Adhyaya 202
ઈશ્વર દેવીને પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં સરસ્વતીની નજીક સ્થિત રામેશ્વરના સ્થાન અને મહાત્મ્યનું વર્ણન કરે છે. કથામાં બલભદ્ર (રામ/હલાયુધ) પાંડવ–કૌરવ સંઘર્ષમાં પક્ષ ન લઈને દ્વારકામાં પરત આવે છે; મદ્યમત્તતામાં તે એક વનવિહાર-ઉદ્યાનમાં પ્રવેશે છે. ત્યાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણો સૂતના પાઠને સાંભળતા હોય ત્યારે ક્રોધમાં બલભદ્ર સૂતનો વધ કરે છે; પછી તેને બ્રહ્મહત્યાસદૃશ પાપ માનીને પસ્તાય છે અને ધર્મ તથા શરીર પર પડતા દુષ્પરિણામોનું ચિંતન કરે છે. પછી પ્રાયશ્ચિત્તનો વિચાર સમજાવવામાં આવે છે—ઇચ્છાપૂર્વક અને અનિચ્છિત હિંસાનો ભેદ, પ્રાયશ્ચિત્તની વિવિધ સ્તરો, અને વ્રતનું મહત્ત્વ. એક અશરીરી વાણી તેને પ્રભાસ જવા આદેશ આપે છે, જ્યાં પાંચ ધારાવાળી પ્રતિโลમા સરસ્વતી પાંચ મહાપાતકનાશિની તરીકે પ્રશંસિત છે અને અન્ય તીર્થો તેની સરખામણીમાં અપૂરાં કહેવાય છે. બલભદ્ર યાત્રાવિધિ કરે છે, દાન આપે છે, સરસ્વતી–સમુદ્ર સંગમે સ્નાન કરીને મહાલિંગ સ્થાપે છે અને રામેશ્વરની પૂજા કરીને શુદ્ધ થાય છે. અંતે ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે રામેશ્વર લિંગપૂજન પાપહર છે; અષ્ટમીના દિવસે બ્રહ્મકૂર્ચવિધિ સહિત વ્રત કરવાથી અશ્વમેધસમાન પુણ્ય મળે છે; અને પૂર્ણ યાત્રાફળ ઇચ્છનાર માટે સ્નાન, પૂજન અને ગોદાન શ્રેષ્ઠ છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि रामेश्वरमनुत्तमम् । मंकीशाद्दक्षिणे भागे आग्नेये तु कृतस्मरात् । पूर्वतस्तु सरस्वत्या बलभद्रप्रतिष्ठितम्
ઈશ્વરે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહાદેવી, અનુત્તમ રામેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; જે મંકીશના દક્ષિણ ભાગે, કૃતસ્મરાના આગ્નેયમાં, અને સરસ્વતીના પૂર્વે સ્થિત છે—બલભદ્રે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું.
Verse 2
यत्र मुक्तोऽभवद्देवि रामो ब्रह्मवधात्किल । पातकात्प्रतिलोमां तामगाहत सरस्वतीम्
હે દેવી, ત્યાં જ રામ ખરેખર બ્રહ્મહત્યાના પાતકથી મુક્ત થયા; અને ત્યાં જ તેમણે પ્રતિલોમગામિની એવી સરસ્વતીમાં પ્રવેશ કર્યો.
Verse 3
देव्युवाच । कथं स पातकान्मुक्तः कथं पापमभूत्पुरा । कथं तत्स्थापितं लिंगं किंप्रभावं वदस्व मे
દેવીએ કહ્યું—તે પાતકમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થયો? પહેલાં તે પાપ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? તે લિંગ કેવી રીતે સ્થાપિત થયું, અને તેનો દિવ્ય પ્રભાવ શું છે? મને કહો।
Verse 4
ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा मानवो देवि मुक्तः संसारसागरात् । सर्वान्कामान्स लभते सततं मनसि प्रियान्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળો; હું પાપનાશિની કથા કહું છું. તેને સાંભળીને, હે દેવી, મનુષ્ય સંસાર-સાગરથી મુક્ત થાય છે અને મનમાં પ્રિય સર્વ કામનાઓ સતત પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 5
रामः पूर्वं परां प्रीतिं कृत्वा कृष्णस्य लांगली । चिन्तयामास बहुधा किं कृतं सुकृतं भवेत्
લાંગલી બલરામે પૂર્વે કૃષ્ણ પ્રત્યે પરમ પ્રીતિ રાખીને અનેક રીતે વિચાર્યું—“કયું કર્મ સુકૃત (પુણ્ય) બને?”
Verse 6
कृष्णेन हि विना नाहं यास्ये दुर्योधनान्तिकम् । पाण्डवान्वा समाश्रित्य कथं दुर्योधनं नृपम्
“કૃષ્ણ વિના હું દુર્યોધન પાસે નહીં જાઉં; અને જો પાંડવોનો આશ્રય લઉં, તો રાજા દુર્યોધન સામે હું કેવી રીતે જઈ શકું?”
Verse 7
जामातरं तथा शिष्यं घातयिष्ये नरेश्वरम् । तस्मान्न पार्थं यास्यामि नापि दुर्योधनं नृपम्
“હું મારા જમાઈ અને મારા શિષ્ય—બંને નરેશો—નો વધ કરી બેસીશ; તેથી હું ન તો પાર્થ પાસે જઈશ, ન તો રાજા દુર્યોધન પાસે।”
Verse 8
तीर्थेष्वाप्लावयिष्यामि तावदात्मानमात्मना । कुरूणां पाण्डवानां च यावदंताय कल्पते
કૌરવો અને પાંડવોનો અંત આવે ત્યાં સુધી હું તીર્થોમાં સ્નાન કરતો રહીશ અને પોતાના જ સંયમથી પોતાની આત્માને શુદ્ધ કરીશ।
Verse 9
इत्यादिश्य हृषीकेशं पार्थदुर्योधनावपि । जगाम द्वारकां शौरिः स्वसैन्यैश्च परीवृतः
આ રીતે હૃષીકેશ (કૃષ્ણ), પાર્થ (અર્જુન) અને દુર્યોધનને ઉપદેશ આપી, શૌરી (બલરામ) પોતાના સૈન્યથી ઘેરાઈ દ્વારકાને ગયો।
Verse 10
गत्वा द्वारावतीं रामो हृष्टतुष्टजनाकुलाम् । स्वैरन्तःपुरगैः सार्धं पपौ पानं हलायुधः
હર્ષિત અને સંતોષિત લોકોથી ભરેલી દ્વારાવતીમાં પહોંચી, હલાયુધ રામ (બલરામ)એ અંતઃપુરના સાથીઓ સાથે મદિરાપાન કર્યું।
Verse 11
पीतपानो जगामाथ रैवतोद्यानमृद्धिमत् । हस्ते गृहीत्वा स गदां रेवत्यादिभिरन्वितः
મદિરાપાન કર્યા પછી તે સમૃદ્ધ રૈવત ઉદ્યાનમાં ગયો; હાથમાં ગદા ધારણ કરી, રેવતી આદિ સાથે આગળ વધ્યો।
Verse 12
स्त्रीकदंबकमध्यस्थो ययौ मत्तवदास्खलन् । ददर्श च वनं वीरो रमणीयमनुत्तमम्
સ્ત્રીઓના સમૂહની વચ્ચે તે મત્તની જેમ લથડાતો ચાલ્યો; અને તે વીરએ અતિ રમણીય, અનુપમ વન જોયું।
Verse 13
सर्वत्र तरुपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम् । पुष्प पद्मवनोपेतं सपल्वलमहावनम्
તે મહાવન સર્વત્ર વૃક્ષપુષ્પોથી સમૃદ્ધ, ડાળીઓમાં વિહરતા મૃગસમૂહોથી ભરેલું; પુષ્પિત ઝાડીઓ અને પદ્મવનોથી શોભિત તથા તળાવો અને કાદવાળાં જળાશયોથી પરિપૂર્ણ હતું।
Verse 14
स शृण्वन्प्रीतिजनकान्वन्यान्मदकलाञ्छुभान् । श्रोत्ररम्यान्सुमधुराञ्छब्दान्खगसुखेरितान्
તે વનમાં પ્રીતિ જગાવતી શુભ મધુર કલાઓ સાંભળતો રહ્યો—કાનને રમ્ય, અતિમધુર એવા શબ્દો, જે પક્ષીઓ આનંદથી ઉચ્ચારતા હતા।
Verse 15
सर्वतः फलरत्नाढ्यान्सर्वतः कुसुमोज्ज्वलान् । अपश्यत्पादपांश्चैव विहगैरनुमोदितान्
તેણે સર્વત્ર રત્નસમાન ફળોથી ભરેલા અને સર્વત્ર પુષ્પોથી તેજસ્વી વૃક્ષો જોયા—જાણે પક્ષીઓએ તેમની પ્રશંસા કરીને આનંદ વ્યક્ત કર્યો હોય।
Verse 17
आम्रानाग्रातकान्भव्यान्नालिकेरान्सतिंदुकान् । आबल्वनांस्था पीतान्दाडिमान्बीजपूरकान् । पनसांल्लकुचान्मोचांस्तापांश्चापि मनोहरान् । पालेवतान्कुसंकुल्लान्नलिनानथ वेतसान्
તેણે આંબા અને ભવ્ય આગ્રાતક, નાળિયેર અને તિંદુક; આબલ્વન અને પીત વૃક્ષો, દાડમ અને બીજપૂરક; પનસ, લકુચ, મોચા તથા અન્ય મનોહર ફળો; તેમજ પાલેવત, કુશના ગૂંચ, નલિન (પદ્મ) અને વેતસ (બેંત) પણ જોયાં।
Verse 18
भल्लातकानामलकींस्तिन्दुकांश्च महाफलान् । इंगुदान्करमर्दांश्च हरीतकबिभीतकान्
તેણે ભલ્લાતક, આમલકી, મહાફળવાળા તિંદુક, ઇંગુદ અને કરમર્દ, તેમજ હરીતકી અને બિભીતક પણ જોયાં।
Verse 19
एतानन्यांश्च स तरून्ददर्श यदुनन्दनः । तथैवाशोकपुन्नागकेतकीबकुलांस्तथा
યદુનંદને આ તથા અન્ય અનેક વૃક્ષો જોયાં; તેમજ તેણે અશોક, પુન્નાગ, કેતકી અને બકુલનાં વૃક્ષો પણ દર્શન કર્યા।
Verse 20
चंपकान्सप्तपर्णांश्च कर्णिकारान्सुमालतीः । पारिजातान्कोविदारा न्मन्दारेन्दीवरांस्तथा
ત્યાં ચંપક અને સપ્તપર્ણ, કર્ણિકાર તથા સુગંધિત માલતી લતાઓ હતી; તેમજ પારિજાત, કોવિદાર, મંદાર અને નીલ કમળ પણ શોભતા હતા।
Verse 21
पाटलान्पुष्पितान्रम्भान्देवदारुद्रुमांस्तथा । शालांस्तालांश्च स्तमालांनिचुलान्वञ्जुलांस्तथा
ત્યાં ફૂલેલા પાટલ વૃક્ષો, રંભા (કેળા)ના ઉપવન અને દેવદારુ વૃક્ષો પણ હતાં; તેમજ શાલ, તાલ, સ્તમાલ, નિચુલ અને વંજુલ વૃક્ષો પણ શોભતા હતાં।
Verse 22
चकोरैः शतपत्रैश्च भृंगराजैः समावृतान् । कोकिलैः कलविंकैश्च हारीतैर्जीवजीवकैः
તે પ્રદેશ ચકોર, શતપત્ર અને ભૃંગરાજ પક્ષીઓથી ઘેરાયેલો હતો; તેમજ કોયલ, કલવિંક, હારીત અને જીવજીવ પક્ષીઓથી પણ સર્વત્ર પરિપૂર્ણ હતો।
Verse 23
प्रियपुत्रैश्चातकैश्च शुकैरन्यैर्विहंगमैः । श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूज द्भिश्चाप्यधिष्ठितैः
તે સ્થાન પ્રિયપુત્ર, ચાતક, શુક (પોપટ) અને અન્ય વિહંગમોથી વસેલું હતું; તેમની અતિમધુર, કાનને રમ્ય કૂજન ધ્વનિ ત્યાં સતત ગુંજતી હતી।
Verse 24
सरांसि च सपद्मानि मनोज्ञसलिलानि च । कुमुदैः पुण्डरीकैश्च तथा रोचनकोत्पलैः
ત્યાં કમળોથી યુક્ત સરોવરો હતાં; તેમનું જળ મનોહર હતું—કુમુદ, શ્વેત પુણ્ડરીક કમળો અને તેજસ્વી રોચનક ઉત્પલો વડે શોભિત હતાં।
Verse 25
कह्लारैः कमलैश्चापि चर्चितानि समंततः । कदंबैश्चक्रवाकैश्च तथैव जलकुक्कुटैः
ચારે તરફ તે જળાશયો કહ્લાર નીલોત્પલ અને કમળોથી શોભિત હતાં; કદંબ વૃક્ષો, ચક્રવાક પક્ષીઓ અને જલકુક્કુટો પણ તીર્થની કાંતિ વધારતા હતાં।
Verse 26
कारण्डवैः प्लवैर्हंसैः कूर्मैर्मंडुभिरेव च । एतैरन्यैश्च कीर्णानि तथान्यैर्जलवा सिभिः
તે સરોવરો કારણ્ડવ બતખો, પ્લવ પક્ષીઓ અને હંસોથી, તેમજ કાચબા અને દેડકાંથી પણ ભરપૂર હતાં—અને અન્ય અનેક જલચરોથી છવાયેલા હતાં।
Verse 27
क्रमेण संचरन्रामः प्रेक्षमाणो मनोरमम् । जगामानुगतः स्त्रीभिर्लतागृहमनुत्तमम्
રામ ક્રમે ક્રમે આગળ વધતા તે મનોહર દૃશ્યો નિહાળતા રહ્યા; સ્ત્રીઓ અનુસરી રહી ત્યારે તેઓ અનુત્તમ લતાગૃહ તરફ ગયા।
Verse 28
स ददर्श द्विजांस्तत्र वेदवेदांगपार गान् । कौशिकान्भार्गवांश्चैव भारद्वाजांश्च गौतमान्
ત્યાં તેમણે દ્વિજોને જોયા—વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત: કૌશિક, ભાર્ગવ, ભારદ્વાજ અને ગૌતમ ગોત્રના બ્રાહ્મણો।
Verse 29
विविधेषु च संभूतान्वंशेषु द्विजसत्तमान् । कथाश्रवणसोत्कण्ठानुपविष्टान्महा त्मनः
તેણે ત્યાં વિવિધ વંશોમાં જન્મેલા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને જોયા—તે મહાત્માઓ કથા-શ્રવણની ઉત્કંઠાથી ઉપવિષ્ટ હતા।
Verse 30
कृष्णाजिनोत्तरीयेषु कूर्चेषु च वृसीषु च । सूते च तेषां मध्यस्थं कथयानं कथाः शुभाः
કૃષ્ણાજિનને ઉત્તરીય રૂપે ધારણ કરીને, કુશાસન અને મૃગચર્મ પર બેઠેલા ઋષિઓએ પોતાના મધ્યમાં સૂતને બેસાડ્યો; તે શુભ કથાઓ કહતો હતો।
Verse 31
पौराणिकाः सुरर्षीणामा द्यानां चरितक्रियाः । दृष्ट्वा रामं द्विजाः सर्वे मधुपानारुणेक्षणम्
પુરાણમાં નિપુણ અને દેવ-ઋષિઓના આચાર-કર્મના જાણકાર તે દ્વિજોએ, મધુપાનથી અરুণ નેત્રવાળા રામ (બલરામ)ને જોઈને સૌએ ધ્યાન આપ્યું।
Verse 32
मत्तोऽयमिति मन्वानाः समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । पूजयन्तो हलधरं तमृते सूतवंशजम्
‘આ મત્ત છે’ એમ માની તેઓ ત્વરાથી ઊભા થયા; સૂતવંશજ તે પુરુષને છોડીને સૌએ હલધર (બલરામ)નું પૂજન કર્યું।
Verse 33
ततः क्रोधसमाविष्टो हली सूतं महाबलः । निजघान विवृत्ताक्षः क्षोभिताशेषदानवः
પછી ક્રોધથી આવિષ્ટ મહાબલી હલી (બલરામ), રોષે વિસ્ફારિત નેત્રવાળો—જાણે સર્વ દાનવોને ક્ષોભિત કરનાર—એણે સૂતને પ્રહાર કરીને પાડી દીધો।
Verse 34
अन्वासिते पदं ब्राह्म्यं तस्मिन्सूते निपातिते । निष्क्रान्तास्ते द्विजाः सर्वे वनात्कृष्णाजिनांबराः
બ્રાહ્મ્ય આસન પર બેઠેલા તે સૂતને જ્યારે પાડી દેવામાં આવ્યો, ત્યારે કૃષ્ણાજિન ધારણ કરેલા બધા દ્વિજ ઋષિઓ વનમાંથી નીકળી પ્રસ્થાન કરી ગયા।
Verse 35
अवधूतं तथात्मानं मन्यमानो हलायुधः । चिन्तयामास सुमहन्मया पापमिदं कृतम्
હલાયુધ (બલરામ) પોતાને પતિત અને કલંકિત માનીને ઊંડે વિચારવા લાગ્યા—‘મારા દ્વારા આ અતિ મહાપાપ થયું છે.’
Verse 36
ब्रह्मासनगतो ह्येष यः सूतो विनिपातितः । तथा ह्येते द्विजाः सर्वे मामवेक्ष्य विनिर्गताः
‘જે સૂતને મેં પાડી દીધો, તે તો બ્રાહ્મણ આસન પર બેઠેલો હતો; અને આ બધા દ્વિજ મને જોઈને જ ખરેખર નીકળી ગયા છે।’
Verse 37
शरीरस्य च मे गन्धो लोहस्येवासुखावहः । आत्मानं चावगच्छामि ब्रह्मघ्नमिति कुत्सितम्
‘મારા શરીરની ગંધ પણ લોખંડ જેવી દુઃખદ બની છે; અને હું મને કૂત્સિત—બ્રહ્મઘ્ન—રૂપે ઓળખું છું।’
Verse 38
धिङ्ममार्थं तथा मद्यं महिमानमकीर्तिदम् । येना विष्टेन सुमहन्मया पापमिदं कृतम्
‘મારા અહંકારને ધિક્કાર, અને તે મદ્યને પણ ધિક્કાર—જે સાચી મહિમા હરી લે છે અને માત્ર અપકીર્તિ આપે છે. એ ઘૃણિત મત્તતાથી મેં આ અતિ મહાપાપ કર્યું।’
Verse 39
स्मृत्युक्तं ते करिष्यामि प्रायश्चित्तं यथाविधि । उक्तमस्त्येव मनुना प्रायश्चित्तादिकं क्रमात्
સ્મૃતિઓમાં જે પ્રાયશ્ચિત્ત કહેલું છે તે હું વિધિપૂર્વક કરીશ. મનુએ પણ પ્રાયશ્ચિત્ત વગેરેની રીતો ક્રમશઃ નિર્ધારિત કરી છે.
Verse 41
क्षेत्रेश्वरस्य विज्ञानाद्विशुद्धिः परमा मता । शरीरस्य विशुद्धिस्तु प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैः
ક્ષેત્રેશ્વરના તત્ત્વજ્ઞાનથી જ પરમ શુદ્ધિ માનવામાં આવે છે. પરંતુ શરીરની શુદ્ધિ તો વિવિધ પ્રકારના પ્રાયશ્ચિત્તોથી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 42
ततोऽद्यतः करिष्यामि व्रतं द्वादशवार्षिकम् । स्वकर्मख्यापनं कुर्वन्प्रायश्चित्तमनुत्तमम्
અતએવ આજથી હું બાર વર્ષનું વ્રત ગ્રહણ કરીશ—મારું કૃત્ય ખુલ્લેઆમ સ્વીકારી, અનુત્તમ પ્રાયશ્ચિત્તનું આચરણ કરીશ.
Verse 43
इयं विशुद्धिरज्ञानाद्धत्वा चाकामतो द्विजम् । कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते
અજ્ઞાનથી અનિચ્છાએ કોઈ દ્વિજનો વધ થાય તો આ શુદ્ધિ કહેવાઈ છે. પરંતુ ઇચ્છાપૂર્વક બ્રાહ્મણવધમાં કોઈ નિષ્કૃતિ વિધાનમાં નથી.
Verse 44
यः कामतो महापापं नरः कुर्य्नात्कथंचन । न तस्य निष्कृतिर्दृष्टा भृग्वग्निपतनादृते
જે મનુષ્ય ઇચ્છાપૂર્વક કોઈ પણ રીતે મહાપાપ કરે છે, તેના માટે કોઈ નિષ્કૃતિ દેખાતી નથી—ભૃગુની અગ્નિમાં પડવું એ સિવાય.
Verse 45
अकामतः कृते पापे प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः । कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात्
અજાણતાં કરેલા પાપ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત યોગ્ય છે—એવું વિદ્વાનો જાણે છે. અને કેટલાક શ્રુતિના સંકેતોના આધારથી જાણીને કરેલા કર્મ માટે પણ પ્રાયશ્ચિત્ત કહે છે.
Verse 46
विधिः प्राथमिकस्तस्माद्द्वितीये द्विगुणं चरेत् । तृतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः
અતએવ પ્રથમ વખત મૂળ વિધિ કરવી; બીજી વખત તે દ્વિગુણ કરવી. ત્રીજી વખત ત્રિગુણ કહેવાય છે; ચોથી વખત કોઈ નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત) નથી.
Verse 47
औषधं स्नेहमाहारं ददद्गोब्राह्मणादिषु । दीयमाने विपत्तिः स्यान्न स पापेन लिप्यते
જે ગાયો, બ્રાહ્મણો વગેરેને ઔષધ, સ્નેહ (ઘી/તેલ) અથવા આહાર આપે છે—આપતાં વખતે કોઈ વિપત્તિ થાય તો પણ તે પાપથી લિપ્ત થતો નથી.
Verse 48
अकारणं तु यः कश्चिद्द्विजः प्राणान्परित्यजेत् । तस्यैव तत्र दोषः स्यान्न तु योऽस्मै ददाति तत्
પરંતુ કોઈ દ્વિજ કારણ વિના પ્રાણ ત્યજી દે, તો દોષ ત્યાં તેની જ છે; જે તેને તે (સહાય/દાન) આપે છે, તેનો દોષ નથી.
Verse 49
परिष्कृतो यदा विप्रो हत्वाऽत्मानं मृतो यदि । निर्गुणः सहसा क्रोधाद्गृहक्षेत्रादिकारणात्
જો વિધિપૂર્વક શુદ્ધ કરાયેલ બ્રાહ્મણ પણ ઘર-ખેતર વગેરે કારણોથી ઊઠેલા ક્રોધમાં, સંયમ વિના અચાનક આત્મહત્યા કરીને મરી જાય, તો—
Verse 50
त्रिवार्षिकं व्रतं कुर्या त्प्रतिलोमां सरस्वतीम् । गच्छेद्वापि विशुद्ध्यर्थं तत्पापस्येति निश्चितम्
તે પાપની શુદ્ધિ માટે ત્રણ વર્ષનું વ્રત કરવું જોઈએ અથવા પ્રતિલોમગામિની સરસ્વતી નદીએ જવું જોઈએ, આ નિશ્ચિત છે.
Verse 51
उद्दिश्य कुपितो हत्वा तोषितं वासयेत्पुनः । तस्मिन्मृते न दोषोऽस्ति द्वयोरुच्छ्रावणे कृते
ક્રોધમાં મારીને પછી તેને સંતુષ્ટ કરીને ફરી વસાવે, અને જો તે મૃત્યુ પામે, તો બંને પક્ષે જાણ કરી હોય તો કોઈ દોષ નથી.
Verse 52
षण्ढं तु ब्राह्मणं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । बहूनामेककार्याणां सर्वेषां शस्त्रधारिणाम्
નપુંસક બ્રાહ્મણની હત્યા કરવા પર શૂદ્રહત્યાનું વ્રત કરવું જોઈએ. એક જ કાર્યમાં જોડાયેલા અનેક શસ્ત્રધારીઓમાં...
Verse 53
यद्येको घातयेत्तत्र सर्वे ते घातकाः स्मृताः । प्रायश्चित्ते व्यवसिते यदि कर्ता विपद्यते
જો તેમાંના કોઈ એક પણ ઘાત કરે, તો તે બધા ઘાતક ગણાય છે. પ્રાયશ્ચિત નક્કી થયા પછી જો કર્તા મૃત્યુ પામે...
Verse 54
एनस्तत्प्राप्नुयादेनमिह लोके परत्र च । तदहं किं करोम्येष क्व गच्छामि दुरात्मवान्
તે પાપ તેને આ લોક અને પરલોકમાં પ્રાપ્ત થાય છે. 'હું દુરાત્મા હવે શું કરું અને ક્યાં જાઉં?'
Verse 55
धिङ्मां च पापचरितं महादुष्कृतकर्मिणम्
મારા પર ધિક્કાર—હું પાપાચારવાળો, મહાદુષ્કૃત કર્મ કરનાર; મારું આચરણ અત્યંત અધમ છે.
Verse 56
ईश्वर उवाच । इत्येवं विलपन्यावच्छोका कुलितमानसः । तावदाकाशसंभूता वागुवाचाशरीरिणी
ઈશ્વરે કહ્યું—તે આ રીતે વિલાપ કરતો હતો અને શોકથી તેનું મન વ્યાકુળ હતું; એટલામાં આકાશમાંથી ઉદ્ભવેલી એક અશરીરી વાણી બોલી.
Verse 57
भोभो राम न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । गच्छ प्राभासिकं क्षेत्रं यत्र देवी सरस्वती
હે હે રામ, તારે કશી રીતે પણ સંતાપ કરવો નથી. પ્રાભાસિક ક્ષેત્રે જા, જ્યાં દેવી સરસ્વતી વિરાજે છે.
Verse 58
पञ्चस्रोताः स्थिता तत्र पञ्चपातकनाशनी । नदीनां प्रवरा सा तु ब्रह्मभूता सरस्वती
ત્યાં તે પાંચ પ્રવાહો સાથે સ્થિત છે, જે પાંચ મહાપાતકોનો નાશ કરે છે. નદીઓમાં તે શ્રેષ્ઠ—બ્રહ્મસ્વરૂપા સરસ્વતી.
Verse 59
एकतः सर्वतीर्थानि ब्रह्माण्डे सचराचरे । गंगादीनि नरश्रेष्ठ तेषां पुण्या सरस्वती
હે નરશ્રેષ્ઠ, એક તરફ બ્રહ્માંડના ચરાચરમાં આવેલા સર્વ તીર્થો—ગંગા વગેરે—છે; છતાં તેમામાં સરસ્વતી પરમ પુણ્યમયી છે.
Verse 60
तावद्गर्जंति पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । यावन्न दृश्यते देवी प्रभासस्था सर स्वती
બ્રહ્મહત્યાદિ પાપો તેટલાં સુધી જ ગર્જના કરે છે, જેટલાં સુધી પ્રભાસસ્થ દેવી સરસ્વતીના દર્શન થતા નથી।
Verse 61
तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं यत्र देवी सरस्वती । नान्यैस्तीर्थैः सहस्रैस्त्वं कर्तुं शक्यो विकल्मषः
અતએવ તું ત્યાં જ જા જ્યાં દેવી સરસ્વતી છે; અન્ય હજારો તીર્થોથી પણ તું એટલો સહેલાઈથી નિર્મળ થઈ શકતો નથી।
Verse 62
तन्मा कार्षीर्विलंबं त्वं गच्छ तीरं महोदधेः । प्राभासिके महादेवीं प्रतिलोमां विगाहय
આ કાર્યમાં વિલંબ ન કર; મહાસમુદ્રના કિનારે જા અને પ્રભાસમાં પ્રતિโลમ ગતિથી મહાદેવીની પાવન ધારામાં અવગાહન (સ્નાન) કર।
Verse 63
तत्रैवाराधय विभुं लिंगरूपिणमीश्वरम् । प्रतिष्ठाप्य महापापाच्छारी रात्त्वं विमोक्ष्यसि
ત્યાં જ લિંગરૂપ સર્વવ્યાપી ઈશ્વરની આરાધના કર; લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને તું મહાપાપ અને શરીરબંધનથી મુક્ત થશો।
Verse 64
इति श्रुत्वा वचो रामः परमानंदपूरितः । प्रभासक्षेत्रगमने मतिं चक्रे महामनाः
આ વચન સાંભળી રામ પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થયા; તે મહામનાએ પ્રભાસક્ષેત્રે જવાનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 65
ततः स्वसैन्यसंयुक्तो द्रव्योपस्करसंयुतः । आजगाम महाक्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम्
પછી તે પોતાના સૈન્યসহ અને દ્રવ્ય તથા ઉપસ્કરોથી સજ્જ થઈ, ‘પ્રભાસ’ નામે વિખ્યાત તે મહાપુણ્યક્ષેત્રે આવ્યો।
Verse 66
दृष्ट्वा मनोरम तीर्थं सरस्वत्यब्धिसंगमे । चकार हृदि संकल्पं प्रति लोमावगाहने
સરಸ್ವતી અને સમુદ્રના સંગમે આવેલું તે મનોહર તીર્થ જોઈ, તેણે પ્રતિલોમ અવગાહન કરવાનો દૃઢ સંકલ્પ હૃદયમાં કર્યો।
Verse 67
आहूय ब्राह्मणांस्तत्र प्रभासक्षेत्रवासिनः । सम्यग्यात्राविधानेन यात्रां तत्राकरोद्विभुः
પ્રભાસક્ષેત્રમાં વસતા બ્રાહ્મણોને ત્યાં બોલાવી, તે પરાક્રમી યાત્રાવિધાન મુજબ ત્યાં યાત્રા સંપન્ન કરી।
Verse 68
यानि प्राभासिके क्षेत्रे तीर्थानि विविधानि तु । रवियोजनसंस्थानि तेषु यात्रां चकार सः
પ્રાભાસ પ્રદેશમાં જે નાનાવિધ તીર્થો છે—‘રવિ‑યોજન’ જેટલા વિસ્તાર સુધી ફેલાયેલા—તે સર્વ તીર્થોમાં તેણે યાત્રા કરી।
Verse 69
प्रत्येकं च ददौ तेषु दानानि विविधानि तु । तथाऽधः स्थाप यामास सरस्वत्यब्धिसंगमे
તે તીર્થોમાં દરેક સ્થળે તેણે નાનાવિધ દાન આપ્યાં; તેમજ સરસ્વતી‑સમુદ્ર સંગમે ત્યાં પવિત્ર સ્થાપન પણ કર્યું।
Verse 70
पूर्वभागे महालिंगं कृत्वा यज्ञविधिक्रियाम् । एवं कृते महादेवि विमुक्तः पातकैरभूत्
પૂર્વ ભાગમાં મહાલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને યજ્ઞવિધિ મુજબ ક્રિયા કરી. હે મહાદેવી, આમ કરવાથી તે સર્વ પાતકોથી મુક્ત થયો.
Verse 71
निर्मर्लांगस्ततो देवि दिनानि दश संस्थितः । ततस्तां चैव स स्नात्वा प्रतिलोमां क्रमाद्ययौ । प्लक्षावहरणं यावत्समुद्राच्च हिमाह्वयम्
પછી, હે દેવી, નિર્મળ અંગવાળો બની તે ત્યાં દસ દિવસ રહ્યો. ત્યારબાદ ત્યાં સ્નાન કરીને તે ક્રમશઃ પ્રતિલોમ રીતે આગળ વધ્યો—સમુદ્રથી હિમાલય સુધી, પ્લક્ષાવહરણ પ્રદેશ સુધી.
Verse 72
एवं मुक्तः स पापौघै रामोऽभूत्प्रथितः प्रिये । तस्य लिंगस्य माहात्म्यात्सरस्वत्याः प्रसादतः
આ રીતે પાપસમૂહોથી મુક્ત થઈ, હે પ્રિયે, રામ પ્રસિદ્ધ થયો—તે લિંગના માહાત્મ્યથી અને સરસ્વતીના પ્રસાદથી.
Verse 73
यस्तत्पूजयते देवि लिंगं पापभयापहम् । रामेश्वरेति कथितं सोऽपि मुच्येत पातकात्
હે દેવી, જે ‘રામેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ પાપ-ભય-હર લિંગની પૂજા કરે છે, તે પણ પાતકમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 74
अष्टम्यां च विशेषेण ब्रह्मकूर्चविधानतः । यस्तत्र कुरुते देवि सोऽश्वमेधफलं लभेत्
અને ખાસ કરીને અષ્ટમીના દિવસે, હે દેવી, જે ત્યાં બ્રહ્મકૂર્ચવિધાન મુજબ અનુષ્ઠાન કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે.
Verse 75
स्नात्वा तत्र वरारोहे सरस्वत्यब्धिसंगमे । रामेश्वरेतिनामानं ततः संपूज्य शंकरम् । गोदानं तत्र देयं तु सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
હે સુકટિ! ત્યાં સરસ્વતી અને સમુદ્રના સંગમે સ્નાન કરીને, પછી ‘રામેશ્વર’ નામે શંકરનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું; યાત્રાનું પૂર્ણ ફળ ઇચ્છનારોએ ત્યાં ગોદાન અવશ્ય આપવું।
Verse 76
इत्येवं कथितं देवि रामेश्वरमहोदयम् । यच्छ्रुत्वा मानवः सम्यक्छ्रद्धावान्प्राप्नुयाद्दिवम्
હે દેવી! આ રીતે રામેશ્વરનું મહાન માહાત્મ્ય વર્ણવાયું; તેને શ્રદ્ધાપૂર્વક યોગ્ય રીતે સાંભળીને મનુષ્ય સ્વર્ગને પામે છે।