયા જેવી રીતે અહીં પણ શ્રેષ્ઠ પુરુષોએ ફરીથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. તેથી આ સ્થાનને સ્વયં વિષ્ણુએ ‘ગુપ્તગયા’ કહ્યું છે.

Verse 64

गंधदानेन गंधाप्तिः सौभाग्यं पुष्पदानतः । धूपदानेन राज्याप्तिर्दीप्तिर्दीपप्रदानतः

ગંધનું દાન કરવાથી સુગંધ (સૌમ્યતા) પ્રાપ્ત થાય છે, પુષ્પદાનથી સૌભાગ્ય વધે છે. ધૂપદાનથી રાજ્યલાભ થાય છે અને દીપદાનથી તેજ તથા દીપ્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 65

ध्वजदानात्पापहानिर्यात्राकृद्ब्रह्मलोकभाक् । श्राद्धपिंडप्रदो लोके विष्णुर्नेष्यति वै पितॄन्

ધ્વજદાનથી પાપક્ષય થાય છે; યાત્રિક બ્રહ્મલોકનો ભાગી બને છે. અને આ પુણ્યક્ષેત્રમાં જે શ્રાદ્ધના પિંડ અર્પે છે, તેના પિતૃઓને સ્વયં વિષ્ણુ જ કલ્યાણમાર્ગે દોરી જાય છે.

Verse 66

एकं यो भोजयेत्तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् । गोप्रचारे महातीर्थे कोटिर्भवतिभोजिता

જે ત્યાં પ્રશંસિત વ્રતમાં સ્થિત એક પણ બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવે, તે ગોપ્રચાર નામના મહાતીર્થમાં જાણે એક કરોડને ભોજન કરાવ્યું હોય એવો ફળલાભ પામે છે.

Verse 67

इति संक्षेपतः प्रोक्तस्तत्र श्राद्धविधिस्तव । अथ ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्

આ રીતે ત્યાંની શ્રાદ્ધવિધિ તને સંક્ષેપમાં કહી. હવે હું તને એક પ્રાચીન પવિત્ર ઇતિહાસ કહેશ.

Verse 68

वेनस्य राज्ञश्चरितं पृथोश्चैव महात्मनः । यथा तत्राभवन्मुक्तिस्तस्य चांडालयोनितः । तत्सर्वं शृणु देवेशि सम्यक्छ्रद्धासमान्विता

હે દેવેશી, શ્રદ્ધાસહિત સાંભળો—રાજા વેનનું ચરિત્ર અને મહાત્મા પૃથુના કર્મો; તેમજ ચાંડાલ યોનિમાંથી જન્મ્યો હોવા છતાં ત્યાં તેને કેવી રીતે મુક્તિ મળી—તે સર્વ સાંભળો.

Verse 69

पिशुनाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च । कथनीयमिदं पुण्यं नाव्रताय कथंचन

આ પુણ્ય અને રહસ્યમય ઉપદેશ નિંદકને, પાપીને, અશિષ્ય તથા અહિતચિંતકને કહેવા યોગ્ય નથી; અને જે વ્રતવિહિન, અસંયમી હોય તેને તો કદી પણ ન કહેવું।

Verse 70

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदेन संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्योऽनसूयकः

આ ઉપદેશ સ્વર્ગપ્રદ, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક અને મંગલમય છે—વેદસંમિત પ્રમાણથી પરિમિત. ઋષિઓએ પ્રગટ કરેલું આ રહસ્ય; જે અસૂયારહિત હોય તે સાંભળે।

Verse 71

यश्चैनं श्रावयेन्मर्त्यः पृथो र्वैन्यस्य संभवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताऽकृते

જે મનુષ્ય પૃથુ વૈન્યના જન્મવૃત્તાંતનું પાઠ કરાવે—બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને—તે કરેલા કે ન કરેલા વિષે શોક કરતો નથી।

Verse 72

गोप्ता धर्मस्य राजाऽसौ बभौ चात्रिसमप्रभः । अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यंगो नाम प्रजापतिः

તે રાજા ધર્મનો રક્ષક બન્યો અને અત્રિ સમાન તેજસ્વી થયો. અત્રિવંશમાંથી ‘અંગ’ નામના પ્રજાપતિ ઉત્પન્ન થયા।

Verse 73

तस्य पुत्रोऽभवेद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा । जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

તેનો પુત્ર વેન થયો; તે ખાસ ધર્મનિષ્ઠ નહોતો. તે પ્રજાપતિ મૃત્યુની પુત્રી સુનીથાના ગર્ભથી જન્મ્યો।

Verse 74

समातामह दोषेण तेन कालात्मकाननः । स धर्मं पृष्ठतः कृत्वा पापबुद्धिरजायत

માતામહથી પ્રાપ્ત દોષના કારણે તેનું મુખ જ કાળ-મૃત્યુસ્વરૂપ બની ગયું. તેણે ધર્મને પીઠ પાછળ કરી પાપબુદ્ધિ ધારણ કરી.

Verse 75

स्थितिमुत्थापयामास धर्मोपेतां सनातनीम् । वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य ह्यधर्म निरतोऽभवत्

તેણે ધર્મયુક્ત સનાતન વ્યવસ્થાને ઉથલાવી નાખી. વેદ-શાસ્ત્રોનું ઉલ્લંઘન કરીને તે અધર્મમાં લીન થયો.

Verse 76

निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रशासति । डिंडिमं घोषयामास स राजा विषये स्वके

તે શાસન કરતો હતો ત્યારે પ્રજા સ્વાધ્યાયવિહિન અને યજ્ઞના ‘વષટ્’કાર વિના રહી ગઈ. તે રાજાએ પોતાના રાજ્યમાં ઢોલ વગડાવી ઘોષણા કરાવી.

Verse 77

न दातव्यं न यष्टव्यं मयि राज्यं प्रशासति । आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

‘હું રાજ્ય શાસું ત્યારે ન દાન આપવું, ન યજ્ઞ કરવો’—વિનાશ નજીક આવતાં આ તેની ક્રૂર પ્રતિજ્ઞા હતી.

Verse 78

अहमीड्यश्च पूज्यश्च सर्वयज्ञैर्द्विजोत्तमैः । मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

તે બોલ્યો—‘સર્વ યજ્ઞોમાં દ્વિજોત્તમો દ્વારા હું જ સ્તુત્ય અને પૂજ્ય છું; મારા માટે જ યજ્ઞો સ્થાપવા, અને મને જ હવિ અર્પણ કરવું.’

Verse 79

तमतिक्रांतमर्यादं प्रजापीडनतत्परम् । ऊचुर्महर्षयः क्रुद्धा मरीचिप्रमुखास्तदा

ત્યારે મરીચિ-પ્રમુખ મહર્ષિઓ ક્રોધિત થઈ તેને બોલ્યા—‘તું સર્વ મર્યાદા લંઘી ગયો છે અને પ્રજાને પીડાવામાં તત્પર છે.’

Verse 80

माऽधर्मं वेन कार्षीस्त्वं नैष धर्मः सनातनः । अत्रेर्वंशे प्रसूतोऽसि प्रजापतिरसंशयम्

‘હે વેન, અધર્મ ન કર; આ સનાતન ધર્મ નથી. તું અત્રિના વંશમાં જન્મ્યો છે; નિઃસંદેહ તું પ્રજાપતિ છે.’

Verse 81

पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः । तांस्तथावादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा

‘હું પ્રજાનું પાલન કરીશ’—આ તારો પૂર્વનો કરાર હતો. ત્યારે તેણે એમ કહેનારા બધા બ્રહ્મર્ષિઓને કહ્યું.

Verse 82

वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिदं वचनकोविदः । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया

વાણીમાં કુશળ પણ દુર્બુદ્ધિ વેન હસી ને બોલ્યો—‘ધર્મનો સર્જક મારા સિવાય બીજો કોણ? અને હું કોની વાત સાંભળું?’

Verse 83

वीर्यश्रुततपःसत्यैर्मयान्यः कः समो भुवि । मदात्मानो न नूनं मां यूयं जानीथ तत्त्वतः

‘વીર્ય, શાસ્ત્રજ્ઞાન, તપ અને સત્યમાં—પૃથ્વી પર મારા સમાન બીજો કોણ? નિશ્ચયે તમે મને તત્ત્વથી જાણતા નથી, કારણ કે તમારા મન મારા મન સાથે એકરૂપ નથી.’

Verse 84

प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः । इत्थं देहेन पृथिवीं भावेन यजनेन च

હું સર્વ લોકોનો અને વિશેષ કરીને ધર્મોનો પણ મૂળ સ્ત્રોત છું. આ રીતે મારા દેહથી, ભાવથી અને યજ્ઞ-પૂજાથી હું પૃથ્વીને ધારણ કરું છું.

Verse 85

सृजेयं च ग्रसेयं च नात्र कार्या विचारणा । यदा न शक्यते स्तंभान्मत्तश्चैव विमोहितः

હું સર્જન પણ કરી શકું છું અને ગ્રસન પણ—અહીં વિચારવાની જરૂર નથી. જ્યારે મને કોઈ રોકી કે કાબૂમાં રાખી શકતું નથી, ત્યારે હું મત્ત બની સંપૂર્ણ મોહમાં પડી જાઉં છું.

Verse 86

अनुनेतुं नृपो वेनस्तत्र क्रुद्धा महर्षयः । आथर्वणेन मंत्रेण हत्वा तं ते महाबलम्

ત્યાં મહર્ષિઓ ક્રોધિત થઈ રાજા વેનને સમજાવવા પ્રયત્ન કર્યો; અને આથર્વણ મંત્ર વડે તે મહાબલવાનને સંહાર્યો.

Verse 87

ततोऽस्य वामबाहुं ते ममंथुर्भृशकोपिताः । तस्माच्च मथ्यमानाद्वै जज्ञे पूर्वमिति श्रुतिः

પછી તેઓ અત્યંત ક્રોધિત થઈ તેના ડાબા બાહુને મથવા લાગ્યા; અને તે મથનમાંથી, શ્રુતિ પ્રમાણે, પ્રથમ એક સત્તા ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 88

ह्रस्वोऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश्चापि तदा प्रिये । स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवान्संमुखे प्रिये

ત્યારે, પ્રિયે, એક પુરુષ ઉત્પન્ન થયો—તે ઠીંગણો, અત્યંત વિકૃત અને કૃષ્ણવર્ણ હતો. તે ભયભીત થઈ અંજલિ બાંધી તેમની સામે ઊભો રહ્યો, પ્રિયે.

Verse 89

तमात्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल । निषादो वंशकर्ता वै तेनाभूत्पृथुविक्रमः

તેને ભયથી કંપતો અને વ્યાકુળ જોઈ તેઓએ કહ્યું—“બેસી જા”, એમ કહેવાય છે. તેથી તે ‘નિષાદ’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ વંશનો પ્રણેતા બન્યો; અને એ જ વંશમાંથી પરાક્રમી પૃથુ ઉત્પન્ન થયો.

Verse 90

धीवरानसृजच्चापि वेनपापसमुद्भवान् । ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तथा वै तुंबराः खसाः

વેનના પાપમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ધીવર (માછીમાર) લોકોને પણ તેણે સર્જ્યા. તેમજ અન્ય લોકો—વિંધ્ય પ્રદેશમાં વસનારા, તથા તુંબરો અને ખસો—એમને પણ (ઉત્પન્ન કર્યા).

Verse 91

अधर्मे रुचयश्चापि वर्द्धिता वेनपापजाः । पुनर्महर्षयस्तेथ पाणिं वेनस्य दक्षिणम्

વેનના પાપથી અધર્મ પ્રત્યેની રુચિઓ પણ વધવા લાગી. ત્યારે ત્યાં મહર્ષિઓએ ફરી વેનના જમણા હાથ તરફ (ધ્યાન) આપ્યું.

Verse 92

अरणीमिव संरब्धा ममंथुर्जात मन्यवः । पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्ज्वलनसंनिभः

ક્રોધથી ઉદ્દીપ્ત થઈ તેઓ અરણિની જેમ મથન કરવા લાગ્યા. ત્યારે તે હાથમાંથી જ્વાલાસમાન પૃથુ ઉત્પન્ન થયો.

Verse 93

पृथोः करतलाच्चापि यस्माजातस्ततः पृथुः । दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन्

કરતલમાંથી જન્મ્યો હોવાથી તે ‘પૃથુ’ કહેવાયો. તેજસ્વી દેહથી તે સాక్షાત અગ્નિ સમાન જ્વલિત હતો.

Verse 94

धनुराजगवं गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान् । खङ्गं च रक्षन्रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम्

તેણે આજગવ ધનુષ ધારણ કર્યું અને વિષધર સર્પ સમાન તીક્ષ્ણ બાણ લીધાં. રક્ષાર્થે ખડ્ગ પણ ધાર્યો અને મહાપ્રભ, તેજસ્વી કવચ પણ પહેર્યું।

Verse 95

तस्मिञ्जातेऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः । संबभूवुर्महादेवि वेनश्च त्रिदिवं गतः

તે જન્મતાં જ, હે મહાદેવી, સર્વત્ર સર્વ પ્રાણીઓ અત્યંત હર્ષિત થયા; અને વેન પણ ત્રિદિવ—સ્વર્ગલોકને પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 96

ततो नद्यः समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः । अभिषेकाय ते सर्वे राजानमुपतस्थिरे

પછી નદીઓ અને સમુદ્રો સર્વ દિશાઓમાંથી રત્નો લઈને આવ્યા; અને તેઓ બધા રાજાના અભિષેક માટે ઉપસ્થિત થયા।

Verse 97

पितामहश्च भगवानृषिभिश्च सहामरैः । स्थावराणि च भूतानि जंगमानि च सर्वशः

ભગવાન પિતામહ (બ્રહ્મા) પણ ઋષિઓ અને દેવતાઓ સાથે આવ્યા; અને સર્વ તરફથી સ્થાવર તથા જંગમ—બન્ને પ્રકારના સર્વ પ્રાણી એકત્ર થયા।

Verse 98

समागम्य तदा वैन्यमभ्यषिंचन्नराधि पम् । सोऽभिषिक्तो महातेजा देवैरंगिरसादिभिः

બધા એકત્ર થયા પછી તેમણે વૈન્યને નરાધિપતિ તરીકે અભિષેક કર્યો. આમ મહાતેજસ્વી તે અંગિરસ આદિ દેવતાઓ દ્વારા અભિષિક્ત થઈ પ્રતિષ્ઠિત થયો।

Verse 99

अधिराज्ये महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । पित्रा न रंजिताश्चास्य प्रजा वैन्येन रंजिताः

અધિરાજ્યમાં મહાભાગ અને પરાક્રમી પૃથુ વૈન્ય પોતાના તેજથી દીપ્તિમાન થયો. જેને તેના પિતાએ પ્રસન્ન ન કર્યા હતા એવી પ્રજા વૈન્યના શાસનમાં ખરેખર સંતોષ અને આનંદ પામી।

Verse 100

ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत । आपः स्तस्तंभिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः

પછી સ્નેહ અને અનુરાગથી તેના માટે ‘રાજા’ નામ પ્રચલિત થયું. અને તે જ્યારે સમુદ્ર તરફ આગળ વધ્યો, ત્યારે જળ પણ તેના આગળ સ્તબ્ધ થઈ સ્થિર રહી ગયું।

Verse 101

पर्वताश्चापि शीर्यंते ध्वजसंगोऽपि नाऽभवत् । अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यंत्यन्नानि चिंतया । सर्वकामदुघा गावः पुटकेपुटके मधु

પર્વતો પણ તૂટી-ચૂરીને માર્ગ આપી દેતા; તેના ધ્વજને પણ ક્યાંય અવરોધ ન થતો. પૃથ્વી ‘અકૃષ્ટપચ્યા’ બની—માત્ર વિચારથી જ અન્ન સિદ્ધ થતું. ગાયો સર્વકામદુઘા બની, અને દરેક નાનાં પાત્રમાં મધ મળતું।

Verse 102

तस्मिन्नेव तदा काले पुन र्जज्ञेऽथ मागधः । सामगेषु च गायत्सु स्रुग्भांडाद्वैश्वदेविकात्

એ જ સમયે માગધ ફરી જન્મ્યો—જ્યારે સામગાન કરનારાઓ ગાઈ રહ્યા હતા—વૈશ્વદેવ યજ્ઞના સ્રુક્-પાત્રમાંથી તે પ્રગટ થયો।

Verse 103

सामगेषु समुत्पन्नस्तस्मान्मगध उच्यते । ऐंद्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतिः

સામગાન કરનારાઓમાં ઉત્પન્ન થયો હોવાથી તે ‘મગધ’ કહેવાયો. અને બૃહસ્પતિએ ઇન્દ્રના હવિ સાથે તે હવિને પણ મિશ્રિત કરીને વિધિપૂર્વક જોડ્યું।

Verse 104

यदा जुहाव चेंद्राय ततस्ततो व्यजायत । प्रमादस्तत्र संजज्ञे प्रायश्चित्तं च कर्मसु

જ્યારે તેણે ઇન્દ્ર માટે અગ્નિમાં આહુતિ અર્પી, ત્યારે તે કર્મમાંથી જ એક પ્રમાદ ઉત્પન્ન થયો; તેથી યજ્ઞકર્મોમાં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિ પ્રગટ થઈ।

Verse 105

शेषहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः । अधरोत्तरस्वारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम्

શેષહવ્ય સાથે મિશ્રિત થઈ ગુરુનું હવિ દબાઈ ગયું ત્યારે, નીચા-ઊંચા સ્વરોના કારણે ધ્વનિવિકૃતિ ઊભી થઈ અને વર્ણવૈકૃત (અક્ષર-પરિવર્તન) થયું।

Verse 106

यज्ञस्तस्यां समभवद्ब्राह्मण्यां क्षत्रयोनितः । ततः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्माः प्रकीर्त्तिताः

તે બ્રાહ્મણ વંશમાં ક્ષત્રિય યોનિમાંથી ‘યજ્ઞ’ ઉત્પન્ન થયો; અને પૂર્વકાળના સાધર્મ્ય તથા સમાન સ્વભાવને કારણે તેઓ તુલ્યધર્મવાળા તરીકે પ્રકીર્તિત થયા।

Verse 107

मध्यमो ह्येष तत्त्वस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम् । रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम्

તત્ત્વથી આ મધ્યમ ધર્મ કહેવાય—ક્ષત્રિય રીતથી ઉપજીવિકા, એટલે રથ-હાથી-ઘોડાના કાર્યો; અને સૌથી નીચો વ્યવસાય તરીકે ચિકિત્સા માનવામાં આવી છે।

Verse 108

पृथोः कथार्थं तौ तत्र समा हूतौ महर्षिभिः । तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामिति पार्थिवः

પૃથુના ચરિતનું વર્ણન કરવા મહર્ષિઓએ તે બંનેને ત્યાં સાથે બોલાવ્યા; ત્યારે સર્વ મુનિઓએ કહ્યું—“રાજાની સ્તુતિ થાઓ।”

Verse 109

कर्मभिश्चानुरूपो हि यतोयं पृथिवीपतिः । तानूचतुस्तदा सर्वानृषींश्च सूतमागधौ

આ પૃથ્વીપતિ ખરેખર પોતાના કર્મોને અનુરૂપ છે. ત્યારે તે સમયે સૂત અને માગધે સર્વ ઋષિઓને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 110

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयाव स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यश

અમે અમારા સ્વકર્મોથી દેવો અને ઋષિઓ—બન્નેને પ્રસન્ન કરીએ છીએ. પરંતુ તેના કર્મો અમને પૂર્ણ રીતે જાણીતા નથી; તેમ જ તેના લક્ષણો અને યશ પણ તેટલા જાણીતા નથી.

Verse 111

स्तोत्रं येनास्य संकुर्वो राज्ञस्तेजस्विनो द्विजाः । ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति

“હે દ્વિજજનોએ! આ તેજસ્વી રાજાની સ્તુતિ માટે અમે કયું સ્તોત્ર રચીએ?” એમ કહી તે બંનેને ઋષિઓએ નિયુક્ત કર્યા—“ભવિષ્યના યુગોમાં પણ તેનો સ્તવન થાઓ.”

Verse 112

यानि कर्माणि कृतवान्पृथुः पश्चान्महाबलः । तानि गीतानि बद्धानि स्तुवद्भिः सूतमागधैः

પછી મહાબલી પૃથુએ જે જે કર્મો કર્યા, તે બધાં સ્તુતિ કરનાર સૂતો અને માગધોએ ગાઈને પદ્યરૂપે ગાંઠ્યા.

Verse 113

ततः श्रुतार्थः सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः । अनूपदेशं सूताय मागधान्मागधाय च

પછી તેમની વાત સાંભળી અત્યંત પ્રસન્ન થયેલા પ્રજેશ્વર પૃથુએ સૂતને યોગ્ય પ્રદેશ આપ્યો અને માગધને માગધદેશ પણ અર્પણ કર્યો.

Verse 114

तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः । आशीर्वादैः प्रशंस्यंते सूतमागधबंदिभिः

ત્યાંથી પૃથ્વીના પાલક રાજાઓ સૂત અને માગધો દ્વારા સ્તુત થાય છે, અને સૂત‑માગધ તથા બંદીજનોના આશીર્વાદવચનો વડે પ્રશંસિત થાય છે।

Verse 115

तं दृष्ट्वा परमं प्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः । एष वो वृत्तिदो वैन्यो विहितोऽथ नराधिपः

તેણે જોઈ પરમ આનંદિત પ્રજાએ મહર્ષિઓને કહ્યું—“આ વૈન્ય (વેનનો વંશજ) તમારો જીવનોપાર્જન‑દાતા છે; હવે એ જ નિયુક્ત નરાધિપ છે।”

Verse 116

ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वं नो वृत्तिविधातेति महर्षिवचनात्तथा

પછી પ્રજાઓ તે મહાભાગ વૈન્ય પાસે દોડી ગઈ અને મહર્ષિઓના વચન મુજબ વિનંતી કરી—“તમે જ અમારી જીવનવૃત્તિ અને કલ્યાણની વ્યવસ્થા કરનાર છો।”

Verse 117

सोऽभीहितः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया । धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामार्दयद्बली

પ્રજાઓએ એમ કહ્યે પછી, પ્રજાહિત કરવાની ઇચ્છાથી તે બલવાને ધનુષ્ય અને બાણ ધારણ કરીને વસુધા (પૃથ્વી)ને દબાવી વશ કરવાનું શરૂ કર્યું।

Verse 118

ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही । तां धेनुं पृथुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत

પછી વૈન્યના ભયથી ત્રસ્ત પૃથ્વી ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભાગી; તે ધેનુને પકડી પૃથુ દોડતી તેણીને અનુસરી દોડ્યો।

Verse 119

सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा । ददर्श चाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिनम्

વૈન્યના ભયથી તે બ્રહ્મલોક વગેરે લોકોમાં ગઈ; છતાં આગળ જ તેણે હાથમાં ધનુષ ઉંચું કરી બાણ છોડવા તૈયાર વૈન્યને જોયો।

Verse 120

ज्वलद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्दीप्ततेजःसमन्वितैः । महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि

તેના તીક્ષ્ણ જ્વલંત બાણો અગ્નિતેજથી દીપ્ત હતા; તે મહાયોગી મહાત્મા, દેવતાઓ માટે પણ દુર્ધર્ષ હતો।

Verse 121

अलभंती तु सा त्राणं वैन्यमेवाभ्यपद्यत । कृतांजलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिस्सदा

ક્યાંય રક્ષણ ન મળતાં તેણે વૈન્યને જ શરણ લીધું; અંજલિ જોડીને ઊભેલી તે દેવી (પૃથ્વી) ત્રિલોકમાં સદા પૂજ્ય છે।

Verse 122

उवाच चैनं नाधर्म्यं स्त्रीवधं परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

તેણે તેને કહ્યું—“સ્ત્રીવધ અધર્મ છે, શું તને દેખાતું નથી? હે રાજન, મારા વિના તું પ્રજાને કેવી રીતે ધારણ અને પાલન કરશે?”

Verse 123

मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मदृते तु विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत्

“હે રાજન, લોકો મારા પર સ્થિત છે; મારા દ્વારા જ આ જગત ધારિત છે. મારા વિના, હે પાર્થિવ, પ્રજાઓ નાશ પામશે—આ સત્ય જાણો।”

Verse 124

स मां नार्हसि हंतुं वै श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणुष्वेदं वचो मम

અતએવ જો તું ખરેખર શ્રેય ઇચ્છે છે, તો મને મારવું તને યોગ્ય નથી. હે પૃથ્વીપાલ, પ્રજાનો રક્ષક, મારું આ વચન સાંભળ.

Verse 125

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यंत्युपक्रमाः । हत्वा मां त्वं न शक्तो वै प्रजाः पालयितुं नृप

યોગ્ય ઉપાયથી આરંભ કરેલા બધા પ્રયત્નો સિદ્ધ થાય છે. પરંતુ હે નૃપ, જો તું મને વધ કરશે તો પ્રજાનું સાચું પાલન-રક્ષણ કરવા તું સમર્થ નહીં રહે.

Verse 126

अनुकूला भविष्यामि त्यज कोपं महाद्युते । अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगता अपि

હે મહાદ્યુતે, ક્રોધ ત્યજી દે; હું તને અનુકૂળ બનીશ. કારણ કે કહે છે કે સ્ત્રીઓ વધ્ય નથી, ભલે તેઓ તિર્યક્-યોનિમાં જન્મેલી હોય.

Verse 127

एकस्मिन्निधनं प्राप्ते पापिष्ठे क्रूरकर्मणि । बहूनां भवति क्षेमस्तत्र पुण्यप्रदो वधः । सत्येवं पृथिवीपाल धर्म्मं मा त्यक्तुमर्हसि

ક્રૂર કર્મ કરનાર અતિ પાપી એક જણને મૃત્યુ પ્રાપ્ત થાય ત્યારે અનેકનું ક્ષેમ અને રક્ષણ થાય છે; એવા પ્રસંગે તે વધ પુણ્યપ્રદ બને છે. તેથી હે પૃથ્વીપાલ, આ સત્ય જાણીને ધર્મ ત્યજીશ નહીં.

Verse 128

एवंविधं तु तद्वाक्यं श्रुत्वा राजा महाबलः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

આ પ્રકારનું વચન સાંભળી મહાબળવાન રાજા, ધર્માત્મા બની, ક્રોધને દબાવી વસુધાને આ રીતે બોલ્યો.

Verse 129

एकस्यार्थे च यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । एकं वापि बहून्वापि कामतश्चास्ति पातकम्

જે કામવશ એકના હિત માટે—પોતાના માટે કે પરના માટે—એકને કે અનેકને પણ મારે, તે પાપનો ભાગી બને છે।

Verse 130

यस्मिंस्तु निधनं प्राप्ता एधन्ते बहवः सुखम् । तस्मिन्हते च भूयो हि पातकं नास्ति तस्य वै

પરંતુ જેના મૃત્યુથી ઘણા લોકો સુખથી સમૃદ્ધ થાય, તે એકના વધમાં તેના માટે પછી કોઈ પાપ રહેતું નથી।

Verse 131

सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

અતએવ, હે વસુંધરા! પ્રજાના હિત માટે હું તને વધ કરીશ, જો આજે તું જગતહિતકારી મારું વચન ન પાળે।

Verse 132

त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मानं पृथुकृत्वेह प्रजा धारयितास्म्यहम्

મારા શાસનથી વિમુખ થયેલી તને આજે બાણથી હણીને, હું અહીં પોતાને વિસ્તારી પ્રજાનું ધારણ-પોષણ કરીશ।

Verse 133

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतांवरे । सञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

અતએવ, હે ધર્મધારકોમાં શ્રેષ્ઠ! મારું વચન સ્વીકારી પ્રજાને નિત્ય સજીવ રાખી ધારણ કર; તું સમર્થ છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 134

दुहितृत्वं हि मे गच्छ एवमेतन्महच्छरम् । नियच्छे त्वद्वधार्थं च प्रयुक्तं घोरदर्शनम् । प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता महासती

“તું મારી પુત્રી બની જા—એમ જ થાઓ. તો તારા વધ માટે છોડાયેલો ભયંકર દર્શનવાળો મહાબાણ હું રોકી દઈશ.” એમ કહ્યા પછી મહાસતીએ વૈન્ય રાજાને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.

Verse 135

सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः । वत्सं तु मम संयुक्ष्व क्षरेयं येन वत्सला

“હે રાજન, આ બધું હું નિશ્ચિત રીતે કરી દઈશ—કોઈ સંશય નથી. પરંતુ પહેલાં મારા માટે એક વાછરડું જોડો; પછી વાછરડાં પ્રત્યે વત્સલ ગાયની જેમ હું દૂધની ધારા વહાવીશ.”

Verse 136

समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं सर्वभृतां वर । यथा विस्यन्दमानाहं क्षीरं सर्वत्र भावये

“હે સર્વભૃતોમાં શ્રેષ્ઠ, મને સર્વત્ર સમતલ કરી દે, જેથી હું વહેતી રહીને સર્વ સ્થળે દૂધની હાજરી પ્રગટ કરી શકું.”

Verse 137

ईश्वर उवाच । तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वशः । धनुष्कोट्या ततो वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારે વૈન્યે સર્વ દિશાઓમાં પથ્થરોના ઢગલાં દૂર કર્યા; અને ધનુષ્યની ટોચથી તેમને ઘડીને પર્વતોને ઊભા કરી આકાર આપ્યો.

Verse 138

मन्वतरेष्वतीतेषु चैवमासीद्वसुन्धरा । स्वभावेनाभवत्तस्याः समानि विषमाणि च

“વિતેલા મન્વંતરોમાં પૃથ્વી આવી જ હતી; પોતાના સ્વભાવથી જ તેમાં ક્યાંક સમતલ પ્રદેશો અને ક્યાંક ઊંચા-નીચા ભાગો હતા.”

Verse 139

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमं पृथिवीतलम् । प्रविभागः पुराणां च ग्रामाणां चाथ विद्यते

આદિ સૃષ્ટિના આરંભે પૃથ્વીનું તળ અસમાન નહોતું; અને ત્યારે નગરો તથા ગામોની કોઈ સીમા કે વિભાગ પણ ન હતો।

Verse 140

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः

ત્યારે ન શસ્યો હતાં, ન ગોરક્ષા, ન કૃષિ, અને ન વેપારમાર્ગો જ હતાં।

Verse 141

चाक्षुषस्यांतरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल । वैवस्वतेऽन्तरे चास्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः । समत्वं यत्रयत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

ચાક્ષુષ મન્વંતરના પૂર્વકાળમાં, પ્રાચીન સ્મૃતિ મુજબ, આવું જ હતું. પરંતુ આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં આ બધાં નિયમ-વ્યવસ્થાનો ઉદય થયો. જ્યાં જ્યાં ભૂમિ સમતલ હતી, ત્યાં જ લોકો વસ્યા।

Verse 142

तत्रतत्र प्रजास्ता वै निवसन्ति स्म सर्वदा । आहारः फलमूलं तु प्रजानामभवत्किल

એવા એવા સ્થળોમાં પ્રજાઓ સદાય વસતી; અને તેમનો આહાર, એમ કહેવાય છે, ફળ અને મૂળ જ હતો।

Verse 143

कृच्छ्रेणैव तदा तासामित्येवमनुशुश्रुम । वैन्यात्प्रभृतिलोकेऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः

અમે એમ જ સાંભળ્યું છે કે ત્યારે પણ તેમનો જીવનનિર્વાહ કષ્ટથી જ થતો. આ લોકમાં વૈન્યથી આગળ આ બધાં (વ્યવસ્થિત ઉપાયોની) ઉત્પત્તિ થઈ।

Verse 144

संकल्पयित्वा वत्सं तु चाक्षुषं मनुमीश्वरम् । पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वहस्ते पृथिवीं ततः

ચાક્ષુષ મનુને વત્સ રૂપે નિશ્ચિત કરીને, મહારાજ પૃથુએ પોતાના હાથને પાત્ર બનાવી પૃથ્વીનું દોહન કર્યું; તેથી ધાન્યાદિ સસ્યો પ્રગટ્યાં।

Verse 145

सस्यानि तेन दुग्धा वै वेन्येनेयं वसुन्धरा । मनुं वै चाक्षुषं कृत्वा वत्सं पात्रे च भूमये

વૈન્ય (પૃથુ) એ આ વસુંધરાનું ખરેખર સસ્યોનું દોહન કર્યું. ચાક્ષુષ મનુને વત્સ બનાવી અને ભૂમિને જ પાત્ર માની, લોકધારણાર્થે ધાન્ય કાઢ્યાં।

Verse 146

तेनान्नेन तदा ता वै वर्त्तयन्ते सदा प्रजाः । ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

તે અન્નથી ત્યારે પ્રજાઓ અને પછી પણ સદૈવ પોષાઈ. ઋષિઓ પાસેથી પણ સાંભળવામાં આવે છે કે વિવિધ જીવવર્ગોના હિતાર્થે વસુંધરાનું વારંવાર દોહન થયું।

Verse 147

वत्सः सोमस्ततस्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः । पात्रमासन्हि च्छन्दांसि गायत्र्यादीनि सर्वशः

પછી તેમના માટે સોમ વત્સ બન્યો અને બૃહસ્પતિ દોહક બન્યા. ગાયત્રી વગેરે સર્વ વૈદિક છંદો જ પાત્ર બન્યા; તેમના દ્વારા સાર-રસ આહરિત થયો।

Verse 148

क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम् । पुनस्ततो देवगणैः पुरंदरपुरोगमैः

તેમના માટે ત્યારે ક્ષીર સમાન ફળ—શાશ્વત તપ અને બ્રહ્મતેજ (આધ્યાત્મિક શક્તિ તથા જ્ઞાન) હતું. ત્યારબાદ પુરંદર (ઇન્દ્ર) આગેવાન એવા દેવગણો દ્વારા ફરી દોહન શરૂ થયું।

Verse 149

सौवर्णं पात्रमादाय दुग्धेयं श्रूयते मही । वत्सस्तु मघवा चासीद्दोग्धा च सविताऽभवत्

સુવર્ણ પાત્ર લઈને પૃથ્વીનું ફરી દોહન થયું—એવું શ્રવણ છે. મઘવાન્ (ઇન્દ્ર) વત્સ બન્યો અને સવિતા (સૂર્ય) દોહક બન્યો.

Verse 150

क्षीरमूर्जामधु प्रोक्तं वर्तंते तेन देवताः । पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

તે દૂધને ‘ઊર્જા’ અને ‘મધુ’ કહેવાયું છે; એથી દેવતાઓ પોષાય છે. પિતૃઓ પાસેથી પણ સાંભળવામાં આવે છે કે વસુંધરા ફરી દોહાઈ હતી.

Verse 151

राजतं पात्रमादाय स्वधा त्वक्षय्यतृप्तये । वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्

રજત પાત્ર લઈને સ્વધા દ્વારા અક્ષય તૃપ્તિ માટે—વૈવસ્વત યમ તેમના પ્રતિાપવાન વત્સ બન્યા.

Verse 152

अंतकश्चाभवद्दोग्धा पितृणां भगवा न्प्रभुः । असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

પિતૃઓ માટે ભગવન્ પ્રભુ અંતક દોહક બન્યા. અને અસુરોમાં પણ શ્રવણ છે કે વસુંધરા ફરી દોહાઈ હતી.

Verse 153

आयसं पात्रमादाय बलमाधाय सर्वशः । विरोचनस्तु प्राह्लादिस्तेषां वत्सः प्रतापवान्

લોખંડનું પાત્ર લઈને, સર્વ રીતે બળ આહરીને—પ્રહ્લાદપુત્ર વિરોચન તેમના પ્રતિાપવાન વત્સ બન્યો.

Verse 154

ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां दोग्धा तु दितिनन्दनः । मायाक्षीरं दुदोहासौ दैत्यानां तृप्तिकारकम्

દૈત્યોના ઋત્વિજ્ દ્વિમૂર્ધા હતા અને દોહક દિતીનો પુત્ર હતો. તેણે ‘માયા-ક્ષીર’ દોહ્યું, જે દૈત્યોને તૃપ્તિ આપનારું હતું.

Verse 155

तेनैते माययाऽद्यापि सर्वे मायाविदोऽसुराः । वर्त्तयंति महावीर्यास्तदेतेषां परं बलम्

એ જ માયાશક્તિથી આજેય માયાવિદ્યામાં નિપુણ એવા બધા અસુરો જીવન ચલાવે છે. મહાવીર્યવાન બની તે જ આધારથી વર્તે છે—એ જ તેમનું પરમ બળ છે.

Verse 156

नागैश्च श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम् । अलाबुपात्रमादाय विषं क्षीरं तदा महत्

શ્રવણ થાય છે કે નાગોએ પણ પૃથ્વીનું દોહન કર્યું—તક્ષકને વાછરડો બનાવી. અલાબુ (દૂધી) પાત્ર લઈને તેમણે ત્યારે વિષરૂપ મહાન ‘ક્ષીર’ દોહ્યું.

Verse 157

तेषां वै वासुकिर्दोग्धा काद्रवेयो महायशाः । नागानां वै महादेवि सर्पाणां चैव सर्वशः

તેમના માટે કદ્રૂનો પુત્ર મહાયશસ્વી વાસુકિ દોહક હતો, હે મહાદેવી—નાગો માટે અને સર્વ સર્પો માટે પણ.

Verse 158

तेन वै वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तदपाश्रयाः

એ જ આધારથી તેઓ ઉગ્ર, મહાકાય, વિષથી ભરપૂર પ્રાણીઓ જીવન ચલાવે છે—એ જ તેમનો આહાર, એ જ તેમનો આચાર, એ જ તેમનું વીર્ય, અને એ જ તેમનો આશ્રય.

Verse 159

आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वंतर्द्धानमियं मही । वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षपुण्यजनैस्तथा

પુનઃ આ પૃથ્વીને કાચા માટીના પાત્રમાં ‘અંતર્ધાન’રૂપ રસ માટે દોહવામાં આવી. વત્સ તરીકે વૈશ્રવણ (કુબેર)ને રાખી યક્ષો અને પુણ્યજનો સાથે મળીને દોહન કર્યું.

Verse 160

दोग्धा रजतनागस्तु चिन्तामणिचरस्तु यः । यक्षाधिपो महातेजा वशी ज्ञानी महातपाः

દોહનાર રજતનાગ હતો—જે ચિંતામણિઓ વચ્ચે વિચરે છે. તે યક્ષાધિપતિ, મહાતેજસ્વી, વશી, જ્ઞાની અને મહાતપસ્વી હતો.

Verse 161

तेन ते वर्त्तयं तीति यक्षा वसुभिरूर्जितैः । राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

તે જ ‘ક્ષીર’થી ધનસંપત્તિથી બળવાન થયેલા યક્ષો પોતાનું જીવન ચલાવે છે. અને ફરી રાક્ષસો તથા પિશાચોએ પણ વસુંધરાનું દોહન કર્યું.

Verse 162

ब्रह्मोपेन्द्रस्तु दोग्धा वै तेषामासीत्कुबेरतः । वत्सः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च

તેમના માટે—કુબેરથી શરૂ થયેલી પરંપરામાં—બ્રહ્મા અને ઉપેન્દ્ર (વિષ્ણુ) જ દોહનાર બન્યા. વત્સ બળવાન સુમાલી હતો અને ‘ક્ષીર’ તો રક્ત જ હતું.

Verse 163

कपालपात्रे निर्दुग्धा त्वंतर्द्धानं तु राक्षसैः । तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः

કપાલપાત્રમાં રાક્ષસોએ ‘અંતર્ધાન’ને દોહી કાઢ્યું. તે જ ‘ક્ષીર’થી રાક્ષસો અહીં સર્વ રીતે પોતાનું જીવન ચલાવે છે.

Verse 164

पद्मपत्रेषु वै दुग्धा गंधर्वाप्सरसां गणैः । वत्सं चैत्ररथं कृत्वा शुचिगन्धान्मही तदा

ત્યારે ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના ગણોએ પદ્મપત્રોમાં ધરતીને દોહી; ચૈત્રરથને વાછરડો બનાવી તેણે તે સમયે શુદ્ધ સુગંધિઓ પ્રગટ કરી.

Verse 165

तेषां वत्सो रुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः । शैलैस्तु श्रूयते देवि पुनर्दुग्धा वसुंधरा

તેમના માટે રુચિ વાછરડો હતો અને મુનિનો શુભ પુત્ર દોહનાર બન્યો. હે દેવી, પર્વતોના હિતાર્થે વસુંધરા ફરી દોહાઈ હતી એમ સાંભળાય છે.

Verse 166

तदौषधीर्मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च । वत्सस्तु हिमवांस्तेषां दोग्धा मेरुर्महागिरिः

ત્યારે ઔષધિઓ મૂર્તિમતી બની અને વિવિધ પ્રકારનાં રત્નો પણ પ્રગટ્યાં. તેમના માટે હિમવાન વાછરડો અને મહાગિરિ મેરુ દોહનાર હતો.

Verse 167

पात्रं शिलामयं ह्यासीत्तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः । श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

પાત્ર પથ્થરનું હતું; તેના દ્વારા પર્વતો દૃઢપણે સ્થિર થયા. તેમજ વૃક્ષો અને લતાઓ દ્વારા વસુંધરા ફરી દોહાઈ હતી એમ પણ સાંભળાય છે.

Verse 168

पालाशं पात्रमादाय च्छिन्नदग्धप्ररोहणम् । दोग्धा तु पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनि । सर्वकामदुघा दोग्धा पृथिवी भूतभाविनी

કાપ્યા કે દગ્ધ કર્યા પછી પણ ફરી અંકુરિત થતું પાલાશ-લાકડાનું પાત્ર લઈને, પુષ્પિત શાલ વૃક્ષ દોહનાર બન્યું અને પ્લક્ષ વાછરડો, હે યશસ્વિની. આમ ભૂતભાવિની પૃથ્વી સર્વકામદુઘા બની દોહાઈ.

Verse 169

सैषा धात्री विधात्री च धरणी च वसुन्धरा । दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुना इति नः श्रुतम्

એ જ ધાત્રી અને વિધાત્રી, ધરણિ તથા વસુંધરા છે. લોકહિતાર્થે પૃથુએ તેનું દોહન કર્યું એમ અમે સાંભળ્યું છે.

Verse 170

चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च । आसीदियं समुद्रांता मेदिनीति परिश्रुता

આ ચરાચર જગતની પ્રતિષ્ઠા અને તેની જ યોનિ છે. સમુદ્રોથી સીમિત આ ધરતી પરંપરામાં ‘મેદિની’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 171

मधुकैटभयोः पूर्वं मेदोमांसपरिप्लुता । वसुन्धारयते यस्माद्वसुधा तेन कीर्तिता

મધુ-કૈટભના (વધ પહેલાં) તે મેદ અને માંસથી પરિપ્લુત હતી. કારણ કે તે ‘વસુ’—ધન અને જીવ—ધારે છે, તેથી ‘વસુધા’ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 172

ततोऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः । दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवीत्युच्यते ततः

પછી ધીમાન રાજા પૃથુ વૈન્યના સ્વીકાર અને રક્ષણથી તેણે પુત્રીભાવ પ્રાપ્ત કર્યો; તેથી તે ‘પૃથિવી’ કહેવાય છે.

Verse 173

प्रथिता प्रविभक्ता च शोभिता च वसुन्धरा । दुग्धा हि यत्नतो राज्ञा पत्तनाकरमालिनी

આ રીતે વસુંધરા પ્રસિદ્ધ, સુવિભક્ત અને શોભિત બની. નગરો અને ખાણોની માળાથી અલંકૃત એવી ધરતીનું રાજાએ પ્રયત્નપૂર્વક દોહન કર્યું.

Verse 174

एवं प्रभावो राजासीद्वैन्यः स नृपसत्तमः । ततः स रंजयामास धर्मेण पृथिवीं तदा

આ રીતે નૃપશ્રેષ્ઠ રાજા વૈન્યનો એવો જ પ્રભાવ અને મહિમા હતો. ત્યારબાદ તેણે ધર્મ દ્વારા પૃથ્વીને આનંદિત કરી તેનું પાલન-શાસન કર્યું.

Verse 175

ततो राजेति शब्दोऽथ पृथिव्यां रंजनादभूत् । स राज्यं प्राप्य वैन्यस्तु चिंतयामास पार्थिवः

ત્યારબાદ પૃથ્વી પર પ્રજાને રંજિત કરવાથી જ ‘રાજા’ શબ્દ પ્રચલિત થયો. અને વૈન્ય પાર્થિવે રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને ગંભીર ચિંતન શરૂ કર્યું.

Verse 176

पिता मम ह्यधर्मिष्ठो यज्ञाद्युच्छित्तिकारकः । कस्मिन्स्थाने गतश्चासौ ज्ञेयं स्थानं कथं मया

‘મારો પિતા અત્યંત અધર્મી હતો, યજ્ઞાદિ ધર્મકર્મોનો નાશ કરનાર. તે કયા લોકમાં ગયો છે? હું તેનું સ્થાન કેવી રીતે જાણી શકું?’

Verse 177

कथं तस्य क्रिया कार्या हतस्य ब्राह्मणैः किल । कथं गतिर्भवेत्तस्य यज्ञदानक्रियाबलात्

‘કહેવાય છે કે તે બ્રાહ્મણો દ્વારા હણાયો; તો તેના માટે શ્રાદ્ધાદિ ક્રિયા કેવી રીતે કરવી? અને યજ્ઞ, દાન તથા વિધિકર્મના બળથી તેની ગતિ કેવી રીતે સુધરે?’

Verse 178

इत्येव चिंतया तस्य नारदोभ्याजगाम ह । तस्यैवमासनं दत्त्वा प्रणिपत्य च पृष्टवान्

આવી ચિંતામાં મગ્ન રાજા પાસે નારદ મુનિ આવ્યા. રાજાએ તેમને આસન આપ્યું, પ્રણામ કર્યો અને પછી પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 179

भगवन्सर्वलोकस्य जानासि त्वं शुभाशुभम् । पिता मम दुराचारो देवब्राह्मणनिंदकः

હે ભગવન્! સર્વ લોકોની શુભ-અશુભ ગતિઓ તમે જાણો છો. મારા પિતા દુર્વર્તનવાળા હતા અને દેવો તથા બ્રાહ્મણોની નિંદા કરનાર હતા.

Verse 180

स्वकर्मणा हतो विप्रैः परलोकमवाप्तवान् । कस्मिंस्थाने गतस्तातः श्वभ्रं वा स्वर्गमेव च

પોતાના કર્મના પ્રભાવથી વિપ્રો દ્વારા હણાયેલો તે પરલોકને પામ્યો. મારા પિતા કયા સ્થાને ગયા—ભયંકર ખાડામાં (નરકમાં) કે ખરેખર સ્વર્ગમાં?

Verse 181

ततोऽब्रवीन्नारदस्तु ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा । शृणु राजन्महाबाहो यत्र तिष्ठति ते पिता

પછી નારદે દિવ્ય દૃષ્ટિથી જાણી કહ્યું—હે મહાબાહુ રાજન! સાંભળો; તમારા પિતા જ્યાં હવે નિવાસ કરે છે તે સ્થાન.

Verse 182

अत्र देशो मरुर्नाम जलवृक्षविवर्जितः । तत्र देशे महारौद्रे जनकस्ते नरोत्तम

અહીં ‘મરુ’ નામનો એક પ્રદેશ છે, જે પાણી અને વૃક્ષોથી રહિત છે. હે નરોત્તમ! તે અત્યંત ભયંકર દેશમાં તમારા જનક સ્થિત છે.

Verse 183

म्लेच्छमध्ये समुत्पन्नो यक्ष्मी कुष्ठसमन्वितः । उच्छिष्टभोजी म्लेच्छानां कृमिभिः संयुतो व्रणैः

તે મ્લેચ્છોમાં જન્મ્યો છે—ક્ષય અને કુષ્ઠથી પીડિત. મ્લેચ્છોના ઉચ્છિષ્ટ પર જીવે છે અને તેના વ્રણોમાં કીડા ભરેલા છે.

Verse 184

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः । हाहाकारं ततः कृत्वा मूर्छितो निपपात ह

મહાત્મા નારદનાં વચનો સાંભળીને તેણે ‘હાય હાય’ કરીને આર્તનાદ કર્યો અને પછી મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગયો।

Verse 185

चिंतयामास दुःखार्तः कथं कार्यं मया भवेत् । इत्येवं चिंतयानस्य मतिर्जाता महात्मनः । पुत्रः स कथ्यते लोके पितरं त्रायते तु यः

દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તેણે વિચાર્યું—“મારે શું કરવું?” આમ વિચારતાં વિચારતાં તે મહાત્માના અંતરમાં ઉત્તમ નિશ્ચય જાગ્યો—જે પિતાને તારવે, તે જ લોકમાં ‘પુત્ર’ કહેવાય છે।

Verse 186

स कथं तु मया तातः पापान्मुक्तो भविष्यति । एवं संचिंत्य स ततो नारदं पर्यपृच्छत

“તો મારા દ્વારા મારા પિતા પાપોમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થશે?” એમ વિચારી તેણે પછી નારદને પૂછ્યું।

Verse 188

नारद उवाच । गच्छ राजन्प्रधानानि तीर्थानि मनुजेश्वर । पितरं तेषु चानीय तस्माद्राजन्मरुस्थलात्

નારદ બોલ્યા—“હે રાજન, હે મનુજેશ્વર! તું મુખ્ય તીર્થોમાં જા; અને હે રાજા, તે મરુસ્થલમાંથી પિતાને કાઢી તે તીર્થોમાં લઈ આવ।”

Verse 189

यत्र देवाः सप्रभावास्तीर्थानि विमलानि च । तत्र गच्छ महाराज तीर्थयात्रां कुरु प्रभो

“હે મહારાજ, જ્યાં દેવતાઓ પોતાના પ્રભાવ સાથે પ્રગટ છે અને જ્યાં તીર્થો નિર્મળ છે, ત્યાં જા; હે પ્રભુ, તીર્થયાત્રા કર।”

Verse 190

एवं ह्यवितथं विद्धि मोक्षस्ते भविता पितुः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नारदस्य महात्मनः । सचिवे भारमाधाय स्वराजस्य जगाम ह

આ નિશ્ચિત જાણ—તારા પિતાને અવશ્ય મોક્ષ પ્રાપ્ત થશે. મહાત્મા નારદના વચન સાંભળી રાજાએ રાજ્યનો ભાર મંત્રીને સોંપ્યો અને પોતે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 191

स गत्वा मरुभूमिं तु म्लेच्छमध्ये ददर्श ह । कुष्ठरोगेण महता क्षयेण च समावृतम्

તે રણભૂમિમાં ગયો અને મ્લેચ્છોના મધ્યમાં તેને જોયો. તે ભારે કૂષ્ઠરોગ તથા ક્ષયરોગથી આવૃત હતો.

Verse 192

गव्यूतिमात्रं तत्रैव शून्यं मानुषवर्जितम् । एवं दृष्ट्वा स राजा तु संतप्तो वाक्यमब्रवीत्

ત્યાં જ ગવ્યૂતિ જેટલો વિસ્તાર સૂનો, માનવવર્જિત હતો. આ જોઈ રાજા શોકથી સંતપ્ત થઈ આ વચન બોલ્યો.

Verse 193

हे म्लेच्छ रोगिपुरुषं स्वगृहं च नयाम्यहम् । तत्राहमेनं निरुजं करोमि यदि मन्यथ

હે મ્લેચ્છો, આ રોગી પુરુષને હું મારા ઘેર લઈ જઈશ. ત્યાં હું તેને નિરોગ કરી દઈશ—જો તમે મંજૂરી આપો.

Verse 194

ज्ञात्वेति सर्वे ते म्लेच्छाः पुरुषं तं दयापरम् । ऊचुः प्रणतसर्वांगाः शीघ्र नय जगत्पते । अस्मद्भाग्यवशान्नाथ त्वमेवात्र समागतः

તેણે દયાપર પુરુષ છે એમ જાણી બધા મ્લેચ્છો સર્વાંગે પ્રણામ કરીને બોલ્યા—“શીઘ્ર લઈ જાઓ, હે જગત્પતે. હે નાથ, અમારા સૌભાગ્યવશ તમે જ અહીં આવ્યા છો.”

Verse 195

दुर्गंधोपहता लोकास्त्वया नाथ सुखीकृताः । तत आनाय्य पुरुषाञ्छिबिकावाहनोचितान्

દુર્ગંધથી પીડિત લોકોએ, હે નાથ, તારા કારણે સુખ મેળવ્યું. ત્યારબાદ પાલકી વહન કરવા યોગ્ય પુરુષોને બોલાવી (તેમને) લઈ જવાની તૈયારી કરી.

Verse 196

ततः श्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो दयावहम् । प्रापुस्तीर्थान्यनेकानि केदारादीनि कोटिशः

પછી તે રાજાના દયાભર્યા વચનને સાંભળીને, કેદાર વગેરે અનેક તીર્થો—કરોડોની સંખ્યામાં—ત્યાં એકત્ર થયા.

Verse 197

यत्रयत्र स गच्छेत वैन्यो वेनेन संयुतः । तत्र तत्रैव तीर्थानामाक्रंदः श्रूयते महान्

વૈન્ય ધનુષ્ય સાથે જ્યાં જ્યાં જતો, ત્યાં ત્યાં જ તીર્થોનો મહાન આર્તનાદ સંભળાતો.

Verse 198

हा दैव रिपुरायाति अस्माकं नाशहेतवे । अधुना क्व गमिष्याम इति चिंता पुनःपुनः

‘હાય! દૈવવશ શત્રુ અમારા નાશના હેતુથી આવી રહ્યો છે. હવે અમે ક્યાં જઈશું?’—એવી ચિંતા વારંવાર ઊઠી.

Verse 199

दर्शनेनापि तस्यैव हाहाकारं विधाय वै । पलायंते च तीर्थानि देवा नश्यंति तत्क्षणात्

માત્ર તેના દર્શનથી જ ‘હાય હાય’નો હાહાકાર કરીને તીર્થો ભાગી ગયા, અને દેવતાઓ તે જ ક્ષણે અંતર્ધાન થયા.

Verse 200

एवं वर्षत्रयं राजा तीर्थयात्रां चकार वै । न तस्य मुक्तिर्ददृशे ततः शोकमगात्परम्

આ રીતે રાજાએ ત્રણ વર્ષ સુધી તીર્થયાત્રા કરી; છતાં તેને પોતાની મુક્તિનું દર્શન ન થયું, તેથી તે પરમ શોકમાં પડ્યો।

Verse 201

ततस्तु प्रेरिता भृत्याः कुरुक्षेत्रे महाप्रभे । यदि वापि पुनस्तत्र पापमुक्तिर्भवेत्ततः

પછી સેવકોે, હે મહાપ્રભુ, તેને પ્રેરિત કરીને કહ્યું—‘કુરુક્ષેત્રમાં કદાચ ફરી પાપમુક્તિ થાય.’